Senbi, 21 Qırküyek 2019
Alaşorda 8036 36 pikir 15 Tamız, 2018 sağat 09:35

Qaşqaridiñ «Diuani lwğat at Türik» jazbası oydan şığarılğan

nemese köne jazbalardıñ qaysısı şınayı, qaysısı kümändi?

Qazaq tarihın zertteuşi ğalımdar köne jazbalardı «kümänsiz» jäne «kümändi» dep eki topqa bölip, jiktep alsa dwrıs bolar edi. Sodan keyin ötkenimizdi, şejiremizdi jazbalarmen, derektermen qayta jazıp şığuğa jol aşılar edi. Äytpese, tarihımızdağı derekter bir-birine qayşı, oqiğaları bir-birimen baylanıssız, eşqanday logikası joq, şım-şıtırıq küyde qala beredi. Onday tarihqa özge twrmaq, öz wrpağımız da senbeydi. Men osı twsta belgili ğalımdar negizgi köne jazbalardıñ qaysısın senimdi dep, al qaysısına senimsiz dep qarağanın tarqatıp ötsem.   

Qıtay derekteriniñ qaysısı qisındı?

Hun', jundi, üysün, saq, yueçji, hun'mo, kuşan, tohar, tyurki-aşina, jujan, toba-tabgaçi, hidan, üyqır, türgeş, hasa, tartar, şivey-mongu, Şıñğıshan jaylı derekter negizinen qıtay jazbalarında saqtalğan. Qıtay ökimeti ol jazbalardıñ tüpnwsqasın kez kelgen adamğa bere salması anıq. Zertteuşiler tek Qıtay sayasatımen bwrmalanıp özgertilgen nwsqalardı nemese resmi Qıtay tarihşılarınıñ bwrmalanğan twjırımdarın ğana qoldanuğa mäjbür. Qazirgi QHR-diñ köne jazbalar saqtalğan qorına özge eldiñ ğalımı twrmaq, qıtaylıq tarihşılardıñ özderi erkin kire almaydı. Qaramağındağı jüzdegen etnostardı assimilyacialau arqılı memlekettik twtastıqtı qamtamasız etuge müddeli Qıtay imperiyası, sol etnostar tarihındağı şındıqtardı jasıruğa da müddeli ekeni dausız. Sondıqtan bizge reseylik ğalım N.YA.Biçurin HİH ğasırda Qıtaydan alıp kelgen «Qıtaylıq jazbalar» derekterine senuden basqa amal joq. Öytkeni, Biçurin ol elde bolğan zamanda Qıtay birneşe imperiya ıqpalındağı älsiz memleket edi. Onıñ tarihi jazbaların öz qalauınşa özgertetindey nemese özgelerge körsetpey saqtaytınday qauqarı bolğan joq. Ol eldiñ qorındağı qwjattardı europalıq ğalımdar men Biçurin tärizdi Resey oqımıstıları emin-erkin zerttep, qalağanın alıp qayttı.

Reseyge Qıtaydan jazbalar jetkizgen Biçurin ğana emes, 1909 jılı Russkoe gelografiçeskoe obşestvonıñ qwrmetti müşesi P.K.Kozlov degen oficer köne Heyşuy qalasınan qıtay, tangut, tibet, mañğol, parsı tilderindegi 8000 jazbanı tüyelerge tiep alıp ketkeni mälim. Aspan astı eli sol qwjattardı äli qaytar almay otır orıstardan. Ol derekter Resey iezuidteriniñ türkitildi wlttar tarihın özgertu jwmıstarına köp kömek bolğanı tüsinikti. Degenmen, Biçurin öz «oljasın» özi audarıp, jarıqqa şığarıp ülgerdi, ondağı derekter qattı özgeriske wşıramauı da mümkin. YAğni, qıtay tarihşıları wsınğan jazbalardan göri, ğalım Biçurin jetkizgen mälimetter senimdi (Lev Gumilev jazbalarında qoldanılğan derekter).

Ejelgi grek jäne rim jazbaların zertteu kerek

Ol derekter belgili bolğan zamandarda Resey imperiyası bolğan joq. YAğni, ol jazbalar özge imperiya sayasatına say özgertilmegen kez. Sondıqtan ol tarihi qwjattar senimdi bolıp tabıladı. Tek qazaq ğalımdarı olardı tüpnwsqasınan nemese tüpnwsqağa jaqın dep tanılğan jazbalar arqılı zertteu kerek. Resey ğalımdarınıñ twjırımdarına silteme jasaudı doğarğan dwrıs, tipti olardıñ eñbekterin qoldanudı tolıq toqtatuğa tiispiz. Ol jazbalardağı köne taypalar ataularınıñ etimologiyasın qazaq tilinen izdeu qajet. Öytkeni, sol taypalar ömir sürgen aymaqta otırğan jäne solar siyaqtı keşege deyin köşpendi bolğan birden-bir halıq – qazaq halqı (qırğız XVII ğasırda ğana keldi Baykaldan, qaraqalpaq Hİİ ğasırda kelgen Kavkazdan, türkimen erteden öz jerinde otır).

