Senbi, 20 Säuir 2019
Alıstağı bauırım 1619 4 pikir 16 Şilde, 2018 sağat 12:48

Serkan Diniçtürik: Türkiya qazaqtarın Erdoğannıñ özi qoldaydı

-Serkan mırza Türkiya topırağında düniege kelgen ekensiz,  qalay tap boldıñız Türkiyağa?

-Meniñ ata-anam  1953-54 jıldarı  Şığıs Türkistannıñ  Altay jağınan Türkiyağa qonıs audarğan edi.  Men Şaban Serkan Diniçtürik 1971 jılı Stambwl da düniege keldim.  Balalıq şağım  Türkiyada ötti,  qazir de osı eldiñ azamatımın.  Biraq özimniñ qazaq ekenimdi eşqaşan wmıtqan emespin. Üyde ata-anamız tek qana qazaq tilinde söylegendikten ana tilimimizdi wmıtuğa da mümkindik joq (külip).  Qazirde Türkiya elinde Qazaq diasporasınıñ törağasımın.   Türkiya da twratın  qazaqtardıñ qwrğan qor qoğamdarı bar, ol qor qoğamı 80 milonnan astam twrğını bar Türkiyada bir uıs qazaqtıñ  «öz tili men dilin, salt-dästürin mädenietin, qazaq bolğandığın wmıtpasın»  dep qwrılğan qor qoğamdar.  Solardıñ biri «qazaq-türik bilim jäne zertteu» qauımdastığı,  sol qauımdastıqtıñ da törağasımın.

-Bwl qauımdastıqtıñ jwmısı qanday?

-Iä bwl qauımdastıqtıñ negizgi bağıtı,  qazaqtardı türikterge tanıtu,   sol maqsatta üş ayda bir «Qazaq eli» attı jurnal şığaramız.  Jurnal  eki til de şığadı,  qazaq-türik.  Türkiya men Qazaqstandı qosqanda  jeti memleketke taraladı, atap aytsaq Europa elderindegi Almaniya, Angliya, Şvecariya, Franciya, Avstriya elderine taratamız.

Qazaqtıñ marğasqa atı añızğa aynalğan aqın-jazuşılarınıñ kitaptarın türik tiline audaramız,  türik halqı da qazaq halqınıñ mädenietine, tarihın bilsin degen maqsatta. Sonımen qatar jılına eki nemese üş ret halıqaralıq därejedegi konferenciyalar wyımdastıramız. Ötken jıldarı  Halifa Altay, Älihan Bökeyhan sındı arıstarımızdıñ esimin wlıqtap,  äri  Qazaqstannıñ 25 jıldığına oray konferenciyalar ötkizdik.  Ötken apta da Stambwlda Astananıñ 20 jıldığına oray ülken şara ötkizdik. Bärin ne üşin aytıp otırmın,  sebebi bizdiñ osı wyımdastırıp jatqan şaralarımızdıñ Türkiya qazaqtarı üşin mañızı zor.  Onıñ sırtında Türkiyada tuıp ösken qazaq balalarınıñ oquına kömek beremiz qarajat jağınan, basqa da jwmıstar bar.   Tağı bir quanıştı jañalığımız, ötken jılı bizdiñ qauımdastıqtan şıqqan kitaptardıñ bireui  atap aytqanda «Qaralı köş»  attı,   sonau Şığıs Türkistanan 1950-54 jıldarı tar jol tayğaq keşumen   mwhit asqan qazaqtardıñ jağdayın bayandaytın, kitaptı Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğanmen bir jastar forumında kezdesip qalıp silağan edik.  Özderi tekserip saralağan bolar, bizge bir ay işinde habar keldi, osıdan keyin bizdiñ şığaratın kitaptarımızdıñ qarajatı memleket arqılı qarjılandırılıp, Türkiyadağı kitaphanalar alatın boldı, bwl biz üşin ülken jetistik. Qazir de Türkiyanıñ  eki mıñnan astam kitaphanasına bizdiñ kitaptar  taralıp otır. Meniñ janıma batatını  qazaq jastarı  köp,  olar qanşa jerden tuıp ösken jerinde jürse de ata-babalarınıñ şıqqan jerin biledi, añsap twradı sağınış bar bärinde.  Mine bizdiñ eñ bastı mindetimiz deuge bolarlıq jwmıs osı jastardıñ  «qazaq» degen wlttan şıqqanın wmıtpauğa, salt-dästürin wmıtpauğa küş salu.  Jaqında ğana QR memlekettik hatşısı Gülşara Äbdihalıqova Türkiyağa kelgen saparında, arnayı qazaq  diasporası men kezdeskisi  keletin jetkizgen eken. Sol kezdesude osı Türkiyadağı qazaq jastarınıñ mäselesin köbirek ayttıp  wsınısımızdı tastadıq.  Qazaqstanğa kelip ketip jatqan orta buındar bar, biraq jastardıñ köbirek kelgeni dwrıs aq, aldımen Universitetterde oqığan oy-örisi damığan jastarımız kelse deymiz.  Osı rette Qazaqstan Respublikasına alğıs aytqım keledi, memleket qoldauımen bir top  Türkiyalıq qazaq jastarı öziniñ tarihi otanında Astanasında bolıp qayttı, alğan äserleri keremet. Bolaşaqta jastarımızdıñ öz eline qaytuına ıqpal eteri sözsiz..

