Särsenbi, 19 Jeltoqsan 2018
Ädebiet 9559 9 pikir 12 Şilde, 2018 sağat 01:21

Soqpaqbaev romanınıñ cenzurağa tüsken bir böligi «tabıldı»

«Abay» aqparattıq portalı Berdibek Soqpaqbaev mwrasın üzdiksiz nasihattap kele jatır. Osıdan biraz uaqıt bwrın biz Berdibektiñ eşqanday kitabına enbegen, KSRO-nıñ totalitarlıq jüyesine qarsılıq bildirgen «Ergejeyli eline sayahat» attı hikayatın jariyalağan edik. Mwnan keyin jinaqtarğa enbey jürgen birneşe äñgimesin oqırman nazarına wsındıq. «Balalıq şaqqa sayahat» povesindegi bir keyipkerdi tauıp alıp, sol keyipkerdiñ jazuşı jaylı esteligin  de jariyaladıq.

Bügin sol ürdisti tağı jalğastırmaqpız. Bizdiñ biluimizşe, «Keñestik däuirdiñ bar şındığın ayparaday aşıp körsetken» delinetin Berdibek Soqpaqbaevtiñ «Ölgender qaytıp kelmeydi» romanınıñ özi talay qidalaudan ötken. Abai.kz aqparattıq portalı bügin şeñgeldi cenzuranıñ saldarınan  qiılıp ketken sol şığarmanıñ bir böligin («Halıq jauınıñ» otbasınıñ bastan keşken qiındığı turalı) oqırman nazarına wsınıp otır. Aldağı uaqıtta bwl şığarmanıñ tüpnwsqasın qaydan «tapqanımızdı» jariyalaytın bolamız.

 

***

«Ölgender qaytıp kelmeydi» romanı

 

Älginde Nwräli ayttqan Mamırbay – bizdiñ äkemiz. Bwl söz meniñ qwlağımdı eleñ etkizip qana qoymay, jüregimde qadalıp jatqan tikendi oqıstan qozğap jibergendey boldı. Twla boyım şımır ete qaldı...

Oquşı osı arada nelikten dep swrar. Bwl swraqqa tüsinikti etip jauap beru üşin äñgimelep otırğan uakıttan üş jarım jılğa keyin şeginuge tura kep twr.

1938 jıl. YAnvar'. Qaqağan qıs. Ol kezde men özimizdiñ Twyıqtağı mekteptiñ törtinşi klasında oqimın. Särsebek ağayım Almatıda esep-kredit tehnikumında oqidı.

Äkem Mamırbay kolhozda jılqı bağadı. Jazı-qısı bel şeşuge mwrşası kelmeydi, mal soñında.

Bir küni tañerteñ şay-suımızdı qaynatıp, şeşem, kişkentay Biğayşa (romannıñ qazirgi nwsqasında Biğayşa degen qız joq) qarındasım üşeumiz äkemizdiñ jılqıdan oraluın tosıp, kütip otırdıq. Qündegi ädetimen qazir ol saqal-mwrtın qırau basıp, sıqırlap keluge tiis. Şaydı bärimiz birge otırıp işemiz.

Bwl jolı äkem kele qoymadı, keşige berdi: endi kep qalar dep, eleñdeumen biz otırmız. Kenet esik aldında jatqan qar sıqırladı. E, bärekeldi, äkemiz bolar dep edik, ol bolmay, basqa bireuler tıq-tıq etkizip esikti qaqtı. Balalıq minezim wstap:

– Da! –dep, ayqaylap jiberdim. Sau etip üş-tört adam kirip keldi.

Keybirin tanısaq ta, keybiriniñ tüsi basqa, suıq. Aldıñğı bireui sölbireytip şinel' kigen, portupeya asınğan, belinde nagan. Şeşem ekeumizdiñ közderimiz atızday bolıp ketti.

– Tintemiz, – dedi şinel'di.

«Nege?», «Ne üşin?» dep swrauğa bizde şama joq. Bireudiñ üyin tintu, adamın wstap äketu ol kezde onşa qiın emes.

Tinte bastadı. Jük, tösek-orın, qora-kopsınıñ äpter-täpterin şığardı. Ne izdep jürgenderin qwdayım özi bilsin. Kümistegen eski erdiñ kwyısqan, tartpa, ömildirigimen qosa eski kwrandı da äketti.