Köne rus jılnamaları kümändi

Orıs pen slavyandardıñ payda boluı jaylı maqalada köne rus jılnamalarınıñ qırımdıq türkitildi katolik urus pen sakalban elderine tiesili ekenin, onı Oljas Süleymenovtiñ «AZiYA» kitabı tolıq däleldey alatının ayttıq. YAğni, atalğan jazbalar tili äueli XV ğasırda slavyandalıp özgertilgen. Sodan soñ XVİİİ ğasırda orıs tilinde qayta öñdelgen. Sol türkitildi jazbalardı bwrmalağan Resey imperiyası ondağı derekterdi de öz qajetterine say özgertken.

Türkitildi urus pen sakalbandardıñ özgermey bizge jetken birden-bir jazbası – «Kodeks Kumanikus». Ol – europalıq monastrde saqtalğandıqtan, reseylik bwrmalaudan aman qalğan qwndı dünie. Kiev knyaziniñ jeke kitaphanası, Tit patşanıñ (Ivan Groznıy) ataqtı kitaphanası bolğanı mälim jäne olardağı kitaptardıñ türki tilinde jazılğanına da kümänim joq. Ol dünielerdiñ qayda joğalğanı belgisiz. Alayda, olar da, Qıtaydan jetken kitaptar da jäne Otrar kitaphanasındağı eñbekter de osı kezge deyin Resey iezuidteriniñ qwpiya qorlarında saqtalıp kelgenine sener edim. Şın mäninde, barşa euraziyalıq wlttardıñ «tuu turalı kuälikteri» solardıñ qolında. Olar biz jayında tolıq habardar, al biz – kimnen tuğanın anıqtay almay jürgen jetimder keypindemiz. Sondıqtan Putinder miığınan külip twrıp, «Qazaqta memlekettilik bolğan joq» dey aladı. Demek, «Drevnerusskie letopisi» degenderge de, jalpı reseylik kez kelgen tarihi qwjattarğa da sene beruge bolmaydı. Olar – kümändi jazbalar.

Äl Masudi – ädil tarihşı

(«Zolotıe kopi i rossıpi samocvetov», «Kniga ukazaniya i nablyudeniya»). Onıñ eñbeginiñ «Şirvan men Äl Bab tarihı» degen  böliminde Kavkaz ben Qara teñiz aymaqtarındağı halıqtar men etnostar jaylı egjey-tegjey bayandaladı. Ol tarihşı ğana emes, geograf ta bolğandıqtan, kimniñ qay jerde otırğanın qatesiz körsetti. Ataqtı ğalım Ibn Haldun XİV ğasırda onı «tarihşılar imamı» dep moyındağan eken. Bwl derek Äl Masudi jazbaları Ibn Haldun zamanında, yağni XİV ğasırda ğalımdar üşin qwndı oqulıq bolğanın jäne ondağı derekterdiñ şınayılığı moyındalğanın däleldeydi.

Fransuzdıñ ataqtı oyşılı Renan: «Arabtıq tarihi jazbalar işinde Äl Masudidiñ eñbekterinen mañızdısı äri tolıq aqparat beretini joq» dep bağalağan. Europalıq ğalımdar osınday qwndı, şınayı jazbaları üşin Äl Masudidi «arab Gerodatı» degen. Onıñ kitaptarın älemge äygili etken – Europa ğalımdarı, al Resey tarihşıları europalıqtar arqılı tanıdı. Sondıqtan Äl Masudi jazbaları Resey imperiyası sayasatınıñ süzgisine tüspegen deuge negiz bar.

Europa ğalımdarı arab tarihşısınıñ eñbekterin tereñ zerttep, köptegen audarmalar jasağan. Al Resey imperiyası onı közge ilmeuge tırısqan tärizdi. Onıñ «Şirvan men Äl Bab tarihı» degen bölimin ğana 1937 jılı orısşağa audarıptı, sosın eleusiz qaldırğan. Sebebi, Äl Masudi derekteri Resey imperiyası men Keñes imperiyası ornıqtırğan tarihi twjırımdarğa öreskel qayşı keledi. Armiyan, gruzin, abhaz, vaynah, osetin, adjar, qwmıq, alan, bwlğar, hazar, urus, sakalba, qazaq halıqtarınıñ Kavkaz ben Qara teñiz aymaqtarınıñ qay jerinde otırğanın jäne qanday erekşelikteri barın egjey-tegjey bayandaydı Äl Masudi jazbası. Ol derekter reseylik ğalımdardıñ twjırımdarın, bizge belgili «tarihtıñ» külin kökke wşıradı. Äl Masudi jazbasınıñ şınayılığın äri bizge özgermey jetken asa qwndı eñbek ekenin älem ğalımdarı tolıq moyındaydı.

