Seysenbi, 29 Qyrkýyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 107833. Jazylghandar — 102805. Qaytys bolghandar — 1699
Ádebiyet 32480 14 pikir 23 Shilde, 2018 saghat 15:06

Soqpaqbaev romanyndaghy senzuragha týsken better

«Kenestik dәuirdin bar shyndyghyn ayparaday ashyp kórsetken» delinetin Berdibek Soqpaqbaevtin «Ólgender qaytyp kelmeydi» romanynyn qidalaudan ótkenin ótkende jazyp, senzuragha týsken birer betin jariyalaghan edikAbai.kz aqparattyq portaly býgin shengeldi senzuranyn saldarynan  qiylyp ketken taghy birneshe betti (Soghys kezindegi әyelder mәselesi, olardyn amalsyzdan bala kóterip qaluy turasynda) oqyrman nazaryna úsynyp otyr. 

"Ólgender qaytyp kelmeydi" romany

46

Búl avgust ayynyn bas kezi. Kolhoz sharuashylyghynyn en qarbalasqan qysyl-tayan shaghy. Bir jaghynan shóp orylyp bitpey jatsa, ekinshi jaghynan oghan egin qabattasyp, kolhozshylardyn múrnynan qan ketip jatyr. Bala, kempir-shal demey barlyq júrt júmys basynda.

Bir kýni bizdikine brigadir Jaghypar keldi. Menin hal-kýyimdi kórip  otyryp, kolhozdaghy qiynshylyq jaghdaydy әngimeledi. Aqyr-ayaghynda jenil-jelpi bir júmystyn basyn ústasan qaytedi degen sóz aytty.

Men maqúl dedim. Erteninde shópke shyqtym. Mayagha atpen shómele tasimyn. Búl onsha auyr júmys emes. At ýstinde otyryp alam. Qinalatyn at bayghús qana. Bir adam arqandy shómelege orap salyp beredi. Maya túrghyzyp jatqan jerge dyryldatyp sýyrep әkelem. Múnda kelgen son bir adam arqandy sheship, bosatyp jiberedi. Qaytadan baram. Menin kýndegi kәsibim osy. Maya salushylar ýsheu: bireui Koshqarbay, denesi tip-tik kelgen qara shal. Ekinshisi kóse Saduaqas, ózi kәri, ózi aqsaq. Ýshinshisi – Qanysha jengem.

Qoshqarbay mayanyn ýstinde. Saduaqas pen Qanysha oghan jerdegi sýyrep әkelingen shópti ayyrmen kóterip alyp beredi. Saduaqas kishkentay әljuaz adam. Bir jaq jambasynan shoynandap aqsap basady. Bir uys kishkene beti qalyn әjim. Basyndaghy súyyq shashy qadap-qadap qoyghan aq tiken – qyltanaq tәrizdi.

Sýyir iyeginin úshynda nebәri tórt-bes qyltanaq qana bar. Onysy da qazaq minezdes: birimen biri yntymaq-jarastyq tappay, әrbireui әr jaqqa tarbiyp, bydyqy-shydyqy.

Saduaqastyn enbek etkeninen de tynyqqany kóp. Men әkelgen shómele tausylyp, kelesi shómele kelip jetkenshe ol jarban etip otyra qalady da temeki dorbasyn alyp, bipazdap temeki orap jatady. Saduaqas temekisin tútatyp sora bastaghan kezde jәne bir shómele kelip qalady.

– Qaraghym, kelin, әpere ber. Men shylym shegip alayyn.

Qanysha jengem qayt demeydi. Tórt salaly ayyrdy boylata nygharlap basyp kótergende, jarym shómeledey shóp mayanyn ýstine bir-aq baryp jetedi. Qoshqarbay ony әren ýlgerip qabyldap jatady. Jengemnin erkekshe kiyinip alghan júmyr denesinde syqaghan kýsh bar. Qoldary jigittin qolynday әleuetti. Shyndyghyna kelgende eki adamnyn júmysyn ol bir ózi atqarady. Saduaqastyn seriktigi shamaly. Ayyrmen shóp kótergen kezde onyn alasa boyy shóptin salmaghymen odan beter janshylyp joq bolyp ketedi. Ayyrdaghy shóp mayanyn ýstine jóndi jetpey, jolda shashylyp qap jatady.

– Jә, boldy, Sәke! Sizdin әpergeniniz qúrsyn, bәrin shashyp boldynyz, – dep Qanysha jengem ony iyterip tastaydy.

Men Saduaqasty da, Qanysha jengemdi de ayaytyn boldym.

– Sәke, siz atqa minip, shómele tasysanyz qaytedi. Mayagha shópti men әpereyin.

Saduaqas quanyp ketti:

– E, maqúl olay bolsa.

