Beysenbi, 20 Qırküyek 2018
Ädebiet 3611 1 pikir 23 Şilde, 2018 sağat 15:06

Soqpaqbaev romanındağı cenzurağa tüsken better

«Keñestik däuirdiñ bar şındığın ayparaday aşıp körsetken» delinetin Berdibek Soqpaqbaevtiñ «Ölgender qaytıp kelmeydi» romanınıñ qidalaudan ötkenin ötkende jazıp, cenzurağa tüsken birer betin jariyalağan edikAbai.kz aqparattıq portalı bügin şeñgeldi cenzuranıñ saldarınan  qiılıp ketken tağı birneşe betti (Soğıs kezindegi äyelder mäselesi, olardıñ amalsızdan bala köterip qaluı turasında) oqırman nazarına wsınıp otır. 

"Ölgender qaytıp kelmeydi" romanı

46

Bwl avgust ayınıñ bas kezi. Kolhoz şaruaşılığınıñ eñ qarbalasqan qısıl-tayañ şağı. Bir jağınan şöp orılıp bitpey jatsa, ekinşi jağınan oğan egin qabattasıp, kolhozşılardıñ mwrnınan qan ketip jatır. Bala, kempir-şal demey barlıq jwrt jwmıs basında.

Bir küni bizdikine brigadir Jağıpar keldi. Meniñ hal-küyimdi körip  otırıp, kolhozdağı qiınşılıq jağdaydı äñgimeledi. Aqır-ayağında jeñil-jelpi bir jwmıstıñ basın wstasañ qaytedi degen söz ayttı.

Men maqwl dedim. Erteñinde şöpke şıqtım. Mayağa atpen şömele tasimın. Bwl onşa auır jwmıs emes. At üstinde otırıp alam. Qinalatın at bayğws qana. Bir adam arqandı şömelege orap salıp beredi. Maya twrğızıp jatqan jerge dırıldatıp süyrep äkelem. Mwnda kelgen soñ bir adam arqandı şeşip, bosatıp jiberedi. Qaytadan baram. Meniñ kündegi käsibim osı. Maya saluşılar üşeu: bireui Koşqarbay, denesi tip-tik kelgen qara şal. Ekinşisi köse Saduaqas, özi käri, özi aqsaq. Üşinşisi – Qanışa jeñgem.

Qoşqarbay mayanıñ üstinde. Saduaqas pen Qanışa oğan jerdegi süyrep äkelingen şöpti ayırmen köterip alıp beredi. Saduaqas kişkentay äljuaz adam. Bir jaq jambasınan şoynañdap aqsap basadı. Bir uıs kişkene beti qalıñ äjim. Basındağı swyıq şaşı qadap-qadap qoyğan aq tiken – qıltanaq tärizdi.

Süyir ieginiñ wşında nebäri tört-bes qıltanaq qana bar. Onısı da qazaq minezdes: birimen biri ıntımaq-jarastıq tappay, ärbireui är jaqqa tarbiıp, bıdıqı-şıdıqı.

Saduaqastıñ eñbek etkeninen de tınıqqanı köp. Men äkelgen şömele tausılıp, kelesi şömele kelip jetkenşe ol jarbañ etip otıra qaladı da temeki dorbasın alıp, bipazdap temeki orap jatadı. Saduaqas temekisin twtatıp sora bastağan kezde jäne bir şömele kelip qaladı.

– Qarağım, kelin, äpere ber. Men şılım şegip alayın.

Qanışa jeñgem qayt demeydi. Tört salalı ayırdı boylata nığarlap basıp kötergende, jarım şömeledey şöp mayanıñ üstine bir-aq barıp jetedi. Qoşqarbay onı äreñ ülgerip qabıldap jatadı. Jeñgemniñ erkekşe kiinip alğan jwmır denesinde sıqağan küş bar. Qoldarı jigittiñ qolınday äleuetti. Şındığına kelgende eki adamnıñ jwmısın ol bir özi atqaradı. Saduaqastıñ seriktigi şamalı. Ayırmen şöp kötergen kezde onıñ alasa boyı şöptiñ salmağımen odan beter janşılıp joq bolıp ketedi. Ayırdağı şöp mayanıñ üstine jöndi jetpey, jolda şaşılıp qap jatadı.

– Jä, boldı, Säke! Sizdiñ äpergeniñiz qwrsın, bärin şaşıp boldıñız, – dep Qanışa jeñgem onı iterip tastaydı.

Men Saduaqastı da, Qanışa jeñgemdi de ayaytın boldım.

– Säke, siz atqa minip, şömele tasısañız qaytedi. Mayağa şöpti men äpereyin.

Saduaqas quanıp ketti:

– E, maqwl olay bolsa.