Äl Masudi eñbekterinde Zakavkaz'ede «barlığınanda swlu, betteri taza (jüni az degeni) kaşak (qazaq) halqı» barın, qazirgi Don aymağında «ğazi (ğazaq) köşpelileri» kezdesetinin, Hazar qağanatı Dağıstanda emes, «qazirgi Kuban aymağında» ekenin, bwlğar eli Edil boyındağı şağın knyazdik emes, ol «bir şeti Vizantiyağa deyin sozılıp jatqan jäne Europa elderine jii jorıq jasap otıratın alıp Bwlğar imperiyası» ekenin, rus pen sakalba Oral tauı mañında emes, «teñiz jağasındağı Qırımdı meken etken kemeli elder» ekenin, «bwlğar hanı Islam dinin tüsinu üşin Ibn Fadlanğa mwhtaj bolmağanın», öytkeni «hannan bwrın onıñ balası qajılıqqa barıp kelgenin, al halif-patşa bwlğar hanına balası arqılı Qağba jırtısın sıyğa berip jibergenin» anıq körsetken. Sonımen qatar arab tarihşıları özge eldi kemsitudi nemese özge etnostardıñ dästürin kelemejdep, ğaybattaudı bilmeydi. Olar közi körip twrğan närseni jazıp twrıp, aqiqatın tek Alla biletinin eskertudi wmıtpaydı. Äl Masudi, Ibn äl Asir jäne Ibn Batuta kitaptarınan özge wltqa, halıqqa, etnosqa qatıstı bwrmalau, kemsitu, bar dünieni joqqa şığaru faktileri kezdespeydi. Öytkeni, olar – ğaybat pen ösektiñ Allanıñ aşuına wşıratatın ülken künälar ekenin jaqsı biletin mwsılmandar. Al armiyan bileuşisiniñ Resey patşasına jazğan hatı men Vizantiya imperatorı Konstantin Bagranyarodnıy jazbalarına qarasañız, özge etnostar men özge dindilerge degen öşpendilik jäne döreki ğaybat sözder öte köp.

Ibn Fadlannıñ «Kündelik» jazbası äbden bwrmalanğan

Bwl jazbanı orıstar «Ibn Fadlannıñ Edil Bwlğariyasına sayahatı» dep te ataydı. Jazbanıñ bir nwsqası ğana bar jäne onıñ özi tügel saqtalmağan. Onı 1920 jılı Resey ğalımı Irannan tauıp alğan deydi. Ibn Fadlannıñ ömir tarihı belgisiz. Resey ğalımdarı jazbanıñ keybir derekteri Hİİİ ğasırdağı arab ğalımı Iakut ar-Rumi eñbeginde kezdesetinin aytadı. Europa ğalımdarı atalğan jazbağa köñil bölmegen, onı öz tilderine audarmağan sıñaylı. Onıñ sebebi Ibn Fadlan derekteriniñ olar şınayı dep tanığan Äl Masudi derekterine mülde qayşı ekendigimen baylanıstı tärizdi. Bir qızığı, orıs tarihşıları osı Ibn Fadlan jazbasın asıra maqtap, onı öz tilderine audarıp, barınşa jarnamalaudan osı kezge deyin jalıqqan emes. Kerisinşe, älem ğalımdarı bir auızdan şınayılığın moyındağan Äl Masudi jazbasın elemeuge tırısıp keledi.

Ibn Fadlan jazbasınan onıñ avtorınıñ Islam dinine şorqaq, tipti mwsılman emestigin bayqaysız. Ondağı derekterge jiti män bersek, Ibn Fadlan bwlğar eline Islam dinin tüsindiruge jiberilgen sauattı mwsılmanğa wqsamaydı, kerisinşe, özge dindilerdi «jabayı» köretin hristian ökiline keledi. Naqtı dälelderge jüginsek:

1. «Bwlğar hanı, meşit salsam jäne adamdar men üşin onda qwlşılıq etse...» dep jazadı. Mwsılman bwlğar hanı qwlşılıq tek Allağa arnalatının bilmeui mümkin emes, al onıñ qateligin Fadlannıñ tüsinbeuine ne sebep? Bwlay Islam dininen habarı az adam ğana jazuı mümkin.

