Senbi, 20 Şilde 2019
Bw ne mazaq? 4130 12 pikir 6 Qırküyek, 2018 sağat 12:03

Däu üydegi Däu apamdiki - qwrı pafos, piştu...

Äueli mına aqparatqa qarañız. Qazaqstan wsınıs aytıp, Auğan äyelderine kömek berumen, solardıñ mäselesin Halıqaralıq deñgeyde köterumen aynalısatın keñse aşudı wsınıptı. Qayda? Ortalıq Aziyada.

Saylausız Senatqa barıp, onda bildey bir komitetti basqarıp otırğan däu üydegi Däriğa qız osı jäytqa qatıstı pikir aytıptı. Jañağı Auğan äyelderine järdemdesetin OA-lıq keñseniñ qayda ornalasatını äzirge belgisiz depti. Demek, bwl mäsele aşıq diskussiya deñgeyinde. Äli de talqılau boladı.

"Bwnı biz şeşemiz. Meniñşe, osı processtiñ barlıq qatısuşıları bwl mäselesi dauısqa salıp şeşui kerek. Biz, Qazaqstan, bwl mäselede aşıq diskussiyağa dayınbız jäne bwl taqırıptı monopolizaciyalau nietimiz joq. Osı konferenciya bir retki şara bolıp qalmasa quanar edik. Kerisinşe, Ortalıq Aziyada jıl sayın ötkizilip twrsa jaqsı", - deydi Däriğa Nwrswltanqızı.

Ol bwnı Astanada ötken Auğanstan äyelderi mäselesi jönindegi öñirlik konferenciyada aytqan.

Däriğa Nazarbaeva OA-dağı är eldiñ äyelderiniñ özderiniñ işki genderlik problemaları barın, alayda olardıñ mäselesi Auğan äyelderimen salıstıruğa kelmeytinin aytıptı.

"Degenmen Auğan äyelderi bügingi küni künderin äreñ körip jür. Tipti, Auğanstanda qızdardı 7-9 jastan bastap küyeuge beretin jäyttar da tirkelgen. Olardıñ 65 payızı tuıt kezinde qaytıs bolğan. Äyel bwl düniege bala äkeledi. Sol äyel balağa birinşi tärbieni beredi. Onıñ minezin qalıptastıradı. Tek sauattı, oqığan äyel ğana mahabbat, jılulıq sekildi jaqsı qasiettermen qatar kökjiegin keñeyte aladı", - dep tüyindepti Däriğa Nwrswltanqızı.

Jä, Däu üydegi Däu apamnıñ degeni özekti-aq. Ol jaqta äyelderdiñ fizikalıq jäne seksualdıq qısımnıñ qwrbanı bolıp jatqanı ras.

Al bizde şe? "Älemdik" masştabta ğana oylaytın Aqorda jaqtağı aq jağalılar Qazaqstandı qatırıp bolıp, endi Auğannıñ äyelderine kömektespek pe?

Qazaqstanda da äyelderdiñ seksualdıq jäne fizikalıq qısımnıñ, onan qalsa twrmıstıq qısımnıñ qwrbanı bolıp jatqanın Däriğa apay bilmey me? Älde, ol kisiniñ imidjmeykerleri men spiçrayterleri Qazaqstan äyelderiniñ mäselesin mardım körmegeni me?

Bilmese bildireyik. Körmese körseteyik. Atası bölek auğanğa alañdap jürgen Däriğa apay özimizdiñ qız-kelinşekterdiñ de janayqayın şaması jetse Senatta kötersin.

2017 jıldıñ statistikası. QR Bas prokuratura mälimeti boyınşa, Sot ükimi  oqılğan 477 is qaralğan.  458 adam sottalğan. 36 adam aqtalıp şıqqan. Bizdegi qwzırlı organdar jürgizgen zertteu boyınşa, 18-75 jas aralığındağı äyelderdiñ 17 payızı ömirinde bir ret bolsın, seksualdıq, fizikalıq nemese twrmıstıq küş qoldanudıñ qwrbanı bolğan. Al ärbir besinşi äyel psihologiyalıq qısım körgen. Bwl degeniñiz 21 payızdıñ üstindegi körsetkiş.

Ol az deseñiz, 24% qazaqstandıq äyel (twrmıstağı äyelder) seksualdıq, fizikalıq jäne psihologiyalıq qısımdı birdey körgen.

Bwl Däriğa apa, äyelderdiñ türli küş qoldanudıñ qwrbanı boluı faktisi elimizde örşip twr degen söz.

Endi mınanı qarañız, erlerdiñ küş qoldanuı SQO, ŞQO men Türkistan (bwrınğı OQO) oblıstarında jii tirkelgen. Al eñ tömengi körsetkiş Qızılorda jäne Jambıl oblıstarında eken.

1996 jılğı derek boyınşa, Qazaqstanda 2026 äyel men qız jınıstıq jäne twrmıstıq zorlıqtıñ qwrbanı bolğan.

Swmdıq dersiz, degenmen statistika solay söyleydi. Qazaqstandağı qılmıskerlerdiñ 87 payızı er adam. Elimizde är 5-6 sağat sayın kisi ölimi nemese zorlıq faktisi orın aladı.

