Beysenbi, 4 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12067. Jazılğandar — 6240. Qaytıs bolğandar — 48
Alaşorda 8798 37 pikir 19 Şilde, 2018 sağat 15:16

Qazaq handığı men Resey imperiyası arasındağı qırğın soğıs turalı nege aytılmaydı?

Belgili jurnalist Ömirzaq Aqjigit tarihşı Samat Öteniyazovtıñ "Resey imperiyasınıñ Qazaq handığına qarsı jasağan şabuıldarı" turalı aytqan oyların ıqşamdap, Abai.kz aqparattıq portalınıñ oqırmandarına wsınıp otır.

Handa bilik bolğan joq

Soñğı eki mıñ jıldıqta Qazaq memleketi eñ demokratiyalı el boldı. Adamzat qoğamınıñ eñ ülken jetistigi demokratiyalı qoğam qwru bolsa, sol jetistik köne Grekiya men köne Rimde, al, orta ğasırda tek Qazaq memleketinde ğana boldı.

Osınday erekşe birtwtas halıqtı «wlt bolıp wyıspağan halıq, əli ru-ruğa bölinip jürgen halıq» dep aytqanı üşin tarihşı YUdin jetpisinşi jıldarı Qazaq KSR Ğılım Akademiyasınıñ Tarih institutınan jwmıstan şığarılğan edi.

Onı quğan sol kezdegi institut direktorı, akademik A.Nüsipbekov bolatın. Onday auru sözdi aytıp, özine wpay jinaytındar qazir de wşırasıp qaladı.

Qazaq handığı qwqıqtıq demokratiyalı memleket boldı. Sebebi, han biligi şekteuli edi. Hannıñ özin rubasılar men biler saylaytın. Qazaqta qırıq üş ru bolsa, onıñ ärqaysısın rubası, belgili bi basqardı.

Han rubasılarınıñ kelisiminsiz eşteñe şeşe almaytın. Saylanar adam qolbasşı bola ala ma?

Qolbasşı bola alatın adam ğana han bolıp saylana aldı. Handa äsker de joq. Äsker rubasılarda, bilerde. Hanğa qarjını, alım-salıqtı da rubasılar jinap beredi.

Demek, Qazaq memleketiniñ hanı tügeldey biler institutına təueldi boldı.

Osı küngi Qazaqstan Respublikasında əleumettik-gumanitarlıq ğılımdardı oqıtuda qordalanğan problema, sonıñ işinde Qazaqstan tarihın oqıtudıñ problemaları öte köp. Osı pəndi oqıtuğa ökimetimiz mol qarjı bölip kele jatır. Alayda, odan onıñ probleması şeşilgen joq…

Bizdiñ kemşilik nede?

Egemendi el bolğanımızğa 27 jıl tolsa da, etek-jeñimizdi jinap erkin ömir sürip jatsaq ta, köptegen akademikterimiz ben doktorlarımız bolsa da, ğılım men bilim salasında, äsirese, tarih ğılımında tek HVİ – HVİİİ ğasırlardağı tarihımızdıñ özinde əli künge deyin şeşimin tappağan problemalar bar.

Birinşi, Qazaq handığınıñ basqaru jüyesi jəne biler institutı, ondağı el basqaru jüyesiniñ asqan demokratiyalı boluı, han men bilerdiñ ornı men qızmeti osı uaqıtqa deyin studentter men mektep oquşılarına arnalğan oqulıqtarda aşıp körsetilmeydi.

Ekinşi, qazaq-qırğız qatınastarı mäselesi de erekşe üñiludi qajet etedi. Qırğızdar 150 jıldan asa uaqıt qazaq memleketiniñ qwramında boldı. Esim han olardı Kökim bi arqılı, Təuke han Ties bi arqılı biledi.

Üşinşi, orıs-qazaq qatınastarı negizinen qırğın soğıstardan, yağni qazaq eliniñ wlt-azattıq köterilisterinen twradı. Olardı qısqaşa bılay jikteuge boladı:

HVİ ğasırdıñ soñında Qazaq handığınıñ soltüstik şekaralarına Reseydiñ basınan baqayşağına deyin qarulanğan kazak äskeri toptarınıñ şabuıldarı.

