Beysenbi, 27 Mausım 2019
Alaşorda 3577 31 pikir 8 Tamız, 2018 sağat 21:16

Wyğır qağanatınıñ keyingi wyğır wltına eş qatısı joq

(Jalğası. Bası mına siltemede: Acılwya - patşalar dinastiyası)

11) Şığıs Türki qağanatı men Kök Türki qağanatı: Türki qağanatı 603 jılı ekige ıdırap, onıñ şığıs aymağında Törgi Aswya (Tyurki Aşina) dinastiyası bilegen Şığıs Türki qağanatı ornağanı belgili. Qıtay imperiyası 630 jılı Şığıs Türki qağanatın joyıp, onıñ aymağın öz otarına aynaldırdı. Al 682 jılı Qwttılıq (Kutluk) han bastağan wlt azattıq köterilisi nätijesinde Qıtay basqınşılığı joyılıp, bwrınğı Şığıs Türki qağanatı aumağında Kök Türki qağanatı ornadı. Onı bilegen – Törgi Aswya (Turki Aşina) dinastiyası. Qazirgi Şıñjan aymağında ol kezde ejelgi otırıqşı üysünder men üz taypası aralasuımen qalıptasqan üzbek tildi halıq otırdı. Sol eldiñ «As» atauın «Aş» dep dıbıstauınan jäne tiliderinde Ö,W äripteri bolmauınan, Törgi Aswya dinastiyası ol aymaqta «Turki Aşuia» dep atalğan. Qıtay jazbaları osı «Aşuia» atauın «Aşina» dep bwrmalağandıqtan, tarihqa solay bolıp endi. Jalpı «han» atauın da «kehan'» dep bwrmalağan sol qıtay jazbaları. Sonı paydalanğan reseylikter «han» atauın «kagan», al «handıq» atauın «kaganat» dep bwrmalap tarihqa engizdi.

12) Türgeş qağanatı: Resey tarihşıları: «Şığıs Türki qağanatı äskeri VII ğasırda Batıs Türki qağanatın basıp alıp, şamalı uaqıt biledi. Sosın Batıs Türki qağanatın Qıtay imperiyası basıp aldı. 704 jılı Qıtaydan bostandıq alğanımen sol jılı işki alauızdıqtan qağanat ıdırap, bilik Türgeş tobına tidi» dep jazadı. Şığıs Türki qağanatı 682 jılı, yağni VII ğasırdıñ soñında ğana Qıtaydan bostandıq alıp, Kök Türki qağanatı bolıp qayta ornağanı belgili. Al Batıs Türki (on aq tütin) qağanatı 704 jılı, yağni VIIİ ğasırdıñ basında joyıldı. Demek Şığıs Türki (kök türki) qağanatı äskeriniñ Batıs Türki (on aq tütin) qağanatın basıp aluı 682-704 jıldar arasında orın alğan. Odan bwrın onday oqiğanıñ boluı eş mümkin emes. Öytkeni ol kezde Kök Türki (şığıs türki) qağanatı bolğan joq, ol aymaq Qıtay otarı bolatın. Al 682-704 jıldar arası – Kök Türki qağanatınıñ «dürildep» twrğan zamanı, olarğa äli kelmey uısınan şığarıp alğan Qıtaydıñ odan arı jatqan Batıs Türki qağanatın basıp aluı aqılğa sıymaydı. YAğni, 704 jılı Batıs Türki qağanatın basıp alıp, onıñ aymağın öz memleketi qwramına engizgen Kök Türki qağanatı (şığıs türki qağanatı) bolatın.

Osılayşa jujandıq Asılwya Nuşivi onüyşivi (on rulı şiböraş) dinastiyası bilegen On aq tütin (batıs türki) qağanatın 704 jılı Asılwyanıñ Türki Aşina dinastiyası joyıp, onıñ aymağın öz biligine bağındırdı (ejelgi Türki qağanatı aymağı qayta biriktirildi). Türki Aşina dinastiyası dula taypası qwramında «tyurgaş» bolıp körsetilgen. Osı derek sol zamanda olardıñ atauı osılay qısqarğanın jäne bastı senimdi küşi dula (dulat) taypası bolğanın ayğaqtaydı. Qwramındağı çumukun' (şımırqwñ), huluczuy (qwlsızüy), şunuşi (janısı) ruları Dula taypası qazirgi Dulat taypasınıñ tap özi ekenin anıq däleldeydi. Bileuşi dinastiya «Tyurgaş» (Tyurki Aşina) dep atalğandıqtan, memleket tarihqa «Türgeş qağanatı» bolıp endi.

