Senbi, 2 Mamyr 2026
Janalyqtar 3863 0 pikir 12 Mausym, 2009 saghat 12:03

J.KENESOV. Shoqan salghan surettegi sartay kim?

Shoqan Uәlihanovtyng beyne¬leu óneri salasyndaghy enbekteri az emes. Tipti artynda 150 shaqty suret qalghany, kóbinese qaryn¬dash, akvareli, mayly boyaumen, al keyde tush, qalam, siyamen júmys istegeni aitylyp ta, jazylyp ta jýr. Onyng qolynan shyqqan su¬retter HIH ghasyrdyng 60 jylda¬rynda “Vsemirnaya illustrasiya”, “Iskra” jәne taghy basqa basy¬lymdarda jaryq kórgenin qalyng oqyrman biledi dep oilaymyn. Sonymen qatar tastaghy jazu¬lar¬dy, suretterdi jәne keybir suret¬terdi qayta kóshirip salghanynan da habardarmyz. Meni qyzyqtyr¬ghany 1856 jyly Shoqan Uәliy¬hanov salghan “Sartaydyng port¬reti”. Búl suret qazaq mәdeniyeti ensiklopediyalyq anyqtama¬lyq¬tyng 604 betinde basylghan. (Al¬maty. 2005 j. Aruna baspasy). Port¬rette qolyndaghy kezdikpen sadaq oghyn jonyp otyrghan jasy 40-qa tayaghan batyr beynelengen. Ózim jayly aitsam, 1726 jyly Úlytau manyndaghy “Qalmaqqy¬ryl¬ghan” degen jerge myng baladan jasaq úiymdastyryp, qol bas¬taghan Sartay batyr Bayjanúly turaly izdenip jazyp jýrgenmin. Kezinde Orynbet aqsaqal aqyn Núrmaghambet Qosjanúlyna “Sar¬tay batyr” dastanyn jazdyrarda 1932 jyldary Tomanúly Jetpis Sartaydyng suretin, búryn jazyl¬ghan óleng ýzindilerin, jer attary men kisi attary jazylghan qaghaz¬daryn berdi dep estigenmin. Ol ne suret ekenin  eshkim bilmeydi, óit¬keni jazylghan dastannyng ózi tolyq núsqasy saqtalmay, qyzyl sayasat¬tyng qaharynan qoryqqan el jerge kómip, sony joghalghan dep estigen¬min.

