Düysenbi, 25 Mausım 2018
Dat 2406 11 pikir 12 Mausım, 2018 sağat 12:50

 Senator: Qarajatımız bar. Nelikten sırttan qarız alamız?

11 mausımdağı Senat otırısında deputat Nariman Töreğaliev 2017 jılğı respublikalıq byudjettiñ orındaluı turalı esepterge qatıstı söz söylep, birqatar ministirlikterdiñ qarajattı dwrıs paydalana almağanın sınğa aldı.

Respublikalıq byudjettiñ orındaluı barısında jıldan jılğa jüyeli sipatqa ie, öz şeşimin äli künge deyin tappağan biraz kemşilikter bar ekenin jasırudıñ qajeti joq, - dedi senator. – Byudjettik qarajattardıñ tiisti türde igerilmeui, byudjetti josparlaudıñ jäne byudjettik tapsırıstardı qalıptastırudıñ tiimsizdigi, Wlttıq qordıñ qarajatın wtımsız paydalanu siyaqtı mäselelerdi körip otırmız. Özderiñiz biletindey, Memleket basşısı bıltırğı joldauında memlekettik organdardıñ qarajattı igeruiniñ tiimdiligin tekserudi, äsirese Respublikalıq byudjettiñ 40%-dan astamın qwraytın Densaulıq saqtau, Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau, Bilim jäne ğılım ministrlikterinen bastau kerektigin aytıp ötti.

«Sarañnıñ saqtağanı özine bwyırmaydı»

Senat deputatı joğarıda atalğan ministrlikterdiñ şamadan tıs ünemşildigin de sınğa aldı. Sonday ünemşildiktiñ saldarınan josparğa engen jwmıstar igerilmey qalıp jatadı degendi ayttı. Al iegirlmegen qarjı keri qaytadı da, salağa qajetti qarajattıñ kölemi jıldan jılğa qısqara beredi. Bwnı qazaq: «Sarañnıñ saqtağanı özine bwyırmaydı» dep eskertken bolatın.

Esep komiteti men Ükimettiñ esepterinde körsetilgendey, atalğan ministrlikter byudjettik qarajattardı igermeu boyınşa köşbasşı bolıp tabıladı, - dedi Töreğaliev. – Igerilmegen qarajattardıñ basım köpşiligi ünemdeudiñ saldarınan bolğan. Memlekettiñ aqşasın ünemdegen ärine jaqsı, biraq, bwl jağday naqtı körsetkiştiñ belgisi emes.

Öytkeni densaulıq saqtau salası boyınşa 2016 – 2019 jıldarğa arnalğan «Densaulıq» memlekettik bağdarlamasınıñ şeñberinde «Analar ölimi», «Qaterli isikteri bar nauqastardıñ bes jıl ömir sürui» jäne Densaulıq saqtau ministrliginiñ Strategiyalıq josparınıñ maqsattarınıñ keybireui tolıq emes türde orındalğan nemese müldem orındalmağan.

Bwdan bölek, aqparattıq-kommunikaciyalıq infraqwrılımnıñ, medicinalıq tehnikamen jabdıqtaudıñ qamtıluı jetkiliksiz deñgeyde qaluda. Materialdıq baza men medicinalıq qızmetkerlerdiñ jetispeuşiligi, kadrlardıñ twraqsızdığı men däri-därmekpen qamtamasız etudiñ tolıq emestigi siyaqtı densaulıq saqtau problemaları öz şeşimin tappay otır.

Bilim beru salasında mektepterdiñ eskirip, tozıp qwlaudıñ aldında twrğanın jäne üş auısımdaoqıtatın mektepterdi joyu mäseleleri tiisti deñgeyde şeşilip jatqan joq, yağni tiisti körsetkişke jıl sayın tolıq qol jetkizilmeytini bayqaladı. Onıñ sebebi retinde urbandaludıñ artuı men tuu deñgeyiniñ ösui, sonday-aq mektepterdi qarap-tekserudiñ twraqtı türde jürgizilmeui körsetilgen. Bwl byudjettik josparlau procesiniñ sapasızdığın bildiredi, öytkeni birqatar öñirlerde qoldanıstağı mektepterdiñ ortaşa tolımdılığına qaramastan, jaña mektepterdiñ negizsiz qwrılısı orın aluda.

Atap ötetin tağı bir jayt. Biz jaqında ğana auıldıq mektepterdi mul'timediyalıq jabdıqpen jaraqtandıru maqsatında Halıqaralıq Qayta Qwru jäne Damu Bankinen 67 mln. AQŞ dolları somasında qarız alu turalı kelisimdi ratifikaciyaladıq.

Osınday maqsattarğa qarajattı işki rezervterden tabuğa bolmay ma? Ünemdelgen qıruar qarajattı eseptemegenniñ özinde, qanşama tiimsiz jwmsalıp jatqan qarajatımız bar. Nelikten sırttan qarız alamız?
Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi boyınşa memlekettik organdardıñ strategiyalıq maqsattarğa qalay qol jetkizetini turalı mısal retinde bir jayttı atap ötkim keledi.