Búdan nashar kezimde de kýnine poyyzdan on eki saghat boyyna taskómir týsiruge jaraghan edim. Onyn qasynda mynau, tәyiri, júmys pa? Qanysha jengemdi ayap, odan góri neghúrlym asyra qimyldaugha tyrysyp bagham. Sóytip ekeumiz jerdegi shópti jarysa alyp laqtyrghanda, endi mayanyn ýstindegi Qoshqarbay jiya almay qalatyn boldy:

– Oy, jaylap әperinder! Jaylap! Nemene, bireu quyp kele me? Jerdegi shóp әp-sәtte sap bolady.  Kelesi shómele  kelgenshe jengem ekeumiz biraz demalyp qalamyz. Qanysha jengemnin oqta-tekte ústap ketetúghyn bala minezderi bar.

– Erka, kýresesin be?

– Kel!

Jengemnin júp-júmyr qypsha beli qúshaghyma tola ketedi. Qap-qatty almasy keptelip keudemnen tireledi. Birimizge-birimiz berispey kóp alysamyz. Jyqqym-aq kep jan-tәnimdi salsam-daghy jygha almaymyn. Jengemnin qimyly menen góri shiraq ta tegeurindi. Meni silkiydi de ayaghymdy jerge tiygizbey úrshyqtay ýyirip әketedi. Men de mysyq sekildimin, jyghylmay dik etip, ayaghymmen týsem.

Jogharyda mayanyn ýstinen әldene esine týskendey bolyp kýnge kýygen qara әjimdi jýzi jyltyrap, kýlimsirep Qoshqarbay qarap túrady. Júmysqa barghan-qaytqanda mingesip atpen jýremiz. Qoshqarbaydyn sol aragha sap qoyyp baghatyn ker biyesi bar. Saduaqas ekeui soghan mingesedi. Ekinshi shómelenin atyna Qanysha jengem ekeumiz mingesemiz. Jengem – erde. Men shapan tósep, artyna jaydaq minem.

Eki shal júmys dogharyldy boldy, ashanany betke alyp tartyp jóneledi. Biz artta qalynqyrap qoyamyz. Keyde kýn asa ystyq kezderi osy aradan birtalay jerdegi Aqsudyn ózenine baryp, salqyndap shomylyp ta qaytamyz. Jengemnin bala minezderi at ýstinde de ústap ketedi. Typ-tynysh kele jatady da, bir kezde oqystan tebinip qalyp, shaba jóneledi. Men beyqam otyrghandyqtan shalqalap jyghylyp qala jazdaymyn da, jengemnin belinen qúshaqtay alam.

– Ózindi qúlatayyn ba? – dep jengem olay-búlay búlqynyp әlek salady.

– Qúlata almaysyn.

– Qúlatam.

Ekeumiz at ýstinde shyndap alysamyz. Keyde úmar-júmar qúlap ta alamyz. Juas at qashpaydy. Jengem jyghylsa da, jyqsa da mәz bop saq-saq kýledi. Kózinde qútyrynghan jarqyl bar, men әlgiden seskenip, bayqamaugha tyrysam.

Aghamnan bir jarym jyldan beri habar joq. Kýnәhar kóniline әrtýrli  súghanaq oy kiredi. Jengemdi әli de jaqsy kórip, sýyetinim óz aldyna auyzdanyp dәndep alghan nәpsi it te qyzyl kórgen qyranday key-keyde aqyl sanamdy biylep kete beredi. Men endi kýn sanap jyghylaryn bilgen adamday ayaghym tayghanaqtap, ústamdylyghymnan ayrylyp bara jatqanymdy kesh sezdim...

***

Bir kýni júmys sonynda sirkirep janbyr jauyp ketti. Salynyp jatqan mayanyn irgesin ýngip kirip-kirip kettik. Qanysha jengem ekeumiz birge jatyrmyz. Men irge jaqtamyn. Janbyr juyq arada basylar emes. Kók  jýzi tútas búlynghyrlanyp, ayaghy aq jauyngha aynalyp barady. Su shóp keppeyinshe, mayagha salugha bolmaydy.

Qoshqarbay men Sәduaqas janbyrdyn basylmasyn kórgen son, shapandaryn kiyip aldy da, mingesip, orta qazangha qaray tartyp otyrdy.

– Jenge, ketpeymiz be?

– Su bolamyz ghoy. Mýmkin, janbyr basylyp qalar. Jata túrayyq. Aynala tónirek tym-tyrys. Tek jauynnyn shópke shyp-shyp tamghan sybysy ghana estiledi. Myna jaghymnan jauyn tie bastady. «Ary taman jatshy», – dep jengem de meni qysyp, taqala týsti. Mayanyn shóbi әli ken, ýngip kirsen boylap kete beretin tәrizdisin.   Álgi arada kәdimgidey әdemi ýngir payda boldy. Ishi alakólenke, әri qúrghaq, jyp-jyly. Búl aradan adamnyn tipti shyqqysy kelmeytindey. Birsypyra jattyq. Kýn keshkirip  barady.