-Astana qalasına kelgen jastar qazaq tilin biledi me?

-Biledi, biletin balalardı terip aldıq (külip),  qanşa jerden aytsaq ta şet memlekette twrıp jatqan soñ qiın ğoy. Qazaq mektepteri joq, bir mektepte eki üş keyde jalğız bala oqidı. Men oqığan mektepte jeti bala edi.  Jan-jağınıñ barlığı türik tilinde söyleydi. Dostarımız aralasatın orta türikter degendey.   Türik tiliniñ wqsas boluı köp närseden qwtqarıp twr şını kerek.

-Türkiyada qanşa qazaq twradı jalpı? Olardıñ kün köris deñgeyi qanday?

– Jiırma bes mıñğa tayağan qazaq twradı. Köbi Stambwl qalasında ornıqqan.  Jetpis jılğa juıqtap keledi,  Şığıs Türkistan arqılı Türkiyağa ötip ornıqqanımızğa. Al osı Türkiya arqılı biraz qazaqtar Europağa tarap ketti. Bizdiñ jurnalımızdıñ keñ taraluına da osı tarap ketken qazaqtar sebep bolıp otır. Biraq olar krilicanı emes türik älipbiin tanidı sondıqtan jurnalımızdıñ türikşesin oqidı. Qazaqstan latın älipbiine ötedi dep estigenimizde qattı quandıq, osı olqılıqtardıñ ornı toltırılatın aq şığar dep.  Al endi kün köris deñgeyi ärkim de är qalay. Bizdiñ qorğa demeuşiler Stambwl men Europa elderinde twratın qazaqtar.

-Bauırlas eki eldiñ qanşalıqtı wqsastıqtarı nemese ayırması bar?

-Türikter bizdi jaqsı köredi, qanşa jerden şet elde twrsaq ta bötendigin körsetken emes,  elimiz täuelsizdik alğanda birinşi moyınadı ğoy. Osıdan aq Qazaqstannıñ ornı Türkiyada erekeşe ekenin bile beriñiz.  Tilderinde de mädenietinde de wqsastıqtar öte köp. Ayırmasın endi bilmedim (külip) eki eldi tel emip öskendikten bolar.

-Jastar kelse dep jatırsız ğoy,  öziñizşe oralu oyıñızda bar ma?

-Sırtta jürgen bükil qazaq balasınıñ armanı ata-babanıñ kindik qanı tamğan tarihi otanğa qaytıp oralu dep oylaymın. Biz Türkiya da tuıp östik, bala-şağamız sol jerde oqıp jatır. Bükil tuıs- tanıs adamdardıñ barlığı sol elde. Men köşip kelsem bükil tuıs-tuğanımmen köşip kelsem dep armandaymın.