2. «Horezmdikterdiñ sözderi de, özderi de eñ döreki jäne dauıstarı qara torğaydıñ şıñğırğanı tärizdi... Al körşi qalanıñ adamdarınıñ dauısı baqanıñ baqıldağanınday» deydi. Saqalı sirek bir adamdı eşkige teñeydi. Dindar mwsılman ğalımınıñ özge wlt jaylı osılay aytuı eş qisınğa soqpaydı. Tipti, qarapayım mwsılman da tilden tabatın künä bar ekenin jäne ğaybat degen ne ekenin jaqsı biledi. Onı bilmeytin Ibn Fadlan kim bolğanı sonda? Onıñ üstine, balamalap söylegende qaratorğay, baqa, eşki atauların qoldanu arabtarğa tän emes. Olar negizi hayuan, tüye, malğwn sözderin qoldanadı. Al «skvorec, lyaguşka, kozel» degen teñeuler orıstıq ekeni belgili.

3. «Köşpendiler ülken, kişi däretke barğanda nemese äyelimen jaqındasqanda tazalanu joq, sumen juınudı bilmeydi... Äyelderi wyattı jerlerin böten erkekterge körsetip otıra beredi» deydi. Jas balamen «qıztekelik» jasağan mwsılman jaylı oqiğanı jazadı. «Köşpendi denesine kigen kiimi kirlep, şirip ketkenşe şeşpeydi» dep soğadı. Özgeni tömen sanau jäne jağımsız jaqtarın äjualap körsetu mwsılman ğalımınıñ jazbalarına tän emes. Osınday adam senbestey jäne mwsılmanğa jat äñgimelerdi mwsılman oqımıstısı Ibn Fadlan jazuı mümkin emes. Al olay jazu hristian dindiler men dinsiz ateisterde qalıptı sanaladı.

4. Jolındağı taypalardı «türik nemese oğız» dep ataydı. Sayahatşı, jolıqqan taypa nemese ru atauın biluge tırısatını tüsinikti. Jazbada onday ataular mülde joq. Qazaq pen türkimen taypaların ayıra bilmegendikten, qazaq taypasın bayqamay körsetip qoyudan qorıqqan tärizdi. Stalinniñ aşuı qanday ekeni osı jazbanı dayındağandarğa belgili bolğanı anıq.

5. Oğızdar qazirgi Türkimenstanda, başqwrttar qazirgi Qazaqstannıñ batısında otırğanday bayandaydı. Oğan sensek, H ğasırda bizdiñ jerimizde qazaq halqı bolmağan, tım bolmasa «qıpşaq» dep te körsetpegen. Bwlğarlar Edil özeni boyında otırğanın, olardıñ körşi Hazar qağanatınan älsiz şağın el ekenin jazadı. YAğni, Hazar qağanatı ortalığı qazirgi Dağıstan ekenin bayqatadı. Al rus eli bwlğarlardan arı, qazirgi Oral taularına qaray ormandı jerde mekendegen deydi. Şınayılığı moyındalğan Äl Masudi bolsa, osınıñ bäri mülde basqa aymaqta otırğanın jazğan.

6. Ibn Fadlan köşpendi taypalar keyde Äl-Jurjanğa baratının meñzeydi, yağni Jurjan aymağın Orta Aziyağa jaqın etip körsetedi. Äl Masudi jazbası bolsa, taudağı hristiman jurjan eli (gruzinder) Tbilisige jaqın aymaqta ekenin, qazirgi Kolhida jazığında qazaq eli otırğanın, qazaqtıñ körşisi ir halqı bolğanın (qazirgi iron-osetinder) jäne ekeuiniñ arasın Iron (qazirgi Rion) özeni bölip twrğanın ayğaqtaydı.

7. «Qoylar twyağımen qardı ısırıp şöp tauıp jeydi, bolmasa qar jep semiredi. Al jazda şöp jep arıqtaydı» deydi. Olay dep «qoy jegiş» arab jazbas, qoy körmegen moskvalıqtar jazuı äbden mümkin.

8. «Başqwrttar – eñ las jäne jauız türkiler. Olar bit jeydi, mwsılman başqwrttıñ bit jegenin kördim» deydi. Bwl orıs ideologtarınıñ Fadlan jazbasın oqığan başqwrt halqı arab wltı men Islam dinine köñili qalsın degen pasıq oyları bolar mümkin.

9. «Aspannan bir-birimen soğısqan adamdar elesin kördik. Bwlğar hanı onı jaqsı jındar men jaman jındar soğısı dep tüsindirdi. Al han jındar jaylı äkesinen estigen eken» dep jazadı. Türki halıqtarı jın atauı men jındar jayında Islam dini arqılı habardar. Sondıqtan bwlğar hanınıñ Islam dininen habarsız äkesi jındı bilui eş mümkin emes. Al arab mwsılmanı Ibn Fadlan, kerisinşe jındar turalı sözsiz bilui tiis. Jın jaylı bwlğardan estigen Fadlandı arab mwsılmanı deu mümkin emes.