Jengem maghan taqalyp, ón boyymen dir-dir etedi. Tonyp dirildeytindey. Bir kezde ol oqystan jalt búrylyp, maghan qarap jatty. Demi ystyq. Basyn tósime basyp, qúshaqtap aldy da, oqystan solqyldap jylay bastady. Men shoshyp kettim.

 

49

– Erka, sen ne sezesin? Eshtene sezbeysin be?

– Joq.

– Ber taman taqalyp jatshy... Áne, bayqadyn ba?

– Búl ne?

– Ózin ne dep oylaysyn?

Basym zyn ete qaldy. Quanysh pen úyat qabat qysyp, ne derimdi bilmedim.

Býlk etken kishkentay qatqyl nәrse jengemnin qúrsaghynda. Batyp joq bolyp ketedi de, sәl oryn almastyryp, qaytadan bilinedi. Taghy da býlk-býlk ete qalady.

– Endi bildin be?

– Bildim...

– Erka menin ketuim kerek.

– Qayda?

–Ózim de bilmeymin. Ne de bolsa, endi men kóz kórmes, qúlaq estimes bir jaqqa ketem. Erten el betine qalay qaraymyn?

Meni endi qayghy baurady.

– Endeshe, bәrimiz birge ketemiz de.

– Erten Sәrsebek kelse, onda ne bolady?

Ne bolatynyn men qaydan bileyin. Ýndemeymin.

– Sender óz kýnderindi ózderin kóretin halge jettinder, – deydi jengem.

Múnysy - mensiz de ólmeysinder. Adam bolyp ketesinder degeni.

– Joq, sen eshqayda da ketpeysin.

Jengem osy auylgha alghash kep, bala oqytyp jýrgende, men de oghan yntyq bolghandardyn biri edim. Sony oghan әli aytqan joqpyn. Aytsam ba eken?

Joq, aytudyn qajeti joq. Ayttym ne, aytpadym ne bәribir, bolar is boldy.

Jengemdi men Jarqúlaqqa kóshirip әketetin boldym.

Óndiris artelinin diyrektory qazaqsha suday Ivanov deytin jaqsy adam. Qol astynda bir ay júmys istegende júmysshylar arasynda ýgitshilik qyzmet atqaryp, gazet oqyp berip, men oghan únap qalgham. Jaghdaydy ayttym. Múnda kóship kelgen son jengem de qarap otyrmaydy, enbektenedi. Óndiristin júmysker sany kóbeyedi.

– Jaqsy, – dedi Ivanov. – At, arba bereyin. Neshe kýnde kóship kelesin?

– Tórt kýn jetedi.

– Tórt emes, bes kýn rúqsat ettim. Bir kýn ondaghy el-júrtynmen qoshtas.

– Jaraydy, ýlken raqmet.

Kýyli eki aqboz at jegilgen arbany bezildetip aydap, Túyyqqa kele jatyrmyn. Quanyshym qoynyma simaydy. Adam bolyp jol taptym. Jón taptym. Enbek etip, ýy-ishimdi baghatynday mal taptym. Óndiristin bildey bir júmyskeri retinde az uaqyttyn ishinde qúrmetti adamdardyn senimine bólendim. Bir auyz sózge kelmesten at, arba súrap aldym. Aqyl toqtatyp qajetti bir ýyge bas, ie bola bastady degen osy emes pe?

Amanshylyq bolsa, endi bir alty-jeti ay ótken son balam da bolady. Ózim bireuge әke bolam. Sodan keyin enbek etip, ómir sýre bergennen basqa ne qyzyq qalady.

Bir kezde jartastan qúlap ólmekshi de boldym-au. Tfu, netken aqymaqpyn. Oryssha aytsam, durak ekenmin ghoy!

«Abay» aqparattyq portaly Berdibek Soqpaqbaev múrasyn ýzdiksiz nasihattap kele jatyr. Osydan biraz uaqyt búryn biz Berdibektin eshqanday kitabyna enbegen, KSRO-nyn totalitarlyq jýyesine qarsylyq bildirgen «Ergejeyli eline sayahat» atty hikayatyn jariyalaghan edik. Múnan keyin jinaqtargha enbey jýrgen birneshe әngimesin oqyrman nazaryna úsyndyq. «Balalyq shaqqa sayahat» povesindegi bir keyipkerdi tauyp alyp, sol keyipkerdin jazushy jayly esteligin  de jariyaladyq. Býgingi myna material da oqyrmandy bey-jay qaldyrmaydy dep oylaymyz. Aldaghy uaqytta búl júmys jalghasyn tabatyn bolady. 

Dayyndaghan Qanat Birlikúly

Abai.kz

14 pikir