Bwdan naşar kezimde de künine poyızdan on eki sağat boyına taskömir tüsiruge jarağan edim. Onıñ qasında mınau, täyiri, jwmıs pa? Qanışa jeñgemdi ayap, odan göri neğwrlım asıra qimıldauğa tırısıp bağam. Söytip ekeumiz jerdegi şöpti jarısa alıp laqtırğanda, endi mayanıñ üstindegi Qoşqarbay jiya almay qalatın boldı:

– Oy, jaylap äperiñder! Jaylap! Nemene, bireu quıp kele me? Jerdegi şöp äp-sätte sap boladı.  Kelesi şömele  kelgenşe jeñgem ekeumiz biraz demalıp qalamız. Qanışa jeñgemniñ oqta-tekte wstap ketetwğın bala minezderi bar.

– Erka, küresesiñ be?

– Kel!

Jeñgemniñ jwp-jwmır qıpşa beli qwşağıma tola ketedi. Qap-qattı alması keptelip keudemnen tireledi. Birimizge-birimiz berispey köp alısamız. Jıqqım-aq kep jan-tänimdi salsam-dağı jığa almaymın. Jeñgemniñ qimılı menen göri şiraq ta tegeurindi. Meni silkidi de ayağımdı jerge tigizbey wrşıqtay üyirip äketedi. Men de mısıq sekildimin, jığılmay dik etip, ayağımmen tüsem.

Joğarıda mayanıñ üstinen äldene esine tüskendey bolıp künge küygen qara äjimdi jüzi jıltırap, külimsirep Qoşqarbay qarap twradı. Jwmısqa barğan-qaytqanda miñgesip atpen jüremiz. Qoşqarbaydıñ sol arağa sap qoyıp bağatın ker biesi bar. Saduaqas ekeui soğan miñgesedi. Ekinşi şömeleniñ atına Qanışa jeñgem ekeumiz miñgesemiz. Jeñgem – erde. Men şapan tösep, artına jaydaq minem.

Eki şal jwmıs doğarıldı boldı, ashananı betke alıp tartıp jöneledi. Biz artta qalıñqırap qoyamız. Keyde kün asa ıstıq kezderi osı aradan birtalay jerdegi Aqsudıñ özenine barıp, salqındap şomılıp ta qaytamız. Jeñgemniñ bala minezderi at üstinde de wstap ketedi. Tıp-tınış kele jatadı da, bir kezde oqıstan tebinip qalıp, şaba jöneledi. Men beyqam otırğandıqtan şalqalap jığılıp qala jazdaymın da, jeñgemniñ belinen qwşaqtay alam.

– Öziñdi qwlatayın ba? – dep jeñgem olay-bwlay bwlqınıp älek saladı.

– Qwlata almaysıñ.

– Qwlatam.

Ekeumiz at üstinde şındap alısamız. Keyde wmar-jwmar qwlap ta alamız. Juas at qaşpaydı. Jeñgem jığılsa da, jıqsa da mäz bop saq-saq küledi. Közinde qwtırınğan jarqıl bar, men älgiden seskenip, bayqamauğa tırısam.

Ağamnan bir jarım jıldan beri habar joq. Künähar köñiline ärtürli  swğanaq oy kiredi. Jeñgemdi äli de jaqsı körip, süyetinim öz aldına auızdanıp dändep alğan näpsi it te qızıl körgen qıranday key-keyde aqıl sanamdı bilep kete beredi. Men endi kün sanap jığıların bilgen adamday ayağım tayğanaqtap, wstamdılığımnan ayrılıp bara jatqanımdı keş sezdim...

***

Bir küni jwmıs soñında sirkirep jañbır jauıp ketti. Salınıp jatqan mayanıñ irgesin üñgip kirip-kirip kettik. Qanışa jeñgem ekeumiz birge jatırmız. Men irge jaqtamın. Jañbır juıq arada basılar emes. Kök  jüzi twtas bwlıñğırlanıp, ayağı aq jauınğa aynalıp baradı. Su şöp keppeyinşe, mayağa saluğa bolmaydı.

Qoşqarbay men Säduaqas jañbırdıñ basılmasın körgen soñ, şapandarın kiip aldı da, miñgesip, orta qazanğa qaray tartıp otırdı.

– Jeñge, ketpeymiz be?

– Su bolamız ğoy. Mümkin, jañbır basılıp qalar. Jata twrayıq. Aynala töñirek tım-tırıs. Tek jauınnıñ şöpke şıp-şıp tamğan sıbısı ğana estiledi. Mına jağımnan jauın tie bastadı. «Arı taman jatşı», – dep jeñgem de meni qısıp, taqala tüsti. Mayanıñ şöbi äli keñ, üñgip kirseñ boylap kete beretin tärizdisiñ.   Älgi arada kädimgidey ädemi üñgir payda boldı. İşi alaköleñke, äri qwrğaq, jıp-jılı. Bwl aradan adamnıñ tipti şıqqısı kelmeytindey. Birsıpıra jattıq. Kün keşkirip  baradı.