Shoqan Uәlihanovtyng beyne¬leu óneri salasyndaghy enbekteri az emes. Tipti artynda 150 shaqty suret qalghany, kóbinese qaryn¬dash, akvareli, mayly boyaumen, al keyde tush, qalam, siyamen júmys istegeni aitylyp ta, jazylyp ta jýr. Onyng qolynan shyqqan su¬retter HIH ghasyrdyng 60 jylda¬rynda “Vsemirnaya illustrasiya”, “Iskra” jәne taghy basqa basy¬lymdarda jaryq kórgenin qalyng oqyrman biledi dep oilaymyn. Sonymen qatar tastaghy jazu¬lar¬dy, suretterdi jәne keybir suret¬terdi qayta kóshirip salghanynan da habardarmyz. Meni qyzyqtyr¬ghany 1856 jyly Shoqan Uәliy¬hanov salghan “Sartaydyng port¬reti”. Búl suret qazaq mәdeniyeti ensiklopediyalyq anyqtama¬lyq¬tyng 604 betinde basylghan. (Al¬maty. 2005 j. Aruna baspasy). Port¬rette qolyndaghy kezdikpen sadaq oghyn jonyp otyrghan jasy 40-qa tayaghan batyr beynelengen. Ózim jayly aitsam, 1726 jyly Úlytau manyndaghy “Qalmaqqy¬ryl¬ghan” degen jerge myng baladan jasaq úiymdastyryp, qol bas¬taghan Sartay batyr Bayjanúly turaly izdenip jazyp jýrgenmin. Kezinde Orynbet aqsaqal aqyn Núrmaghambet Qosjanúlyna “Sar¬tay batyr” dastanyn jazdyrarda 1932 jyldary Tomanúly Jetpis Sartaydyng suretin, búryn jazyl¬ghan óleng ýzindilerin, jer attary men kisi attary jazylghan qaghaz¬daryn berdi dep estigenmin. Ol ne suret ekenin  eshkim bilmeydi, óit¬keni jazylghan dastannyng ózi tolyq núsqasy saqtalmay, qyzyl sayasat¬tyng qaharynan qoryqqan el jerge kómip, sony joghalghan dep estigen¬min. Sartay biyding alty balasynan órbigen keyingi úrpaqtarynyng ýiin¬de Sh.Uәlihanov salghan portretting kóshirmesi iluli. Sh.Uәlihanov 1835 jyly tuyp, 1865 jyly qay¬tys bolghan ghoy jәne kishi jýz ara¬synda bolghanyn aighaqtaytyn derek taghy joq”. Al Sartay batyr  Bay¬jan¬úly 1711 jyly tuyp, 1818 jyly qaytys bolghan deydi kónekóz qariyalar. Úly jәne orta jýzde aty alty alashqa tanylghan Sartay esim¬di attas batyr ne by bolmaghan siyaq¬ty, óitkeni shejirelerdi biraz audaryp qaradym. Kishi jýzde Shómekey atalyghynyng Bozghúlynan taraytyn Balqydan Qúljamanúly Sartay by HVII ghasyrda ómir sýr¬gen. Kezinde kishi jýzge aty mәlim by bolghan. Búl eki by de Sh.Uәliy¬hanovtan bir-eki ghasyr búryn jasaghan, kezdespegen dep naqty aitugha bolady. Sonda Sh. Uәliha¬novtyng salghany kim, qay  Sartay? Osy mәseleni anyqtaugha suretshiler men tarihshy ghalymdar atsalyssa degen ýlken ótinishim bar.
Mening izdenisim boyynsha saya¬hatshylar Aral tenizin әruaqytta kartagha týsirgen, biraq olardyng kóbisi búl kýnge jetken joq, saq¬talmaghan. Mysaly, 1558 jylghy aghylshyn Djinkenson, 1664 jyly gollandiyalyq Nikolay Vitsen, 1723 jyly Daliliya, 1734 jyly Krylov, 1741 jyly Murovin kar¬tagha týsirgen. 1714 jyly I Petrding jarlyghyna sәikes úiymdastyryl¬ghan Bekovich-Cherkasskiy ekspe¬disiyasy sәtsizdikke úshyrauyna baylanysty, 1737 jyly ekinshi ret Kirilov basqarghan ekspedisiya jiberiledi. 1768-1769 jәne 1770-1774 jyldary Aral ónirin IY.Geor¬gi, P.Palas jәne Falika zerttep, qúndy derekter qaldyrghan. 1731 jyly Ábilqayyr hannyng shaqyr¬tuy¬men kelgen orys elshisi A.Tev¬ke¬lev jәne taghy basqa da patshalyq Reseyding Hiua, Búharagha jibergen elshileri Aral ónirinde bolghan. Búl zertteulerding barlyghy belgili maq¬satty ústandy. Tenizding baylyghyn paydalanu, Shyghys jәne Orta Aziya memleketterine barudyng jolyn izdedi. Búlardyng barlyghy jýrgen jerlerin, qazaqtyng ataq¬ty bayla¬ryn, biy-batyrlaryn, súltandar¬dy, handardy suretke salumen qatar, olardyng kóship-qonatyn qonystaryn da kartagha týsirgen. Ondaghy maqsattary – otarlau sayasatyn jýzege asyrugha kedergi keltiretindey bolsa, qa¬zaq¬tyng birtuar azamattarynyng kózin jong bolghan. Sol kezde orys elshileri¬ning jәne tenizdi zertteuge jibe¬rilgen ekspe¬disiya qúramynda topograf, su¬retshiler bolghany aqiqat. 1848 jy¬ly zertteushi-sayahatshy, kontr¬ad¬miy¬ral A.Butakov basqar¬ghan ekspe¬disiya qúramynda uk¬rain hal¬qynyng úly aqyny T.Shevchen¬konyng bolghanyn barsha el biledi. Aral tenizining jagha¬lauyn¬da eki jyl ómir sýrgen ol artyna 450 suret qaldyrypty. Al odan bú¬rynghy, keyingi sayahat¬shylar ara¬syndaghy suretshilerding Rayym bekinisinen 40 shaqyrym jerdegi  Aqshatauda túrghan Sartay batyr¬dy suretke saluy әbden mým¬kin-au. On besinde qol basta¬ghan Sar¬tay batyrdyng ataghy alys¬qa ket¬ken, әri Sh.Uәlihanovtyng babasy Abylay hannyng shaqyr¬tuy¬men  orta jýz jerin jonghar¬dan azat etu ýshin birneshe ret shekti qo¬lyn basqaryp barghan. Batyr jay¬ly el adamdarynan estigen Sho¬qan Sartay batyrdyng suretin ózi jetildirip qayta salyp jurnalgha jariyalatuy mýmkin dep oilay¬myn. Osy portret jóninde bile¬tin adam bolsa, redaksiyagha habar¬lassa, núr ýstine núr bolar edi.

 

 

J.KENESOV, Priozersk qalasynyng memlekettik múraghat diyrektory
«Egemen Qazaqstan» gazeti 10 mausym 2009 jyl

0 pikir

Ýzdik materialdar

Ádebiyet

Ólgen kitaptar

Túrdyhan Aydarhanúly 462
Abay múrasy

Ghylymgha qiyanat emes, ghylymgha ýles qajet aghayyn!

Gýlsim Ótepova 429
Áne, kórding be?

Amerikanyng qarjylyq jýiesin kimder ústap túr?

Beysenghazy Úlyqbek 454