10. «Rustardan ädemi adam joq, olar terektey wzın jäne qızıl şıraylı... Bwlğarlar äyeldermen birge özende jalañaş şomıla beredi» deydi. «Ölgen rustıñ äyelin öltirer aldında, ol äyel barlıq üylerdiñ erkekterimen jınıstıq qatınas jasap şığadı» degen joldar da bar. Osınday anayı äri adam nanğısız bos ösek-ğaybat dünielermen Ibn Fadlannıñ jazbasın «deregi mol kitap» etuge tırısqan tärizdi.

11. «Türki oğızdarda bastıqtarınıñ orınbasarların «kudarkin» dep ataydı» deydi. Birinşiden, orınbasar lauazımı türkitildi halıqtarda bolmağan. Ekinşiden, «kudarkin» – taza orıstardıñ tegi. Jazbanı qwrastırğandar özderin baqılağan NKVD ökilin osılay mazaq etken siyaqtı. Mümkin, jazbanıñ jalğandığın keyingi wrpaqqa sezdirgisi kelgen bolar. Jalğan eñbek resmi jariyalanıp ketkendikten, ondağı öreskel olqılıqtardı qayta tüzeuge eş mümkindik bolmağan, esesine sol olqılıqtardı jibergen qwrastıruışını Stalin quğınğa wşıratqan. Jazbanı Irannan tauıp alğan delinetin reseylik ğalım A.Z.V.Togan (iezuid-evrey boluı mümkin) Stalindik quğınnan batısqa qaşıp qwtılğan.

Mine, Ibn Fadlan jazbası Äl Masudi derekterin joqqa şığaru üşin dayındalğanı kümänsiz. YAğni, Ibn Fadlan arnayı dayındağan jalğan jazba.

Äl Istahri jazbasınıñ parsışa audarması da senimsiz

Äl Istahri – ömir tarihı belgisiz tarihşı, onıñ jazbasın parsışa audarğan kisi de belgisiz. Jazbanıñ arabşa nwsqası men parsışa audarmasında özgeşelikter bar, parsışa audarmada tüpnwsqada joq köptegen derekter keltirilgen eken. Äl Istahri jazbasınıñ arabşa nwsqası orısşağa audarılıp oqırmanğa wsınılmağan, esesine parsışa audarması jetkilikti orısşalanğan jäne jii maqtalıp jariyalanıp keledi. Sebebi, parsışa audarmadağı derekter Resey sayasatımen jazılğan tarihpen ündesedi. Arabşa nwsqasında ol derekter bolmağandıqtan, reseylikter «Tüpnwsqa parsışa bolğan» dep twjırımdauğa tırısıp bağadı.

Evropa ğalımdarı bwl jazbağa sene qoymağanı bayqaladı, olar onı öz tilderine audarıp zertteuge ıntıq bolmağanı sonıñ ayğağı. Äl Istahri jazbasınıñ parsışa audarmasındağı mälimetter Ibn Fadlan jazbasındağı derektermen wqsas. Al Äl Masudi men keyingi Hİİİ ğasır tarihşısı Ibn äl Asir derekterine öreskel qayşı. Äl Istahri Zakavkaz'ede kaşak (qazaq) eli barın jazbaydı, tek Orta Aziyada Kazah qalası bolğanın körsetedi. Onıñ eñbekterinen Orta Aziya men Qazaqstanda otırğan qazaqı taypalar körinbeydi, biraq ol jerlerde qırğız, oğız, bwlğar, bwrtas, başqwrt taypaları mekendegenin oqimız. Odan äri rus pen slaviyandar otırğanın jazadı.

Iran eli keminde XVIII ğasırdan Resey imperiyası ıqpalında bolğanı mälim, al arab elderi ol zamanda europalıq memleketter ıqpalında boldı. Europalıq memleketter qol astında türkilik etnostar bolğan joq. Sondıqtan olar türkilik etnostardıñ tarihın bwrmalauğa müddeli emes. Al Resey men Keñes imperiyası otarında bolğan türkilik etnostardı orıstandıru arqılı birtwtas wlt qalıptastıruğa, osılayşa bolaşaqta memleket twtastığın qamtamasız etuge küş saldı. Osı sebepten olarğa türkilik etnostar tarihın orıs-slavyan tarihınan tömen etip bwrmalau asa qajet boldı. Ol üşin äueli arabşa köne jazbalardı öz qajetterine say özgertu kerek edi. Alayda, arabşa derekterdiñ eñ mañızdıları europalıq ğalımdarğa tanılıp qoyğan, onı özgertkennen payda joq bolatın. Dese de Resey ğalımdarına parsı jazbaların qalağandarınşa özgertuge mümkindik boldı. Öytkeni, Iran memleketi Resey ıqpalında bolğan dedik jäne arab pen parsı tilderin jetik meñgergen reseylik iezuid ğalımdar jetkilikti edi. Sondıqtan Resey tarihşıları asa qwrmetteytin, biraq Europa ğalımdarı moyınday qoymaytın Ibn Fadlan, Äl Istahri, Raşid-ad-din eñbekteri sol zamandarda birinen soñ biri «tabılıp», jappay nasihattaldı.