QR WEM jürgizgen saualnama qorıtındısı boyınşa, 51 payız äyel küş qoldanudıñ qwrbanı bolğanın eşkimge aytpağan.

Joq. Qazaqstannıñ Ükimeti häm qwzırlı organdarı qol qusırıp otır degimiz joq. QR Ükimet qoldauımen "BWW-äyelder" qwrılımı elimizde birqatar jobalardı jüzege asırıp otır. Onıñ barlığı Qazaqstan äyelderiniñ mümkindikteri men qwqıqtarın qorğauğa, küş qoldanu men jınıstıq diskriminaciyanı boldırmauğa bağıttalğan.

Degenmen Qazaqstanda äyelderdiñ zorlıq qwrbanı bolıp otırğanı fakt. Mısalı, "Soyuz krizisnıh centrov Kazahstana" keltirgen derekke köz jügirtsek, elimizde jıl sayın türli sipattağı zorlıqtıñ qwrbanı bolğan 400-den astam äyel qaytıs boladı. Bwl 2017 jılğı derek. 1 jıl ötse de, özgerip ketken dünie körmedik.

Äyelderge küş qoldanuğa qatıstı QR Qılmıstıq kodeksiniñ birneşe babı boyınşa is qaraladı eken. Ol qanday baptar?

Praktika körsetkişi: azaptau (QR QK 110 bap); affekti jağdayında adam densaulığına auır zarar keltiru (QR QK 111 bap); zorlau (QR QK 120 bap); jınıstıq sipattağı  küş qoldanu äreketi (QR QK 121 bap); jınıstıq qatınasqa mäjbürleu (QR QK 123 bap).

2016 jılı Bas prokuror bolıp qızmet etken, qazirgi QR Joğarğı sot törağası Jaqıp Asanovtıñ aytqanı bar.

Onda QR Qılmıstıq kodeksiniñ 108 jäne 109 baptarı (Qasaqana jeñil dene jaraqatın tüsiru jäne tayaqtau) Qılmıstıq kodekstan Äkimşilik kodekske auıstırılğan. Demek, bayınan tayaq jep, qorlıq körgen, yağni twrmıstıq qısımnıñ qwrbanı bolğan äyel endi Äkimşilik kodeks negizinde ğana şağımdana aladı.

Al küş qoldanuşı Qılmıstıq jauapkerşilikke tartılmaydı. Tek äkimşilik jaza tağayındaladı. Bwrın, erkek öz äyelin ölimşi etip sabağan jağdayda bar bolğanı 45 täulikten 60 täulikke deyin ğana qamauda boladı dep körsetilgen.

Keyin bwl özgertilip, endi qamau merzimin 15 täulikke qısqartılğan. Säykesinşe, salınatın ayıppwldıñ da kölemi azayğan.

Ol az deseñiz, tağı derek 2017 jıldıñ qorıtındısı boyınşa Qazaqstan äyelderine qarsı 91 mıñnan astam qwqıq bwzuşılıq jasalğan.

Tüyin. Mine, solay Däriğa hanım. Jwrttı jarılqamay twrıp, özimizdi jetistirip alu kerek. "Äulieñ äueli özin jarılqap alsın" depti ğoy, bayağıda bir kisi. Däriğa apağa da aytarımız sol.

Däriğa demekşi, söz tüyininde mınanı eske salğımız keledi. Qıtaydıñ sayasi qısımınan qaşıp, Qazaqstandağı bala-şağasına, otbasına oralu maqsatında şekaranı zañsız kesip ötip kelgen Sayragül Sauıtbaydı jwrt jaqsı biledi. QR WQK Şekaraşıları Qıtay asırıp jibermek bolğanda, Halıqaralıq deñgeyde häm jalpıhalıqtıq deñgeyde araşa tüsip, alıp qaldıq.

Sol kezde jwrttı jarılqağış Däriğa apam qayda qarap otırdı? Senatı bar, Mäjilisi bar qwmırsqaday qwjınağan deputattar nege ünsiz qaldı? Eñ qwrığanda Qazaq äyeliniñ tağdırına araşa tüspese de, moral'dıq qoldau jasauğa Senat pen Mäjilistegi Däriğa Nazarbaeva bastağan deputat äyelder Jarkentke kelse astınan tağı tüsip qalmas edi ğoy. Jaraydı, Jarkentti alıs körse, Taldıqorğanda UTI-da jatqan da Nazarbaeva, Qaraqwsova sekildi egde deputattar tobıq jwtqan adamday tımırayıp, "läm-mim" degen joq qoy.

Qazir de, Qıtaydıñ sayasi sürgini älemdik masştabta aytılıp jür. Ondağı mıñdağan etnikalıq qazaq äyeli türmeniñ tepkisin körip jatır. Olardıñ jazığı - qazaq bolğandığı.

Al, "bärimiz qıtayşa üyrenuimiz kerek" dep jürgen Däriğa apay ünsiz otır, osı mäselede.

Qazaqtıñ bir äyeline araşa tüse almay jatıp, auğandı jarılqaymın deui - aqıldıñ şeñberine sıymaydı. Qwrı pafos. Piştu...

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

 

12 pikir