Paradoks: jwmıssızdar azayğanımen körsetkiş özgermegen

Senator jwmıssızdar sanatına enetin adamdardıñ sanı qoldan qısqarıp otırğanına da toqtaldı.

Esep derekterine säykes, nätijeli jwmıspen qamtudı jäne jappay käsipkerlikti damıtudıñ 2017 – 2021 jıldarğa arnalğan bağdarlamasında josparlanğan barlıq tört indikator orındalğan, - dedi ol. – Mısalı, «Jwmıssızdıq deñgeyi» 4,9 %-dı qwrağan. Alayda, atalğan körsetkiş «Halıqtı jwmıspen qamtu turalı» Zañğa engizilgen özgeristerdi eskere otırıp, sanalğan. Sol özgeristerge säykes jwmıssızdar tizbesinen «Strategiya – 2020-nıñ» şeñberinde «jwmıssızdar» wğımına kiretin adamdar alınıp tastalğan. Tiisinşe, eger «Strategiya – 2020-nıñ» şeñberinde 2017 jılı jwmıssızdıq körsetkişi 4,9%-dı qwrauı tiis bolsa, bwrın qoldanılğan «Jwmıspen qamtu 2020 jol kartasınıñ» şeñberinde körsetilgen 4,9%-dıq körsetkiş 2016 jılğı zañnamalıq özgeristermen baylanıstı, al şın mäninde jwmıssızdar sanatına kiretin adamdardıñ sanı alınıp tastalğanına qaramastan, körsetkiş özgerissiz qalıp otır.

 Elimizde buhgalterlerdi dayındau deñgeyi öte naşar

- Jalpı alğanda, memlekettik organdar strategiyalıq jäne byudjettik josparlauğa nemqwraylı qaraytını aydan anıq, - dep jalğadı szin senator. –  Jılma jıl byudjetti josparlauda, nätijeler körsetkişteriniñ sapasız josparlanuı jäne bölinetin qarjılandırumen özara baylanısınıñ bolmauı orın aladı, bwl öz kezeginde byudjet qarajattarın tiimsiz paydalanuğa äkep soğadı.

Ökinişke oray, esepterde körsetilgendey, qarajattı tolıq igeru degenimiz, negizgi maqsattarğa qol jetkizilgenin jäne memleket aqşasınıñ dwrıs jwmsalıp jatqanına sebep bola almaydı. Elbası da, Parlament te Ükimetke memlekettik organdardıñ qıruar qarajattardı tiimsiz paydalanuınıñ jäne igermeuiniñ aldın alu üşin byudjettik procestiñ täsilderin tübegeyli türde özgertu qajettigin birneşe jıldan beri aytıp keledi. Ol üşin qajetti zañnamalıq baza jetkilikti, bwdan basqa, Parlament zañnamanı jetildiru mäselesi boyınşa Ükimetpen birigip jwmıs isteuge ärqaşan dayın.

Esep komitetiniñ aqparatına säykes, 2017 jılı anıqtalğan byudjet qarjısın iegru barısında ketken qatelikterdiñ jalpı soması 1,0 trln. teñgeni qwradı. Sonıñ işinde qarjılıq bwzuşılıqtar soması – 320,4 mlrd. teñge.
Qarjılıq bwzuşılıqtardıñ negizgi ülesi (bwl 82,5 %) Buhgalterlik esepke aludı jürgizu qağidaların saqtamaumen baylanıstı. Al bwl elimizde buhgalterlerdi dayarlau deñgeyi öte naşar degen söz. Sonımen qatar, memlekettik qarajat esebinen jürgiziletin qızmetkerlerdi qayta dayarlau jäne olardıñ biliktiligin arttıru kurstarı formal'dı türde orındalıp, is jüzinde kütiletin nätijeni bermey otır.

Demping derti

Senator memlekettik satıp alular barısında bağanı qoldan tömendetetinder adal käsipkerlerdiñ aldın orap ketetinine toqtaldı.

Esepte atalıp ötken kelesi mañızdı mäselelerdiñ biri – bwl memlekettik satıp alu. Barlıq bağdarlamalar boyınşa eger bwzuşılıqtar bolsa, olar mindetti türde memlekettik satıp aluğa qatıstı boladı. Memlekettik satıp alu jüyesiniñ avtomattandırıluına qaramastan, bwl salada äli de şeşimin tappağan, problemalıq mäseleler az emes.

Osılayşa, memlekettik satıp alu jüyesiniñ negizgi problemalarınıñ biri – bağalar dempingi. Bağalardı qoldan tömendetu saldarınan keyde adal käsiporındar, tipti olardıñ täjiribesi men qızmetteri bäsekelesterinen asıp tüsse de, qwralaqan qalıp jatadı.

 Söz soñında senator:

Esep komitetiniñ aqparatında körsetilgendey, memlekettik jäne memleket kepildik bergen borıştıñ kölemi jıldan jılğa ösip baradı. Sondıqtan qarız alu mäselesine eldiñ ekonomikalıq qauipsizdigin barınşa eskere otırıp, asa jauaptılıqpen qarağan jön, - dedi.

Ädilbek Qaba

Abai.kz

11 pikir