Ol zamanda Orta Aziyanıñ otırıqşıları üzbek halqı bolıp qalıptasıp jatqan bolatın. Otırıqşılar ru-taypa atauımen emes, otırğan qala-kentteri atauımen atalatın. Al ru-taypa ataularımen körsetiletinder negizinen qazaq halqı qwramındağı taypalar edi. Tek qazirgi Türkimenstan aymağında ğana köşpeli üzik taypaları boldı, qaraqalpaqtar  Zakavkazeden kelgen qarapapahtar negizinde tek Hİ ğasırdan keyin qalıptastı. Al qırğızdar qazirgi otırğan jerine tek HVII ğasırda Çonkır (djongar) äskeri bolıp kelip ornıqqanın belgili tarihşı Aleksey Levşinniñ derekteri rastaydı. Demek, Türgeş qağanatı tarihında körsetiletin taypalar qazaq taypaları bolıp tabıladı.

Aldıñğı maqalalarda Hun' imperiyası joyılğan İ ğasırda hwñdardıñ negizgi böligi bizdiñ dalağa kelip saq halqına qosılğanın jäne bilik hwñ patşalarında bolğandıqtan, bizdiñ dala «hwñzaq» dep atalıp ketkenin («hwñ jaq» nemese «hwñ aymağı» degen mağınada), osılayşa hwñ men saq halıqtarı qosıluımen İV ğasırğa deyin «hwñzaq» halqı qalıptasqanın, odan keyin VII ğasırğa deyin «hwñzaq» atauı äueli «hzaq» bolıp qısqarıp, sosın birjolata «hazah» bolıp ornıqqanın aytıp öttik. YAğni, qazaq halqı ejelgi hwñ men saq halıqtarınıñ bizdiñ dalada qosılıp birtwtas halıqqa aynaluımen payda boldı. Sonımen qatar VII ğasırda Qaşqar mañındağı qazaqtardı qıtay jazbası «hasa» dep körsetkenin de jazdıq. Sol ğasırda Zakavkazege barıp ornıqqan qazaqtar arab-gruzin jazbalarında «kaşak» delinip, Vizantiya jazbasında «kasah» dep körsetiletinin, qazirgi kezde sol aymaqtarda Kazah pen Kasah atauları saqtalğanın jetkizdik. Al Qara teñiz mañında ornıqqan qazaqtar H ğasırda arab ğalımı Äl Masudi jazbasında «ğazaq» delingenin, Hİ-Hİİ ğasırlardağı urus jazbalarında «kasog» dep körsetilgenin de ayttıq. VII ğasırda Ündistanğa deyin barğan Batıs Türki qağanatı äskeriniñ arab derekterinde «hazah» dep jazılğanın, alayda bizdiñ atauımızdan habarsız zertteuşiler olardı katelesip «halaj» nemese «hilj» dep tarihqa engizgeni de joğarıdağı jariyalanımdarımızda aytılğan. Ataqtı parsı aqını Ferdausidiñ «Rustam» dastanındağı «At üstinde nayza wstağan jauınger qazaq halqı» degen derektiñ özi sol H ğasırda qazaq halqı öz atauımen öz otanında bolğanına jetkilikti dälel. Tarazığa salsaq, şığıs şayırınıñ osı bir deregi orıs tarihşıları engizgen jalğan mıñ twjırımınan jäne olardı pir twtatın qazaq tarihşılarınıñ sansız qate pikirlerinen salmaqtı ekeni dausız.

Sonımen VIII ğasırdıñ basında Türgeş qağanatı degen alıp imperiya ornadı. Köp wzamay Orta Aziya men Qazaqstanğa Islam dini jetti, Türgeş Qağanatı halqınıñ taypaları mwsılmandıqqa öte bastadı. Äuelde qarsılıq körsetken bileuşi toptıñ da şamamen sol ğasırdıñ birinşi jartısında Islam dinin moyındağanı bayqaladı. Oğan dälel, Taşkent pen Taraz qalaları biligi Talas şayqasına deyin mwsılmandarda bolğanı jaylı naqtı derekter. Islam dini qazaq taypalarınıñ aq pen qara bolıp bölinuin joydı. Tañdaulılar men qarapayım taypalar qwda-jekjat bolıp aralastı. Turkaş atauı qazaq tilinde «türkiıs» bolıp özgerdi. H ğasırdan keyin «türki» böliginsiz «ıs» dep atalıp, keyin olardıñ oñtüstiktegileri «Istı» atauımen, al batıs aymaqqa ketkenderi «Isıq» atauımen jeke taypalar bolıp qalıptastı. YAğni, atalğan taypalar da Aşin taypasınıñ bir tarmağı. Osılayşa dula, ıs, şiböraş taypaları ejelgi Üysün jerindegi dulat, ıstı, şapıraştı degen qarapayım taypalarğa aynaldı. Al ertede Üysün imperiyasın bilegen qoñır dinastiyası asa dindarlığına baylanıstı bolğandıqtan ba, "mümin qoñır" dep atalıp ketti (oşaqtı taypası qwramında jäne ıstı, tabın, dulat taypalarında az toptarı bar).