Orta Aziya men Qazaqtan reseylik ğalımdardıñ öz üyindey boldı. Osı sebepten orıs tarihına say keletin Mahmud Qaşqari, Dulati, Jalayıri jazbalarınıñ «tabıluı» zañdılıq edi. Atalğan jazbalar arqılı Resey imperiyasındağı etnostar tarihı jazılğanı jäne egemen el bola twra sol tarihtan äli bas tarta almay otırğanımız aşı da bolsa şındıq. Olardağı derekterdiñ älem ğalımdarı moyındağan Äl Masudi men Ibn äl Asir derekterine qayşı kelui jäne kim audarğanı belgisiz ekendigi Äl Istahri jazbasınıñ da parsışa nwsqası senimsiz ekenin däleldeydi. Sonımen Äl Istahri jazbasınıñ parsışa audarması da Äl Masudi derekterin joqqa şığaru üşin dayındalğan dep twjırımdaymız.  YAğni, Äl Istahri jazbasınıñ parsışa audarması kümändi.

 

Mahmud Qaşqaridiñ «Diuani lwğar at Türik» jazbası oydan şığarılğan

Resey tarihşıları Mahmud Qaşqaridi Qarahanidı memleketin bilegen dinastiya ökili dep boljaydı. Dwrısında, onday adam ömirde bolğanın eşkim däleldey almaydı. Öytkeni, ol ömirge keldi degen Barshan qalasınıñ ornı belgisiz, memlekettiñ Qarahanidı atauı da orıs oqımıstılarınıñ boljamınan tuğan. «Diuani lwğar at Türik» kitabınıñ bir ğana nwsqası bar, ol 1916 nemese 1917 jılı Stambuldıñ bazarınan tabılıptı. Oğan deyin eşkimge belgisiz bolğan. Mahmud Qaşqari öz eñbegin mwsılmandar patşası Halifke sıy retinde tartu üşin jazğanın körsetipti. Söyte twra «Bärinen joğarı Alla tağdırdıñ şamşırağın türik şoqjwldızdarına tarttı. Jeti qat ğarış älemin olardıñ elin aynala qozğaluğa bwyırdı. Olardı türikter dep atap, qwdirettilik berdi. Olardı zamanalardıñ ämirşisi etip, tañdaulı halıq qılıp, basqaru biligin berdi. Basqa adamdardan joğarı qoyıp, aqiqatqa bağıttadı. Olarğa baratın eñ jaqsı jol – qwlaqtı arbaytın jäne jürekti terbeytin öz tilderinde (türki tilderinde) söyleu» dep jazadı.

Mwsılman ğalımınıñ mwnday sözderdi jazuı eş mümkin emes. Öytkeni, mwsılman halıqtarınıñ birin özgelerinen biik etip maqtaumen şekten şığıp künäğa batatının mwsılman ğalımı jaqsı biluge tiis. Onıñ üstine, bwl joldar – asa täkapparlıq pen ötirikke tolı. Al jüreginde az ğana täkapparlığı barğa jwmaq haram ekenin jäne ötirik söyleu künä ekenin mwsılman ğalımı Mahmud Qaşharidiñ bilmeui mümkin emes. Osınday sözderi üşin özge mwsılman ğalımdarı arasında abıroydan ayrılatının jäne onday jazbaları üşin Halif basın alatının mwsılman ğalımı Mahmud Qaşharidiñ tüsinbeui de aqılğa simaydı.

Mwsılman halıqtar keyinge deyin wltın emes, dinin aldıñğı orınğa qoyıp keldi. Sondıqtan H ğasırda türki tilderi dialektilerin zertteuge  qajettilik bolğanı da senimsizdik tudıradı. Sonımen qatar Mahmud Qaşharidiñ ömirge degen közqarası onı mwsılmannan göri hristianğa jaqın etip körsetedi. Onıñ «Zattarı men düniesi adamnıñ jauı, ...barlıq erkekter düniesi sebepti bwzılğan, ...Qwdaydı, balaların, tuıstarın oylamay düniege qwnığudan erkekter barlığın twnşıqtıruğa wmtıladı» degen sözderi sonıñ ayğağı. Islam dini baylıqtı künä nemese mwsılmannıñ jauı dep tanımaydı, kerisinşe mwsılmannıñ kedey bolğannan göri bay bolğanı ortasına paydalı ekeni aytıladı. Dünie-mülikti jau körip, odan bezinip, monah boluğa şaqıratın hristiyan dini. Islam dini mwsılmandı er, äyel dep bölmey, «mwsılmandar» dep jalpılama ataydı. HİH ğasırğa deyin «Äyel – adam ba?» dep daulasumen kelgen hristiandar uağızında tek erler ğana joğarı twratını mälim. Mwsılman eñ aldımen Allanı esten şığarmauı tiis. Al Mahmud Qaşhari mwsılman esten şığarmauı tiistiler qatarına Allamen qatar, balalar men tuıstardı qoyadı. Jazbadağı osı sözder Mahmud Qaşhari degen mwsılman ğalımı ömirde bolmağanın, atalğan jazbanı evrey-hristiandıq közqarastağı adamdar dayındağanın anıq bayqatadı.