Soñınan bildik, älgiler bizdiñ üyge tintu jasap jatqanda, eki milicioner Jabırda jılqıda jürgen jerinen äkemizdi qamauğa alıp, Karasazğa aydap äketipti.

Oylamağan jerden şañırağımız ortamızğa tüsip, astan-kesteñ boldıq ta qaldıq. Şeşem zar jılap:

– Jwrtım-au, bwl ne swmdıq? Qanday päle bolğanın aytsañdarşı? – dep, birese zır jügirip auıl sovet keñsesine, birese kolhoz keñsesine baradı. Biraq eşkim oğan eşteñeni tüsindirip ayta koymadı.

Ol kezde Twyıqta kolhoz predsedateli Nwräli.

Äkem qamalğannıñ soñınan: «Mamırbay halıq jauı bolıp wstalıptı. Qıtaydağı bandamen baylanısı bar eken!» degen tajaldap suıq habar düñk ete qaldı. Mässağan, kerek bolsa! Bwl biz üşin kün jarqırap twrğanda töbemizden şart etip jay tüskenmen birdey edi.

Äkemizdiñ qamaluına baylanıstı... biz basqa swmdıqtıñ bärin kütip edik. Biraq däl osını kütken joq edik. Sauatsız, qarañğı adam. Osı kolhozdı koldan twrğızısqan ku taqır kedey. Qarşadayınan bastap ömiri baylarda jalşılıqpen ötken. Qoy auzınan şöp almas momın. Sonday adam kaytıp halıq jauı boladı? Qısı-jazı bel şeşuge mwrşası kelmey mal soñında jürip, Qıtaydağı bandamen kalay baylanıs jasaydı?

Bwlay dep ün köterip, auız aşuğa äl kayda. Jwrttıñ bäri köleñkesinen qorqadı.

Sol ketkennen äkem bayğws zım-ziya kete bardı. Qarasazğa bir tünetipti de, Jarkenttiñ türmesine äketipti. Soñınan bir-eki aydan soñ qayta äkep, jasırın sot jasaptı. Bizdi oğan qatıstırmaq tügil jolatqan da joq. Şeşem bayğws neşe kün sırtınan toruıldap jürip, jolığa da almay qaldı. Tek: «Mamırbayğa on jıl beripti» degen habarın bir-aq esittik.

Kwday-au, ne üşin? Ne qılmısı üşin? Kimder kuä bolıptı?

Biz jauap taba almaymız. Tek el auzında är aluan pış-pış alıp qaştı ängime bar. «Mamırbaydı bandamen baylanısı bar dep, qamatuşı da, oğan negizgi qaralauşı, kuä boluşı da Nwräli eken», –deydi.

Kim biledi, bolsa bolar deymiz. Bwlay oylap, seziktenuge birsıpıra sebep te bar. Nege ekenin men öz basım anıq bilmeymin, biraq äyteuir äkem Nwrälini jek köretin. Onıñ atı estilse, jiırılıp twratın. Tehnikumğa oquğa ketkenge deyin Särsebek ağayım keñsede Nwräliniñ qarauında esepşi bolıp istedi. Sonda äkemniñ birneşe ret: «Balam, Nwräli jaman adam, bayqa. Saq jür!» dep, aytıp otırğanın estitin edim. «Ne-si jaman?» dep, män berip swramay qoymauşı edim.

Jäne bir sebep: sol äkem wstalardan üş-tört ay bwrın, 1937 jıldıñ küzinde, bizdiñ Twyıqtan Bökey, Mämbet degen adamdar halıq jauı bolıp wstaldı. Bökey wsta, al Mämbet eti tiri belsendileu adam. Ärtürli qızmetter atqarıp jüretin. El solardı da: «Nwräli wstatıptı. Nwräli tıñşı eken» degen sözder aytıp jürdi.

Üşinşi sebep: äkemiz qamalğan soñ Nwräli bizge tipti qırın qarap aldı. Halıq jauınıñ balası, halıq jauınıñ qatını dep, töbemizge talay ret kamşı oynatqan kezderi boldı. Mine, osınıñ bäri tegin be?