13) Wyğır qağanatı: Mwsılman halifatı äskerimen şayqastar Türgeş qağanatın älsiretkeni ras. Osını wtımdı paydalanğan Şiböraş-şivey dinastiyası memlekettiñ şığıs aymağındağı bilikti öz qoldarına alıp, 745 jılı Üyqır qağanatın ornatqan. Olardı Qıtay imperiyası qoldağanı belgili. Öytkeni, qıtaylar Asılwyalıq baqtalas eki dinastiyanıñ alauızdığın paydalanıp, Türgeş qağanatın ıdıratuğa tırıstı. YAğni, 704 jılı On Aq Tütin (batıs türki) qağanatınan ayrılğan jujandıq Asılwya Şiböraş-şivey dinastiyası 745 jılı qazirgi Mañğoliya aymağında qaytadan bilikke qol jetkizip, «Üyqır qağanatı» degen öz memleketin ornattı. Olardıñ bastı senimdi küşi Qırğı taypası boldı (qırğı – «qır taypası», «qırdı mekendeytin taypa» degen mağınada). Osı sebepten memleket atauı «Üy-qır qağanatı» dep tarihqa endi (üyqır – «qırğı eli» degen mağınada).

Qıtay jazbalarında Üyqır eli äuelde «hoyhu, hegu» dep körsetiledi, ol «qırğı» atauınıñ qıtayşa bwrmalanuı bolıp tabıladı. Al Suy zamanındağı «uhu» atauın «wyqır» dep bwrmalağan Resey tarihşıları, alayda ol zamanda Üyqır qağanatı äli ömirge kelmegen bolatın (Vİ-Vİİ ğasırlar). Suy däuirindegi qıtay derekterinde «uhu» dep kezdesetin ru qazaqtıñ uaq taypası degenimiz orındı. Sebebi, «uhu» atauınıñ Üyqır qağanatına da, keyingi wyğır wltına da eş qatısı joq. Al qırğızdar Üyqır qağanatınıñ negizgi küşi bolğan qırğı taypasınan qalıptasqan. Üyqır qağanatı ruları qwramındağı syueyan'to, dubo, tolan'ge, pugu, baegu, ade, baisi degender qazirgi qırğız qwramındağı solto, töböy, töölös, bugu, bargı, adigi, basız ruları (syueyan'to – solto, dubo – töböy, tolan'ge – töölös, pugu – bugu, baegu – bargı, ade – adigi, baisi – basız). Ondağı «yuan'he» degeni «oñqır», al  «yaologe» – «solqır» nemese «wlıqır» boluı mümkin. Qırğızdardıñ äli de «oñqanat», «solqanat» dep bölinetini mälim. Al «guligan'» degeni kurıkan, bwl ru buryat, tuva wlttarında saqtalğan. «Dubo» ruı keyin Tuva wltın qalıptastırdı, onıñ az böligi ğana «töböy» atauımen qırğız qwramında saqtalıptı. Al «tolan'ge» degen ejelgi dele-dilin eli bolıp tabıladı, olar keyin tolengi wltı boldı, ülken tobı «tolegetay» atauımen qazaqtıñ nayman taypası qwramına siñdi jäne az tobı «töölös» atauımen qırğızdar qwramına saqtalğan.

Qıtay jazbalarında osı rulardan bölek Üyqır eline odaqtas bolğan «basili» men «gelolu» taypalarınıñ atauı kezdesedi. «Basili» dwrısında «bazarı», ol – qazaqtıñ nayman taypasındağı bazarhan ruı. Joğarıda körsetilgen «tolan'ge» – qazirgi nayman qwramındağı «tolegetay» degen ülken ru. Aldıñğı maqalamızda Qıtaymen şekaralas otırğan oñtüstik hwñdarın qıtaylar «nay» («süt eli» mağınasında) dep atağanın, sol «nay» eliniñ Vİ ğasırda batısqa ketkenderi ondağı telengi (dili) taypasımen odaqtas bolğanın, H ğasırdan soñ onıñ qwramına mañğı ruları engendikten «naymañ» (nayman) taypası bolıp qalıptasqanın jazğanbız. Qırğızdağı «noygu» ruı olarğa Üyqır qağanatı zamanında qosılğan «nay» eliniñ tobı desek, qatelespeymiz. Joğarıda körsetilgen basili-bazarı men tolan'ge-tolegetay ruları da keyin nay eline qosılıp, nayman taypasın qalıptastırdı (nay eliniñ qırğı taypasına siñip ketkeni noygu atauımen qırğızda barın ayttıq).