Jeñgem mağan taqalıp, ön boyımen dir-dir etedi. Toñıp dirildeytindey. Bir kezde ol oqıstan jalt bwrılıp, mağan qarap jattı. Demi ıstıq. Basın tösime basıp, qwşaqtap aldı da, oqıstan solqıldap jılay bastadı. Men şoşıp kettim.

 

49

– Erka, sen ne sezesiñ? Eşteñe sezbeysiñ be?

– Joq.

– Ber taman taqalıp jatşı... Äne, bayqadıñ ba?

– Bwl ne?

– Öziñ ne dep oylaysıñ?

Basım zıñ ete qaldı. Quanış pen wyat qabat qısıp, ne derimdi bilmedim.

Bülk etken kişkentay qatqıl närse jeñgemniñ qwrsağında. Batıp joq bolıp ketedi de, säl orın almastırıp, qaytadan bilinedi. Tağı da bülk-bülk ete qaladı.

– Endi bildiñ be?

– Bildim...

– Erka meniñ ketuim kerek.

– Qayda?

–Özim de bilmeymin. Ne de bolsa, endi men köz körmes, qwlaq estimes bir jaqqa ketem. Erteñ el betine qalay qaraymın?

Meni endi qayğı bauradı.

– Endeşe, bärimiz birge ketemiz de.

– Erteñ Särsebek kelse, onda ne boladı?

Ne bolatının men qaydan bileyin. Ündemeymin.

– Sender öz künderiñdi özderiñ köretin halge jettiñder, – deydi jeñgem.

Mwnısı - mensiz de ölmeysiñder. Adam bolıp ketesiñder degeni.

– Joq, sen eşqayda da ketpeysiñ.

Jeñgem osı auılğa alğaş kep, bala oqıtıp jürgende, men de oğan ıntıq bolğandardıñ biri edim. Sonı oğan äli aytqan joqpın. Aytsam ba eken?

Joq, aytudıñ qajeti joq. Ayttım ne, aytpadım ne bäribir, bolar is boldı.

Jeñgemdi men Jarqwlaqqa köşirip äketetin boldım.

Öndiris arteliniñ direktorı qazaqşa suday Ivanov deytin jaqsı adam. Qol astında bir ay jwmıs istegende jwmısşılar arasında ügitşilik qızmet atqarıp, gazet oqıp berip, men oğan wnap qalğam. Jağdaydı ayttım. Mwnda köşip kelgen soñ jeñgem de qarap otırmaydı, eñbektenedi. Öndiristiñ jwmısker sanı köbeyedi.

– Jaqsı, – dedi Ivanov. – At, arba bereyin. Neşe künde köşip kelesiñ?

– Tört kün jetedi.

– Tört emes, bes kün rwqsat ettim. Bir kün ondağı el-jwrtıñmen qoştas.

– Jaraydı, ülken raqmet.

Küyli eki aqboz at jegilgen arbanı bezildetip aydap, Twyıqqa kele jatırmın. Quanışım qoynıma simaydı. Adam bolıp jol taptım. Jön taptım. Eñbek etip, üy-işimdi bağatınday mal taptım. Öndiristiñ bildey bir jwmıskeri retinde az uaqıttıñ işinde qwrmetti adamdardıñ senimine bölendim. Bir auız sözge kelmesten at, arba swrap aldım. Aqıl toqtatıp qajetti bir üyge bas, ie bola bastadı degen osı emes pe?

Amanşılıq bolsa, endi bir altı-jeti ay ötken soñ balam da boladı. Özim bireuge äke bolam. Sodan keyin eñbek etip, ömir süre bergennen basqa ne qızıq qaladı.

Bir kezde jartastan qwlap ölmekşi de boldım-au. Tfu, netken aqımaqpın. Orısşa aytsam, durak ekenmin ğoy!

«Abay» aqparattıq portalı Berdibek Soqpaqbaev mwrasın üzdiksiz nasihattap kele jatır. Osıdan biraz uaqıt bwrın biz Berdibektiñ eşqanday kitabına enbegen, KSRO-nıñ totalitarlıq jüyesine qarsılıq bildirgen «Ergejeyli eline sayahat» attı hikayatın jariyalağan edik. Mwnan keyin jinaqtarğa enbey jürgen birneşe äñgimesin oqırman nazarına wsındıq. «Balalıq şaqqa sayahat» povesindegi bir keyipkerdi tauıp alıp, sol keyipkerdiñ jazuşı jaylı esteligin  de jariyaladıq. Bügingi mına material da oqırmandı bey-jay qaldırmaydı dep oylaymız. Aldağı uaqıtta bwl jwmıs jalğasın tabatın boladı. 

Dayındağan Qanat Birlikwlı

Abai.kz

1 pikir