Senbi, 19 Qazan 2019
Alaşorda 3704 29 pikir 6 Qırküyek, 2018 sağat 16:08

Otırar tarihın bwrmalau kimge tiimdi?

Juırda wzındığı jartı metrge juıq, salmağı 8 keliden asatın 2 tomdıq, 552 betten twratın «Otırar» tarihi-etnografiyalıq al'bomdar jinağı jarıq kördi. Türkistan oblısı, Otırar audanınıñ qısqaşa tarihı men sol audannıñ halqınıñ esinde saqtalğan birtuar perzentteri turalı mälimetter berilgen eken. Bwl al'bomdarğa milliondağan qarjı jwmsalğanın, Türkiyada basılıp şıqqanın swrap bildik.

Ökiniştisi sol, tarihi al'bomdardı şığarudağı maqsat müldem tüsiniksiz. Atın «Otırar» dep ayğaylatıp qoyğanımen, mazmwnı atına say emes. Kölemi men türi salmaqtı, işinde mıñdağan adamdar turalı aqparat bar, tipti keybireuleriniñ atın adam bilmeytin köptegen aqın-jazuşılardıñ öleñderi men äñgimeleri kezdesedi. Atap aytar bolsaq: Wljan Däurenbekova, Janat Botabekova, Ahmet Äbutälip, Esengeldi Naurızbaywlı, Medet Başarov, Ibatov Swltanhan, Täuirelkeldibek Moltaev, Ämina Äbdisadıqqızı, Qıstaubek Amantay, Twrımtay Mıñjasarwlı, Bolısbay Rahımbaev, Fayzulla Sügirbaev, Aydarşa Ospanov, Erkebay Köşerbaytegi, Ömirzaq Serikbaev jäne basqa jazğıştardıñ äñgimeleri, öleñderi, otbası tarihı turalı estelikteri berilgen eken.

Otızdan astam äl-Farabi şıqqan Otırar eliniñ tarihı kürdeli. Farabiler mekeni atanğan aymaq äli jiti zertteudi talap etedi. Sebebi mwndağı ğalımdar matematika, fizika, astronomiya tağı basqa köptegen salalarda älemdik deñgeyde jañalıq aşqan twlğalar. Osı ğalımdar işinde qazaqtıñ bas tarihı bolğan, Otırar tarihın bükil adamzattıñ qwlağına jetkizgen, atı añızğa aynalğan ğwlama ğalım Äbu Nasır äl-Farabi ekeni dausız. Wlı oyşıl turalı halıq auzında saqtalğan mınaday bir äñgime bar. Wstaz qartayğan şağında bir top şäkirtteriniñ basın qosıp: «Senderge amanatım bar, eger qwpiyasın saqtap, şartın orındasañdar aytamın», – deydi. «Amanatqa qiyanat jasauğa bolmaydı, aytqanıñızdı orındaymız», – dep şäkirtteri uäde beredi. Sonda wstaz olarğa teriden tigilgen twmardı wsınıp, qabiriniñ basında ğana aşudı ötinedi.

Arada köp uaqıt ötpey-aq wlı wstaz dünieden ötedi. Marqwmdı arulap, jerleu räsimi kezinde uäde boyınşa älgi twmardı aşıp qarasa, işinen tildey qağaz şığadı. Qağazda: «Bwl tuğan jerim – Otırardıñ topırağı edi, qabirime osını salıñdar», – dep jazğan eken. Ötinişi ülken tebirenispen orındaladı. Danışpannıñ atı danışpan, ömirden ötip jatıp ta tuğan jerdiñ qasietin keyingilerge wqtırıp ketipti. Al, atalğan al'bomdardı qwrastıruşılar Otırar tarihınan oyıp twrıp orın alatın wlı twlğanıñ, neşe tom kitapqa jük bolatın eñbekteri men ömirbayanı turalı mardımsız mälimet berip, 552 bettiñ şağın bir betin ğana arnağan.