Üyqır qağanatınıñ ekinşi odaqtası «gelolu» taypası dwrısında kereyler, qazaqtıñ kerey taypası. Onı Üyqır qağanatınıñ bir bileuşisiniñ laqap atı Geleykehan' da añğartadı (Geleykehan'Kereykağan, bilikke kerey taypası qoldauımen otırğandıqtan solay atalğan tärizdi). Reseylikter «gelolu» degenderdi «karluk» dep tüsindiredi, osılayşa tarihta bolmağan karluk degenderdi «boldı» dep däleldeuge tırısadı («kazak» atauın «karluk» dep bwrmalağanın kelesi jazbamızda aytamız). Şınında «gelolu» atauı – «kereyler» degen ataudıñ qıtayşa bwrmalanuı, sol gelolu qwramındağı moluo, çisı, taşili degen rular – kerey taypasınıñ molqı, şeruşi, tarışı ruları. Demek qazaqtıñ nayman men kerey taypaları Üyqır qağanatı zamanında qırğı taypasımen odaqtas bolğan. Sol memleket ömir sürgen qazirgi Mañğoliya aymağında qazaqtıñ nayman men kerey taypası äli de otırğanı anıq derek jäne olardıñ qırğız emes, qazaq ekeni qazaqtıñ qırğızdan bwrın halıq bolıp qalıptasqanın däleldeydi.

Üyqır qağanatın ornatqan qağan esimi qıtay jazbasında «Guli peylo» dep körsetilgen. Onıñ dwrısı «Wlı böri» boluı mümkin. Sol qağannıñ «Gudulu-pig-acyue-kehan'» degen lauazımı dwrısında – «Qwttılı-bek-asüyi-qağan». Odan keyin bileuşi bolğan Moyançur esimi dwrısında «Mañjür» dep bilemiz. Osı derekter Üyqır qağanatın ornatqan jürjan-jujandıq Asılwya Şiböri-aş dinastiyası ekenin körsetedi. Sonımen qatar Üyqır qağanatı men Türgeş qağanatı arasındağı jaulıqta eki memleketti bilegender özara baqtalas Aşina men Şiböraş dinastiyaları ekenin añğartadı.

Qıtay jazbalarına sensek, Hakas eli Üyqır qağanatınan derbes bolğan. Onda Hakas elin bilegenderdi «ajo» dep körsetken, onıñ dwrısı – «Ası», yağni Asılwya dinastiyası. Hakas wltı qwramında «haas» degen top bar, jalpı «hakas» atauı «kök-as» dinastiyası atauınan tuğan tärizdi. YAğni, Kök Türki Aşina dinastiyası atauımen baylanıstı degen dwrıs. Sonda Üyqır qağanatın bilegen – Asılwyalıq Şiböraş dinastiyası, al Hakas elin bilegen – Asılwyalıq Aşina Kök Türki dinastiyası (Kök Türki qağanatı joyılğanda Hakas aymağında biligin saqtap qalğandar). Qıtaydıñ Tan dinastiyasınıñ imperatorı Hakas hanına jazğan hatında özi men hannıñ arğı tegi bir rudan ekenin eskertip ötedi. Al Tan dinastiyası odan bwrınğı Toba (tabgaçi) dinastiyasınan taraytını mälim, ötken maqalalarda tabgaçi ertede Üysün imperiyasın bilegen dinastiya ekenin jäne arğı teginde Asılwya taypasınan taraytının ayttıq. Osı Tan imperatorınıñ hatı Asılwya dinastiyasınıñ barşa euraziyalıq türkitildi halıqtardı ğana emes, IV-İX ğasırlar arasında Qıtay imperiyasın da bilep-töstegenin paş etedi.