-Qazaqstanğa jii kelesiz ğoy,  ne närsege köñiliñiz tolmadı?

-Qazaqstan meniñ tarihi  otanım ğoy,  biraq ayta keteyin,  men Türkiyada tuıp östim, mümkin menen de qatelik bolar köñilim tolmaytını köbiniñ aytatını «qazaqşanı dwrıs söyley almaysıñ» degenderdiñ elu payızı auız eki tilde orıs tilin aralastırıp  söyleydi. «Sen qazaq tilindegi  mektepte oqıdıñ,  qazaq otbasında düniege keldiñ, men emes sen qazaq tilin taza söyleuiñ kereksiñ» dep aytamın,  dwrıs pa?! Men sırtta jürgen seksen million türiktiñ arasında jürgen bir qazaqtıñ balasımın. Türkiyada jürseñiz tek türik tilin bilseñiz boldı ömir sürip kete alasıñ,  al Qazaqstanda qalalıq jerlerde mısalı Soltüstik öñirlerde tek qazaq tilin bilip ömir sürip kete almaytın siyaqtı. Qazaq tilindegi kitaptardı köbirek oqu üşin krilicanı üyrendim, latın äripine köşedi dep jatır ğoy mümkin sol kezde qazaq tilindegi kitaptardı tolıq meñgerip, tildi de jaqsı söylep ketermin.

-Türkiyadan Qazaqstanğa  oralıp jatqan qazaqtar bar ma?

-Qazaqstan jaña täuelsizdik alğan da biraz qazaq beri qaray ötip ketti.  Astana da bolıp qayttıq qoy, sonda  eki jarım mıñday Türkiya elinen kelgen qandastarımızdıñ kelgenin körip quanıp kettik.  Naqtı bilmeymin, biraz qazaq ötken siyaqtı. Köş äli de jalğasın tabadı.

-Türkiyağa ötken qazaqtar özderiniñ ata tekterin, ruların qanşalıqtı biledi,  jeti atağa deyin qız alıspau dästüri qalay saqtaladı.  Swrap otırğan sebebim türikter üş atadan keyin alısa beredi eken?

-Türkiyadağı qazaqtardıñ köbi orta jüzdiñ işindegi Kereyler. Äke-şeşemiz bizge kişkentayımızdan  üyretken  jeti atağa deyingi qız berispeu dästüri Türkiya qazaqtarında qatañ saqtaladı.

-Aralas neke qalay bolıp jatır, qanşa degenimen jat jerde jürsizder?

-Joq, qazaq pen qazaq üylenip jatır, köp emes türikke qız bergen nemese qız alğan.  Boladı oqığan jerinde,  bir Universitetten birin biri wnatıp qalıp..  Özim de qazaqtan alıp otırmın. Bir wl bir qızım bar. Ekeui de qazaq tilin biledi.

-Almatı da jürgeniñizge biraz bolıptı, qanday jwmıstarmen jürgen ediñiz?

-Dwrıs aytasız  biraz boldı jürgenime,  Türkiyada tuıp ösken bir dosım men keldim.  Almatıda  qwday qalasa osında biraz jwmıstar isteyik dep otırmız. On bes jiırma kün işinde mına Arbattıñ boyında ülken türik tağamdarına arnalğan meyramhana aşpaqşımız. Bir şetinen osı jwmıstı sıltau qılıp,  Qazaqstanğa jii keletinime de quanıp jürmin.

-Saytımız jaqında aşılsa da alıs jaqın şet elderge birşama tanımal bolıp qaldı, nege deseñiz üş älipbimen beriletin, sonday aq qandastarımızdıñ  mäselesin köbirek qamtitın sayt bwl.

-Iä meniñ de estuim bar qandastar saytın, sizderge de oqırmandarıñızğa da jaqsılıq tileymin.

-Sizge de alğıs, aldağı uaqıtta sizben Türkiya qazaqtarınıñ hälin bilip otıru üşin,  Türkiyalıq qazaqtar men  şığarmaşılıq baylanıs ornatatınımızğa kämil senimdimin.

Aida Qojmambet

Qandastar saytınan

Abai.kz

4 pikir