Al biraq äkemdi qamatıp aydatuşı däl osınıñ özi dep, biz tap basıp ayta almaymız. Onı öz közimizben körip, öz kwlağımızben estigen joqpız. Rasında da däl solay ma? Joq, solay emes pe dep, köñilge küdik kiretin kezderimiz de boladı.

 

* * *

Äkem qamalğannan soñ bir aydan keyin kiim-keşegin arqalap, ağayım sümireyip üyge kelip twr. Söytse onı halıq jauınıñ balası dep, äri oqudan, äri komsomoldan şığarıp jiberipti.

 

***

Ol tipti öziniñ 1917 jılı tuğanın da maqtanış köretin. Jası on törtke tolar-tolmastan komsomolğa jazılğan. Endi mine, sütke tigen küşiktey bärinen alastalıp otır.

 

 

***

Bir küni oynap-külip Nüsipbay ekeumiz beldeuge talasıp janjaldasıp qaldıq.

Nüsipbay:

Halıq jauınıñ balası ket! Jolama bizdiñ üyge dep! – meni wrıp, quıp jiberdi.

Men kete bardım. Wrğanı eşteñe emes, «halıq jauınıñ balası» degen sözi etimnen ötip, süyegime bir-aq jetti. Töbeleseyin desem älim kelmeydi.

Üyge keldim de, et kesetin müyiz sap qara pışaqtı alıp, Nüsipbayğa qayta bardım. Pışaq wstağan qolım artımda jasırulı. Nüsipbay meni körip:

– Nege keldiñ? Men sağan bwl arağa jolama dep aytpadım ba? – dep, qodilanıp, qarsı jürdi.

Men ündemey jaqındap keldim de, pışaqpen Nüsipbaydıñ betinen köldeneñdey tartıp kep jiberdim. Nüsipbayım baj etip, betin basıp, otırdı da qaldı. Qara qan qolınıñ sırtın jauap ketti. Men jalt berip, zıta jöneldim.

Üyge de soqpastan qırqanı asıp, basım auğan jaqqa tartıp otırdım. Sol küni auılğa jolağan joqpın. Eginjaydağı eski qırmanğa tünep, erteñinde qarañğı tüse üyge bir-aq keldim. Meni jazım bop qaldı ma dep oylap, üydiñ işi, bükil auıl-aymaq bolıp izdep jür eken...

Nüsipbaydıñ beti tırtıq bop bitti. Menen qalğan tañba.

 

Redakciyadan. Soñğı syujet romanğa basqalay sıpatpen engen. Tüpnwsqa qanşalıqtı özgeriske tüskenin bağamdau üşin onı da nazarlarıñızğa wsınamız!

«...Altınşı oqıp jürgen kezim. Äkem juırda qaytıs bolğan. Qıstı kün. Top bala jar qabaqtan sırğanaq teuip jürmiz.

Nüsipbay deytin menen eki-üş klass alda oqitın, sotqarlau juan bilek bir balamen janjaldasıp qaldım. Ekeumiz boqtastıq. Nüsipbay:

– Äkeñniñ auzın... jetim, – dedi.

Jetim degen sözi etimnen ötip, süyegime jetti.

Ekeumiz jatta kep töbelestik. Nüsipbay menen äldi, küşim kelmeydi. Tayaqtı köbirek jep qaldım.

Öşim ketip bara jatır.

Jetim dep qorlağanı tağı bar.

Sazarıp üyge keldim. Nüsipbaydan qalay da öş aluım kerek. Qalay alam?

Et kesetin müyiz sap qara pışağımız bar. Älgini jeñimniñ işine tığıp aldım da, sırğanaqtıñ basına qayta bardım. Ün-tünsiz kep, Nüsipbaydıñ betinen pışaqpen köldeneñdey tartıp jiberdim...

Nüsipbay baj etip, betin basıp, twrıp qaldı. Qara qan qolınıñ sırtın jauıp ketti».

 

Jalğası bar

Dayındağan Qanat Birlikwlı

MATERIALDI PORTALDIÑ RWQSATINSIZ KÖŞİRİP BASUĞA BOLMAYDI

Abai.kz

 

 

 

 

9 pikir