Qazaq-joñğar qatınastarı. Joñğar şapqınşılığınıñ bastaluı. «Aqtaban şwbırındı» oqiğasınıñ alğışarttarı.

«Aqtaban şwbırındı» oqiğasınıñ aqiqi tarihı.

İ Petrdiñ «aqtaban şwbırındı» oqiğasına tikeley qatıstılığı jäne t.b.

Qazaq elin tübegeyli joyıludan qwtqarıp qalğan Əbilqayır hannıñ tarihi twlğası.

Əbilqayır hannıñ orıs patşasına jazğan tarihi hatınıñ dəl audarması men mazmwnı…

Qazaq-başqwrt qatınastarı.

Aqiqatın aytayın.

Resey men Qıtay sekildi eki ülken imperiyanıñ ortasındağı osınday memleketti ıdıratıp qwlatqan Resey imperiyası ekeni əli künge deyin aşıq aytılmaydı.

Onıñ esesine äldeqaşan süyegi qurap ketken (1756 jıl) joñğardı ğana aytamız.

Bwl künderi qazaq eli kino tüsirse de, birdeñe jazsa da joñğardı, odan qalsa 1771 jıldan soñ bas kötermegen Edil boyındağı qalmaqtı aytıp, äruağın şulatadı da, sol kezdegi Resey biliginiñ jasağan qiyanatı turalı jaq aşpaydı. Şındıq aytılmaytın bolsa tarihtı jazıp nege kerek?!

Resey imperiyası Qazaq eline alğaşqı qarulı şabuılın 1580 jıldarı Jayıq boyındağı əsem qala Sarayşıqtı qiratıp, tonaudan bastadı.

Köp wzamay, 1588 jılı «qazaq ordasınıñ hanzadası» (orıs jılnamalarında osılay jazılğan), qazaq hanı Täuekeldiñ nemere inisi, Ondan swltannıñ wlı Orazmwhamedti twtqındap, Məskeuge alıp ketti.

Osınau 1580-1730 jıldardağı orıs pen qazaq arasındağı qırğın soğıstı belgili zertteuşi M.Əbdirov öziniñ «Istoriya kazaçestva Kazahstana» degen kürdeli eñbeginde: «…S konca XVI – naçala XVIII v. naçinaetsya ojestoçennaya i krovopolitnaya, dlivşayasya 150 let, kazahsko-kazaç'ya voyna.

Mnogostradal'naya kazahskaya zemlya obil'no polita krov'yu naşih predkov, otstaivşih pravo na mirnuyu jizn' na drevney, iskonno svoey territorii…» dep jan-jaqtı sipattağan.

Qazaq eline tolassız şabuıl jasağan orıs-kazaktardıñ jauızdığı men zwlımdığı turalı orıs tarihşıları da köptep jazdı.

Mısalı, A. Ryabinin: «…U yaickih kazakov bıl odin smertel'nıy vrag – eto kirgizı (t.e. kazahi). Oni bıli vragi neutomimıe, nastoyçivıe, ne znavşie ni straha, ni ustalosti. YAickie kazaki veli protiv nih voynu nastoyaşuyu i ojestoçennuyu» («Ural'skoe kazaç'e voysko») dep jazsa,

A.Karpov «Ural'cı» degen kitabında:

«…Raz eto kirgiz – to vrag, zaklyatıy vrag i vse, çto nosilo na sebe kirgizskiy oblik, vse uniçtojalos', bilos' kazakami na smert', celıe aulı, starcı, jenı – vse istreblyalos'; ubivalis' deti i grudnıe mladencı, – «vırastut – ukusyat!» govorili kazaki i podnimali ih na kop'ya» dep, jauızdıq pen qatıgezdiktiñ neşe türin körsetip, qanşama qazaq auıldarın ayamay tügeldey qırıp jibergenin bayandaydı…

1692 jılı Resey biligine İ Petr kelgen soñ orıs əskerleriniñ Qazaq jerine jaña qarqındı şabuıldarı bastaldı.