Hakas wltında qırğız degen joq, «qırğıs» degen top tuva wltında bar. Hakastar özderin «tadar» dep te ataydı, yağni olar qırğızdan emes, arğı teginde tatar taypasınan qalıptasqan. Reseylik iezuidter «Üyqır qağanatı – wyğır eli, Hakas eli – qırğız jwrtı» dep bwrmalattı. Osı sebepten eş dälelsiz qırğızdar Vİİ ğasırda hakas dep te atalğan. «Hakas eli – qırğızdar, al Üyqır qağanatınıñ halqı wyğırlar bolğan» degizdi. Osılayşa «Hakas elinen kelgen qırğızdar İH ğasırda (840 jılı) Wyğır qağanatın joyıp, onıñ ornına Qırğız qağanatın ornattı. Al H ğasırda onı Qidandar joyıp, qırğızdar Orta Aziyağa ketti» degen jalğan twjırımdar jasadı.

Resey oqımıstıları Selengi özeni boyınan tabılğan tastağı jazba Üyqır qağanatın Qıpşaq eli jaulap alğanın däleldeytinin közge ilmeuge tırıstı. Onı moyındasa, Qıpşaq eliniñ ertede Amur aymağın mekendegeni, olardıñ İH ğasırda ğana qazirgi Mañğoliyağa kelip Üyqır qağanatınıñ biligin ielengeni, Üyqır qağanatında bastı taypa bolğan qırğı taypasınıñ ülken tobı qazirgi Şıñjanğa ketip, ondağı üzbek tildi mwsılman halıqtı basıp alğanı jäne jergilikti halıq sol kelgenderdi Üyqır qağanatı atauımen «üyqır» deytindikten onda keyin «wyğır» atauımen birtwtas wlt qalıptasqanı körinip qalar edi. Sonımen qatar H ğasırdan keyin qazirgi Qırğızstan aymağına kelip ornıqqan qırğızdar emes, qıpşaqtar ekeni de tüsinikti bolar edi. Mwnday jağdayda bügingi Kubanda İ ğasırda ömir sürgen kuman taypası men käzirgi Donda H ğasırda bolğan «polocı» atauların «qıpşaq atauınıñ balamaları» degen, yağni «kuman men polovcı – qıpşaqtar» degen senimsiz boların reseylik iezuidter jaqsı tüsindi. Olar qazaq halqı erteden bar ekenin qalayda jasırudı maqsat etti, ol üşin arab-parsı jazbalarındağı «qazaq» atauın özge wqsas ataumen «tüsindiruleri» qajet edi. Olay etuge tek «qıpşaq» atauı layıq boldı. Osınday sebeptermen barşa tarihımız özgerip bwrmalandı, onıñ biri osı Üyqır qağanatı tarihı.

Selengi tasındağı jazba Qıpşaq eli 11 taypadan qwralatının, yağni ol jay taypa emes, tolıqqandı el, halıq ekenin däleldeydi. Sol jazbada Qıpşaq elin bilegen dinastiya «El böri» dep körsetilgen, yağni olardı bilegen – jujandıq Asılwya şiböraş dinastiyası. Üyqır qağanatın olarğa deyin de sol dinastiya biledi, demek bileuşi äulet özgergenimen Şiböraştıq bilik dinastiyası saqtalğan. Bilikti el böri ruı ielengendikten, memlekettegi negizgi äskeri küş bolğan qırğı taypası ornın «qıpşaq eli» taypaları basqan. Qırğı taypasınıñ bir tobı Şıñjanğa ketkenimen, negizgi tobı qalıp qoyğan. Olar bilikten şettetilgendikten memlekettiñ soltüstik şekarasına, Eniseyge jaqın mañğa ığısqan dep twjırım jasağanımız jön. Olar memlekette saqtalğandıqtan, 840 jıldan keyin Qırğı qağanatı ömir sürgendey tüsinik ornıqqan siyaqtı. Şınında, ol zamandağı memleketti Qıpşaq qağanatı deuge boladı.

Sonımen Üyqır qağanatı biligi Qıpşaq eline ötti. Üyqır qağanatı halqınıñ bir böligi Şıñjanğa auıp ketkenin ğalımdar moyındaydı. Şıñjan aymağınıñ otırıqşı üysün halqı V-Vİ ğasırlarda Üz patşalığı (Eftalid patşalığı) qwramında boldı. Ötken maqalalarda Orta Aziyadağı üysünderdiñ özderin bilegen «üz» adamdarın «üz-bek» dep atağanın, osı ataumen keyin olar aralasıp-birigip «üzbek» wltın qalıptastırğanın ayttıq. Şıñjan aymağı sol üzbek tildi halıqtıñ şığıs böligi bolatın, ol jerdiñ halqı körşi Üyqır qağanatı elin memleket atauımen «üyqır» dep atağan. Sondıqtan olar özderin jaulap alğan qırğı taypasın da «üyqır» dep atadı, keyin solarmen qosılıp «wyğır» ataulı halıqqa aynaldı. Wyğır halqınıñ tili men dästüi üzbek (özbek) halqımen wqsas. Alayda wyğırlarda kelbeti qırğızdarğa jaqın adamdar köp kezdesedi. Qazirgi qırğız tarihşısı Esenulı Qılış «Enisey qırğızdarı tarihı» degen eñbeginde Manas eposı wyğır men qırğız bir halıqtan taraytının körsetetinin jazadı.

