Jwma, 16 Qaraşa 2018
46 - söz 2119 1 pikir 14 Mausım, 2018 sağat 09:36

"Til kestiru" dästürin bilesiz be?

Anam Külända aytqan endigi bir äñgime

– Äkeleriñ atadan jalğız, jalpı bwl jalğızdap barıp, Allanıñ şapağatımen jiñişkerse de, üzilmey kele jatqan twqım. Papalarıñnıñ esiminiñ Töleuhan dep qoyılğanı da bir tarih.

Ağayındı eki jigit- Seydäzimniñ Moldaälim degen, Säbdenbektiñ Moldahan attı bir-birden wlı boladı. Moldaälim bet bitkenniñ swluı, körkem jigit eken, ol kezde sahnağa qızdardıñ şıqpaytın uaqıtı ğoy, sonda ajarlı Moldälim qızdardıñ rölin oynaytın. Ol oquda da öte alğır bolıp Orınborğa rabfakka ketedi. Sonda jürgende oqıtuşıların bilimdiligimen tañ qaldıradı. Oquı ayaqtaluğa jaqındap, emtihan tapsırıp jatqanda, sınaq alıp otırğan orıs mwğalim: – Apır-ay, mınanday da orısşağa da, bilimge de jüyrik, surettey swlu qazaq boladı eken-au, jaraysıñ, – dep arqasınan qağadı. Sol emtihannan auırıp, qoltığınan eki joldası süyep şığarıp, qattı qwlağan Moldälim dünie saladı. Denesin juğanda arqasında bes sausaqtıñ tabı qarayıp twrıptı. Arıstay wlınan ayrılıp, añırap artında qalğan anası Ardaq pen äkesi Seydäzimdi eldiñ jwbatuı qiın boladı.

Jaratqan jüdegen köñilder jadırasın degen şığar inisi Säbdenbektiñ balası Moldahannıñ üyindegi kelin Nwrziya bosanıp, bir şarana ömirge kelipti. Moldaälimniñ ornına töleuge keldi, atı Töleuhan bolsın, bastarıñ jas qoy bwl balanı añırap otırğan keyuananıñ bauırına salayıq degen Säbdenbek pen Qalilannıñ aytqanınan şıqpağan meyirimdi wl men kelin jüdegen köñiline jwbanış sıylasın dep säbidi qos mwñlıqtıñ tärbiesine beredi. Ğajayıptar köp qoy, Ardaq äjemizdiñ alpıstan asqan kezi, şarananı qolına alğanda tösi iip, keuip qalğan omıraudan süt şığadı.

Sodan qos üydiñ ortasındağı jalğız qaraşıq bala äkeleriñniñ äueli eki ülken äkesi qaytıs boladı. 32-niñ aştığınan süyekteri ilinip äzer şıqqan sol jıldardağı halıq basına tüsken auırpalıq azday, ayazday qısqan 37 de kelip jetti. Endi eki şaldıñ wrpağın jalğaydı dep ümit kütken Moldahanğa meniñ äkem Mälikpen birge Keñes ükimetine qarsı wyım qwrdı trockist «Halıq jauı» degen ayıp tağılıp, Sibirge aydaladı. Jolda atalarıñ süzekpen auırıp, qaytıs bolğanda süyegin poyızdan jolay laqtırıp ketipti. Aq juıp, arulamaq tügil mäñgilik tınıstağan jeriniñ qayda ekeni de belgisiz. Al qazir sol kisilerge bağıştap oqığan qwrannıñ sauabı tie bersin degennen basqa amal joq.

Ne kerek, birneşe äke men birneşe şeşeniñ ortasında aytaltañ men küntaltañ bolğan papalarıñnıñ Ardaq pen Nwrziya anaları da qaytıs bolıp, tek Qalilan äjesi ekeui ğana qaladı. Käri äjesimen qalğan, özi «halıq jauınıñ» balası 13-tegi jetkinşektiñ körgen qiındığın kisi basına bermesin.

Qalilan äjem, keremet ajarlı kisi bolatın, kiimdi jarastırıp kietin. Otırğan jerinde din aşıp söylep, äzilin aytıp, eldiñ bärin qıran- topan külkige kömip, köşeli äñgimeni özi de aytıp, onı tıñday da biletin, kökirek közi oyau ğajap jan bolatın. Äjeleriñ qazirgi tilmen aytqanda öte bir progressivti közqarastağı adam edi. Men qolına kelin bolıp tüskende: –Sen öziñ tım şıñjausıñ, qolıñnan kolhozdıñ auır jwmısın atqaru kelmeydi, men barda küyeuiñnen qalmay oqıp al,– dep peduşilişede oquıma özi rwqsat bergeni de sol köziniñ aşıqtığı emes pe. Basqa uaqıtta şöp basın sındırmaytın äjem üyge qonaq kelgende: –Barıp dombırañmen än salıp ber, mına jerdegi jwmısıñdı men atqara bereyin,– dep, jäne jas bosanğan künimde qırıq künge deyin qolımdı mwzday suğa tigizbey jas balaşa kütetin edi, jarıqtıq. Sol äjem aytatın. Bwl üyge mıqtap tigen köz bar. Kezinde şaldar, til kestirmey bolmaydı degende atalarıñ könbey qoyıp edi dep.

Til kestirudiñ şartı auır boladı. Onı orındaytın şañıraq birneşe ay boyına üylerin oñaşa tigip, eşkimmen qatınaspaydı, tildespeydi. Qonaq qabıldamaydı, qanday jaqınınıñ üyinde quanış, qayğı bolıp jatsa da töbe körsetpeydi, oqşau otırıp til kestirudiñ barlıq şartın orındağanda ğana barıp til-köz ketedi. Biraq qaşannan qonaqjay, esigi jabılmağan, ası dämdi, qolı berekeli bäybişeleri bar, sütterine deyin baptap pisiretindikteri sonday «Üzeñgi tastasa üzilmes Qalilan-Ardaq qaymağı» –degen ataqqa ie bolğan üydiñ ieleri bwl şarttı orınday almaytındıqtarın aytıp, aqsaqaldardan rwqsat swraydı.
Al äkeleriñniñ Säbdenbekov emes Töleuhan Seydäzimov boluınıñ osınday tarihı bar, tatulıqtıñ, bauırmaldıqtıñ, qonaqjay, meymandostıqtıñ ülgisi bolğan ata äjeleriñdi wmıtpay, sol dästürdi jalğastıra beru mindetteriñ. «Bi bolmasañ da, bi tüsetin üy bolıñdar»-qonağı köp, kisi tüsken üyde köşeli äñgime tıñdap ösken balalar jaman bolmaydı,- dedi anam nemerelerine.

Anar Tileuhannıñ Facebook-tegi paraqşasınan

Abai.kz

1 pikir