Europalıq ğalımdar Mahmud Qaşhari eñbekterin zertteuge twratın dünie dep qaramağan. Kerisinşe bolsa, europalıq ğalımdar tarapınan audarılıp, zerttelgenin jäne tiisti bağası berilgenin körer edik. Onı sonşa maqtap jarnamalaytın – Resey ğalımdarı men solardıñ ıqpalınan şığa almaytın türki tildi wlttar oqımıstıları. Mahmud Qaşhari: «Qırğız, wyğır, qıpşaq, yagma, çigil, oğız, tuhsi, ugrak, jaruk wlttarında türkilik til dialektileri bar» dep jazadı. Sondıqtan ol qırğız ben wyğırğa wnaytını tüsinikti. Al qazaq tili joq olardıñ qatarında, öytkeni Resey ğalımdarı jazğan tarih solay degizgen. Bwl derekter Mahmud Qaşhari jazbasınıñ kümändi ekenin rastaydı. Onı reseylik iezuidter dayındatqan, sodan soñ Türkiya arqılı jarıqqa şığartqan. Jalğan jazbaları Irannan jäne Orta Aziyadan tabıla berui küdik tudıratındıqtan, olardıñ qatarına Türkiyanı da engizgeni tüsinikti. Ol eñbekti türkitildi wlttardıñ eñ sanı mol – qazaq pen özbekter H ğasırda bolmağanın däleldeu üşin äzirlegen, osı mindetin äli de atqarıp keledi. Ataqtı parsı oqımıstısı Ferdausi H ğasırda bolğanın jazğan qazaq halqın Mahmud Qaşhari, Ibn Fadlan, Äl Istahri jazbaları arqılı joq etuge tırısqan reseylik iezuidterdiñ aylakerligine söz joq. Alayda, olar özgerte almağan Äl Masudi, Ibn äl Asir, Ibn Batuta, Babur name, Kodeks Kumanikus jazbaları qazaqtıñ erteden bar ekenin anıq däleldeydi. Sol sebepten reseylik tarihşılar atalğan jazbalardı elemeuge, auızdarına almauğa äli tırısıp keledi.

Orhon eskertkişterindegi jazbalar ötirik

Orhon eskertkişterin tapqan adamnıñ ömirbayanı köp närseniñ küdikti ekenin añğartadı. Köşpeli halıqtar mekendegen daladağı eskertkişterdiñ  eşkimge belgisiz boluı mümkin emes. Ol eskertkişter sol dalanıñ mañğoldarına jaqsı tanıs bolğanı, orıs ğalımı YAdrincev solar arqılı eskertkiştermen tanısqanı tüsinikti. Eskertkişte HH ğasırdıñ basında Mañğoliyada elşi bolğan eki qıtay şeneuniginiñ esimderi de qaşalıp jazıluı eskertkişterge jazba salu eş qiındıq tudırmağanın körsetedi. YAdrincevtiñ Russkoe geografiçeskoe obşestvoğa qızmet etkeni, eskertkişterdi tapqanı üşin atalğan qoğamnıñ Altın alqasın ielengeni (onı jasırıp, türki tilderin zerttegen eñbegi üşin dep jazadı), odan keyin eskertkişke jasalğan ekspediciyalar qwramında bolğanı ras.

Eskertkişter älemge äygili bolğan soñ, YAdrincev Resey imperiyasına ökpesi qara qazanday bolıp özgeredi. Ol Resey sayasatın äşkereleytin maqalasın laqap atımen europalıq basılımda jariyalaydı. Köp wzamay onıñ Sibirdegi bir seloğa barğan jerinde u işip ölgeni belgili boladı jäne «Jauapsız mahabbatı üşin özine qol jwmsağan» dep körsetedi. Eluden asıp ketken ğalımnıñ olay ölui aqılğa sıyımsız ekeni, dwrısında onı arnayı ulap öltirgeni anıq.