Üyqır-Qıpşaq qağanatı H ğasırda tolıq joyılğanda qırğı taypası Sibir-Enisey aymağına barıp ornıqtı. Olardıñ batıs Sibirge barğandarı ondağı qazaq rularımen qosılıp, artınan mwsılman bolıp, «baş-qır» degen halıqtı qalıptastırdı. Osını jasıru üşin reseylik ğalımdar «başqır» atauı äuelde başqwrt bolğan» dep bwrmaladı. Alayda, ol halıq «başqır» dep ataladı jäne qwramında «qazaq» degen toptar saqtalğan.

Sibirdi bağındırğan orıstar «qırğı» elin köpşe türde «kirgi-zı» dep atağandıqtan, atau HVİ ğasırda «kirgiz» (qırğız) bolıp özgerdi. Qırğızdar budda dinin wstanğanın jäne oyrat taypasımen birge Djoñğar (çoñ-qır) patşalığın ornatqanın qazirgi qırğız tarihşıları moyındaydı. Resey derekteri de qırğızdardıñ Djoñğar äskeri bolğanın däleldeydi. Qırğızdarda äli de biik taudağı key rular budda dinin wstanatını, tipti budda dindi qalmaq-qırğız degender bar ekeni ras. Qırğızdardıñ kelbeti mañğol, buryat, tuvalarğa jaqın keletini, olarğa qarağanda qazaqtardıñ kelbeti ortaaziyalıq ekeni körinip twr. Qırğızdardıñ mwsılmandığı da osı kezge deyin öte tömen deñgeyde bolğan.

Ğalım Aleksey Levşin «Kirgiz-kaysak ordası jaylı» degen eñbeginde qırğızdar HVİİ ğasırğa deyin oñtüstik Sibirdi mekendegenin, olar tek HVİİ-HVİİİ ğasırlarda ğana qazirgi Qırğızstan aumağına qonıs audarğanın jäne olarğa deyin ol jerdi mekendegender qıtay jazbasında «poli» (böri) dep körsetilgen halıq ekenin naqtı derektermen körsetedi. Qırğızdar «oñ qanat», «sol qanat» jäne «işkilik» bolıp üşke bölinedi. Osı jerdegi aldıñğı ekeui HVİİ ğasırda kelgen qırğızdardıñ özi degen orındı. Al «işkilik» tobı qırğızdarğa deyin sol jerdi mekendegen «böri eli» taypaları (olardıñ «işkilik» degen atauı da sonı bayqatadı). Osı «işkilik» tobında qıpşaq, nayman, qañlı degen qazaqı taypaları bar. Ondağı halıqtı bilegen El böri tobı bolğandıqtan, ol eldi qıtay derekteri «poli» dep körsetken. A.Levşin joñğar bileuşisi qırğızdardı HVİİ-HVİİİ ğasırlarda Orta Aziyağa «jer audarğanın» jetkizedi, Reseydiñ keybir tarihşıları da joñğarlar äueli Qırğızstan aumağın jaulap alğanın, sol jaqtan qazaq dalasın jaulay bastağanın aytıp jür. Tarihta kezdesetin joñğar men qırğız qaqtığısı Qırğızstan aumağın erteden mekendegen Böri (poli) eli men olardı jaulap kelgen çoñqır-qırğızdar arasındağı  soğıstar ekeni tüsinikti. Qazaq pen joñğar soğıstarı tap sol HVİİ-HVİİİ ğasırlarda orın alğanı jäne joñğarlar jaulap alğan jerler Qazaqstannıñ oñtüstik aymağı ekeni belgili faktiler. Osı derekterden qazaqtı qan qaqsatqan joñğarlar qırğız eli ekenin bayqau qiın emes.