İ Petrdiñ twsında qaruı küşti kazak otryadtarı men qalmaqtarğa qazaq eliniñ esesi kete bastadı. Sebebi, Europanıñ jaña ottı qaruına qol jetkize almadı…

Äbilqayır…

Endi Əbilqayırdıñ qazaq elin Resey basqınşılarınan jartı ğasırğa juıq qorğağan erlikterine qısqaşa toqtalayıq.

Əbilqayır 1707-1709 jıldarı başqwrt halqınıñ wlt-azattıq köterilisine 3 mıñ sarbazben barıp kömek körsetken. 150 jıldan beri Resey qol astında bolğan başqwrttar onı öz eline han saylamaqşı bolğanda, 1709 jılı küzde qazaq bileri şaqırtıp alıp, Kişi jüzge han saylaydı. Əbilqayır ketken soñ başqwrt köterilisi jeñilis tabadı.

Kişi jüzge han bolğan soñ Əbilqayır Reseymen küresti jaqsı wyımdastıra bildi.

İ Petr qazaq elin tügeldey jaulap aludı wyğaradı. Joñğarlardı artilleriyamen qarulandırıp jəne olarğa jaña qarudı üyretuge kapitan I.Unkovskiydi jiberedi. 1723 jılğı «aqtaban şwbırındını» wyımdastıradı. Batıstan qalmaq əskerleri şabuıl jasauğa dayındaladı.

Joñğarlar Türkistanğa deyingi jerdi tügel basıp aladı. Alayda, Ayuke bastağan batıstağı qalmaq qolın Əbilqayır əskerleri qaytıp qazaqqa qarsı bas kötermeytindey etip jeñdi. Şayqastardıñ birinde Ayukeniñ özi de öldi.

1723 – 1724 jıldarı Teke (qazirgi Oral) qalasına birneşe ret şabuıldağan Äbilqayır I.Timofeev, I.Loginov, N.Borodin bastağan kazak-orıs otryadtarın köp şığınğa wşıratadı. Orıstar jağınan 170 adam qaza taptı, köp adamı jaralı boldı, köptegen jauıngerleri twtqınğa tüsti… 1725 jılı eki jaq twtqındar almastıradı.

«Aqtaban şwbırındı» kezindegi Əbilqayırdıñ osı bir janqiyarlıq erliginiñ arqasında Kişi jüz qazaqtarı «Aqtaban şwbırındı» apatına wşıramadı.

«Bizge orıs-qazaq qatınasın qayta qaramay bolmaydı». Bwl sözdi eñ alğaş marqwm Janwzaq Qasımbaev aytıp edi.

Keyinirek Äbilqayır hannıñ Anna Ioannovnağa jazğan hatınıñ mätininiñ şınayı män-mağınası belgili bolğan kezde Tarih institutınıñ direktorı Manaş Qozıbaev ta ayttı ol sözdi.

M.Qozıbaevtı «Əbilqayır Reseyge qarsı 48 jıl boyı soğısıp, qalayşa bodan boluğa ötiniş jazdı eken…» dep küdiktengen J.Qasımbaev ta qostağan bolatın. 2001 jılı Əbilqayırdıñ tarihi hatınıñ tüpnwsqası tabıluı töbeden jay tüskendey əser etti.

Biz osı uaqıtqa deyin onıñ orısşa audarmasın paydalanıp kelippiz. Sol orısşa audarması talay wrpaqtı jañılıstırıp kelgen edi.

Aqırı şındıqqa qol jetkizdik. 2001 jılı «Abay» jurnalınıñ 2-sanında A.Isinniñ «Äbilqayırdıñ hatın qalay oqığan dwrıs?» degen maqalasın oqığan jwrt sol tarihi hatta «bodandıq» turalı bir söz joq ekenin körip, qattı tañ qaldı. Ətteñ, Əbilqayır han tarihın qayta qaraytın ğılımi konferenciya ötkizemiz dep jürgende M.Qozıbaev pen J.Qasımbaev qaytıs bolıp ketti de, igi is ayaqsız qaldı…

Swhbattasqan Ömirzaq Aqjigit

Abai.kz

37 pikir