Orhon eskertkişteri Türki aşina dinastiyasına tiesili delinedi, al ol dinastiyanıñ tañbası «böri qasqır» ekeni mälim (olardıñ tularında böriniñ bası beyneletini barşağa belgili fakt). Onda nege Orhon eskertkişteriniñ eşqaysısında (on şaqtı eskertkiş) böri qasqır beynesi joq? Kerisinşe, ondağı on eskertkiştiñ jeteuinde tazqara qwsı beynelengen. Grekter «grifon», parsılar «simrug» deytin osı tazqara patşalar äuletiniñ keybirinde simvol ekeni anıq. Üysün imperiyasında, ejelgi yueçji-toharlarda, Jujan qağanatında, Ryurik dinastiyasında, Resey imperiyası men Albaniya memleketinde jäne Şıñğıshan äuletinde de osı qws tañba boldı. Üysünder men Şıñğıshan simvolın, ärine bwrmalap «qarğa» dep jür, dwrısında olar – tazqara («qara» atauın «qarğa» dep bwrmalağan).

Orhon eskertkişterindegi tazqara beynesi qağandardıñ bas kiiminde, yağni täjderinde beynelenui olardıñ Türki aşinalar emestigin ayqın däleldeydi. Dwrısında, olar – jujandıq Asılwya dinastiyası şivey-şiböraştar, yağni şivey Şıñğıshannıñ ata-babalarınıñ eskertkişteri. Ol eskertkişterde äuelde tek eskertkiş ieleriniñ lauazımı men esimderi ğana türkişe (bizdiñ qazaq tilimizde) jazılğan tärizdi. Olardı orıs ğalımı YAdrincev Russkoe georgafiçeskoe obşestvoğa sonday küyde tauıp bergen. Ol eskertkişter sol küyinde älemge tanıstırılsa, onda eskertkiştegi qazaq jazuları Şıñğıshan türkitildi ekenin, tipti onıñ qazaq ekenin paş eter edi. Şıñğıshandı «mañğol etuge» tüpkilikti şeşim qabıldağan reseylik iezuidterge onday perspektiva wnamağanı anıq. Sol sebepten iezuidter atalğan eskertkişterge oğızdıq dialektimen türkilik jalğan jazbalar engizgen. Olardıñ bwl iske tıñğılıqtı dayındalğanı, osı eskertkiştegi jazularğa tikeley qatısı bar Radlovtıñ ömirbayanınan jaqsı körinedi. Atalğan ğalım eskertkişter tabılğan jıl men onıñ älemge resmi jariyalanğan jılı arasındağı birneşe jılda qazaq auıldarına barıp, qazaq tilin egjey-tegjey zerttegeni bayqaladı. Şaması, Radlov eskertkişterge engizetin jalğan jazbalarğa qazaq sözderiniñ enip ketpeuine jauaptı bolğan tärizdi. Sondıqtan onıñ özi qazaq tilimen jaqın tanısuğa mäjbür bolğan.

Osılayşa olar birinşiden, Şıñğıshannıñ türki-qazaq ekenin oñay jasırdı. Ekinşiden, tarihqa özderi engizgen «on ok budun», «yagma», «karluk» siyaqtı bwrma ataulardı eskertkişterge jazdıru arqılı olardı tarihta bolğanday qıldı. Üşinşiden, jazba tilin oğızdıq etu arqılı arğı tegi qwñ-hun'nan, al özderi qazaq halqı bileuşileri bolğan Törgi Aswya (Tyurki aşina) dinastiyasın «oğız tildiler» qıluğa qol jetkizdi, yağni olardıñ hun'-qazaqı tildiler ekenin jasırıp qaldı.

Qwpiya kitaphanalarında Kiev knyazi men Tit patşanıñ (Ivan Groznıy), Qıtay, Otırar kitaphanalarınıñ türkitildi kitaptarı men olardıñ arabşa audarmaları bar Resey iezuidterine Orhonnıñ jalğan jazbaların jasau eş qiındıq tudırmağanı anıq. Osı äreketterin jasıru üşin Orhon jazbaların oqi almağanday jäne onı Europa ğalımı aşqanday etti (ol ğalım da özderiniñ piğılında bolğanı talas tudırmaydı). Al eskertkişterdi tapqan YAdrincev olardıñ qanday küyge tüskenin, şındıq öreskel bwrmalanğanın közimen kördi. Onıñ jüregi taza ğalım ekenin jäne ädiletsizdikke qarsılıq tanıtam dep mert bolğanın bayqau qiın emes. Ärine, onı «jauapsız mahabbatı üşin ulanıp öldi» dey saldı. Orhon eskertkişi jazbalarınıñ jalğan ekenin däleldeuge ondağı tazqara qwsı beyneleri de jetkilikti. Demek Orhon eskertkişteri Şıñğıshan ata-babalarına tiesili, al ondağı jazbalar jalğan bolıp tabıladı.

(Jalğası bar)

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

36 pikir