Qazaq pen joñğar eşqanday tilmäşsiz bir-birin tüsingen halıqtar, al mañğol men qalmaq tilin eş qazaq tüsinbesi aydan anıq. Demek, «djoñğar» atauı dwrısında «çoñqır» bolğan. Qazaqtan jeñilgen soñ olar Qazaq handığı qwramında qaldı. Özderine bağınıştı jergilikti «işkilik» tobı taypaları sebebimen mwsılmandıq qabıldap, biz biletin «mwsılman qırğız» wltı bolıp qalıptastı. Olardıñ Eniseyde qalğandarı tuva wltı qwramında «qırğıs» atauımen saqtalğan. Qazirgi Qırğızstandağı qırğızdarda han degen bolğan joq, jergilikti bileuşileri «datqa» dep ataldı. Osı derektiñ özi qırğızdar Qazaq handığına bağınıştı bolğanın, olarğa han saylauğa rwqsat etilmegenin körsetedi. Qazaq handığı älsiregen zamanda olar bostandıq aluğa wmtıldı. Kenesarı han olardıñ «seperatizmin» toytaru üşin jorıq jasağanın tüsinetin uaqıt boldı. Kez kelgen patşa memlekettiñ twtastığın saqtap, bülikti basu üşin qan töguge äzir, Kenesarı han da Qazaq handığı twtastığın saqtau üşin qırğız «seperatisterine» soqqı beruge mäjbür boldı.

Jalpı qırğız wltınıñ qalıptasuı Manas qolbasşımen tikeley baylanıstı. Jırdı mwhiyat oqığan adam Manastıñ HVİİ ğasırda ömir sürgenin bayqaydı. Ağılşın tarihşısı Artur Tomas «Manas eposı HVİİİ ğasırda payda bolğan» degen pikir aytqan. Manas esimindegi «as» atauı onıñ «As» dinastiyası adamı ekenin bayqatadı. Qırğız ğalımdarı soñğı kezde djoñğar hontayşısı qırğız ekenin däleldep jür. Qalmaq tarihşısı Genadiy Avlyaev ta Djungar patşalığın bilegen «Çoros» tobı Enisey qırğızdarınıñ ruı ekenin aytadı. Djungar patşalığın qazirgi Mañğoliyadan Orta Aziyağa quıp şıqqan Mañjür-Cin patşalığı, al Mañjür-Cin patşalığın ornatqan «jürjen» tobı jürjen-jujandıq şiböraş dinastiyası wrpaqtarı ekenin bwrınıraqta jazğanbız. Olay bolsa Djoñğar biligi olardıñ baqtalastarı Asılwyalıq Aşina tobında bolğanı ğoy. Qıtaydağı qazaq tarihşıları Mañjür-Cin äskeri qolbasşısınıñ qazaq elin şabuıldaudan bas tartqanın jäne onısın «qazaqpen tuıspız» dep tüsindirgenin aytıp jür. Şınında, Djoñğar elin tarih sahnasınan joğaltqan Manjur-Cin imperiyası Qazaq handığına jaulıq körsetken joq. Qazaq handığın bilegen Şıñğıshan wrpaqtarı, yağni Manjür-Cin imperiyasın bilegen şivey-jürjen dinastiyamen tuıs boladı. Osı derekterden memleketter arasındağı soğıstar sol memleketterdi bilegen Asılwyalıq eki dinastiya arasındağı baqtalastıq-jaulıqpen baylanıstı ekenin köremiz.

 

Qosımşalar:

A) Resey imperiyasın bilep-töstegen Iezuid ordeni türkitildi halıqtardıñ ötken tarihın josparlı türde özgertudi iske asırdı jäne «Russkoe geografiçeskoe obşestvo» olardıñ bastı jwmısşı organı boldı. «Qazanşınıñ erkinde qaydan qwlaq şığarsa» degen halqımız, türki halıqtarınıñ ejelgi ata-qonısı Resey imperiyasınıñ qol astında bolğandıqtan, şejiremizdi qalay bwrmalasa da mümkindikteri boldı. Qazaq töñkerisin jasağan masson-bol'şevikter Resey biligin iezuidterden tartıp alğanımen, köp wzamay bilik alğan Stalin iezuidterdiñ «tarihtı josparlı bwrmalau» isin arı qaray jalğastırğanı anıq. Barşa türkilik wlttardıñ jazbasın arabşadan latın grafikasına, sosın kirilicağa özgertu arqılı ol wlttardıñ tarihınan habar beretin köne jazbalardıñ öz-özinen joyıluın «qamtamasız» etkizgen jäne ol wlttardı «bwrınnan sauatsız» degizgen; Osetinderdiñ digorlarına özderiniñ alandıq tilin qoldanuğa tıyım salğan; jasandı su qoymaların salu arqılı Qara teñiz ben Kaspiy teñizin qosqan ejelgi Hazar özenin joyğızğan; HİH ğasırdıñ soñında sanı jağınan türki halıqtarı işinde Osman türikterinen keyin ekinşi orındı ielengen qazaq wltın jasandı aştıqpen qırıp azaytqan; Qazaqstan men Orta Aziyağa jer audaru arqılı Qırım men Kavkazdı türki tildi mwsılman dindi wlttardan «tazartqan» sol Stalin ekeni belgili.

Stalindi memlekettik deñgeyde maqtauşı, «Russkiy mir» jobasın iske asıruşı, «qazaqta memleket bolmağan» dep jar salğan, pravoslaviyanı memleket küşimen damıtuşı, «terrorizmmen küres» jeleuimen jäne meşitter salınuın qiındatu arqılı Islam dini damuına kedergi jasağan, mektepterde wlttıq tilderdi oqıtu sağatın azaytu arqılı türkilik halıqtardı orıstandırudı tezdetken, reseylik miliarderlerdi «Russkoe geografiçeskoe obşestvanı» qarjılandıruğa mäjbürlegen jäne Iezuid ordeninen bolğan Rim Papasımen dostıq qatınastağı prezident Putin de sol iezuidter taqqa otırğızğan adam boladı.

Soñğı kezde bizde «Qazaq geografiyalıq qoğamı» degen wyım payda boldı. Ol reseylik iezuidter arnayı aştırğan wyım boluı mümkin. Eger solay bolsa, tarihımızdı şım-şıtırıq etip bwrmalau procesi tağı jalğasatını dausız. Qazaq tarihşıları erterek es jisa eken dep tileymiz. Özgege bağınbay aman qalğan birden-bir türkilik el – Türkiya memleketi. Alayda, ejelgi otandarı Resey imperiyasınıñ otarına aynalğandıqtan türik tarihşıları ejelgi tarihtarın amalsız reseylik twjırımdar negizinde jazuğa mäjbür.

B) Kök Türki qağanatı halqı Turki Aşina bileuşilerin keyinirek qısqaşa «Turkaş» dep atağandıqtan, ol Vİİİ ğasırdan keyin qıtay-arab jazbalarına «Tyurgeş» degen ataumen endi. Resey imperiyası osı şındıqqa köz jwma qarap, «Tyurki Aşina dinastiyası joyılıp, tarih sahnasında derbes Tyurgeş dinastiyası payda boldı» degen jalğan twjırımdı ornıqtırdı. Sonday jalğan twjırımdarın keyingi wrpaqtıñ sanasına siñiru üşin Şivey-jujan bileuşilerine tiesili Orhon eskertkişterine «Aşina tarihı» dep tanılatın jalğan jazbalardı qaşatıp engizgen. Dälirek aytsaq, Reseydi bilep-töstegen – Iezuyd tobı. Olar osı eskertkişke qaşap jazğan jalğan derekteri arqılı tarihta bolmağan karluk, onoguz, onokbudun atauların da «bar» qıldı. Alayda, sol eskertkişterdiñ barlığında-derlik kezdesetin tazqara beyneleri olardıñ ieleri böri tañbalı Aşinalar emestigin däleldeydi. Ol esketkişterdiñ birde-birinde böri beynesi joqtığı da anıq fakt.

V) Qıtay jazbaları Törgi atauın «Tuge» dese, arab-europalıq jazbalar tarihqa «Tyurki» dep engizdi. Sol sebepten biz de Törgi atauın «Türki» dep paydalanuğa mäjbürmiz. Aswyañ-şı atauın äuelde «Asyan'-şe» dep körsetken qıtay jazbaları keyin onı qısqaşa «Aşina» dep jazdı. Osılayşa älem tarihına Törgi Aswyañ-şı dinastiyası Tyurki Aşina atauımen ornıqtı. Bileuşi mağınasındağı «han» atauın da «kehan'» dep bwrmalağan qıtay jazbaları. Sonı paydalanğan Resey imperiyası tarihşıları handarımızdı «kagan», al  handıqtarımızdı (memleketterimizdi) «kaganat» dep atap, älem tarihına engizip jiberdi. Sondıqtan Jürjan handığın «Jujanskiy kaganat», Törgi handığın «Tyurkskiy kaganat» deuge mäjbürmiz. Alayda qazaq halqı öz memleketin «handıq» dep, al memleket bileuşisin «han» dep ataudan eşqaşan jañılğan emes. Bolaşaqta qazaq tarihşıları ädiletsiz bwrmalanğan ataulardı älemdik tarihtan alıp tastap, olardıñ ornına özindik dwrıs ataulardı ornıqtırar dep ümittenemiz.

Bekjan Ädenwlı

(Jalğası bar)

Abai.kz

 

31 pikir