Al, endi Otırar tarihın qolına qalam wstağan kezden bastap  zerttegen, Otırar dañqın külli älemge paş etken jäne onıñ qazirgi muzeyin aştırğan, Äbu Nasır äl-Farabi men otızdan astam äl-Farabidiñ eñbekterine erekşe nazar audartıp, olardıñ esiminiñ sol jerde jazıluına sebepker bolğan, esimi Birikken Wlttar Wyımınıñ Altın kitabında jazılğan, 120 memlekettiñ sıylığın ielengen aqın Mwhtar Şahanov ekeni dausız. Ol kisiniñ qazaq wltına jasağan basqa da qızmetin aytpağannıñ özinde, Şıñğıs hannıñ Otırardı qalay qiratqanı jaylı poemasınıñ özi älemniñ 100-den astam tiline audarılğan jäne 25 jılday qazaq mektepteriniñ oqulığına engen «12-3=?» poemasınıñ özi nege twradı? Tuğan jer tarihın keñ kölemde zertteu üşin ükimet basşılarınıñ nazarın audartqızğan aqınnıñ atalğan al'bomdarda eki jol öleñi keltirilmegen, 552 bettiñ jartı betin ğana arnağan. Aqınnıñ eline jasağan qıruar eñbekterin joqqa şığaru ülken ädiletsizdik emes pe?

Äl-Farabi men Mwhtar Şahanovtıñ tuğan jerine jasağan isterin bir emes birneşe universitetter zerttep bite alması anıq. Wlttıq sananı özgertu üşin töl tarihımızdı tügendeu maqsatında älemge belgili twlğalardıñ «Otırar» tarihi-etnografiyalıq al'bomında eñbekteriniñ bolmauı – bolaşaq wrpaqqa tarihtı bwrmalap jetkizu. Şındıq aytılmağan kez kelgen kitaptıñ qwnı bolmaytını belgili jağday.

«Ağaştıñ tamırı jerde, adamnıñ tamırı elde», – degen sözdi wran etuşi twlğalarımız qazaqtıñ kez kelgen tarihi kitabınan oyıp twrıp orın aluı şart. Älemdi moyındatqan wlı twlğalar öziniñ ömirlik jetistikteri men qalıptasuınıñ bäri tuğan elden alğan näriniñ jemisi ekenin bir sätke de esten şığarğan emes. Bizdiñ halıq ıqılım zamannan beri adam balası tuğan jerinen susındaytının jaqsı bilip qana qoymay, bolaşaq wrpağınıñ sanasına siñire bilgen.

Tuğan jer – adam ömiriniñ kieli de qasterli ornı ekenin jastarğa wğındıru biz ben sizge mindet. Älemniñ maqtanışına aynalğan twlğalar Otırar turalı şıqqan kez kelgen eñbektiñ körkin keltirip, atın asqaqtatadı. Otırar qazaqtıñ bas tarihı deñgeyinde ekenin eskerer bolsaq, bwl jerdiñ tarihın jazu asa jauapkerşilikti talap etedi. Şıñğıs hannıñ şabuılı kezinde jer astına jasırılğan ğalımdardıñ qwndı eñbekterin tabuğa büginde qarjı bölinbey keledi. Soñğı uaqıtta kişigirim auıl, audan tarihın zertteu barısında osı jayttardı eskermeuge bolmas. Tarihı tereñ qazaq jeriniñ zerttelmegen twstarın aşıp jazuğa mümkindikter jetkilikti. Eldiñ keşegisi men bügingisi turalı ğalımdardıñ zertteuleri men halıq auzındağı añız äñgimelerge qosa, jergilikti jerdiñ jağdayın biletin köneköz qariyalarımız bar. Osı mümkindikterdi paydalana otırıp, auıldan när alatın qazaq wltınıñ tarihın jazu qajet.

Birneşe ğasırda bir tuatın alıptar mekeni turalı al'bomdardıñ jalğası bolıp kitap şığarudı jergilikti käsipkerler qolğa alıp otır eken. Milliondağan teñge qarajat jwmsap kitap şığaru maqsat bolmauı tiis. Maqsat tuğan eldiñ tarihın bolaşaq wrpaqqa tura äri naqtı jetkizu. Älemdik deñgeyde tanımal twlğalardıñ atı atalğan kitapqa jwrttıñ nazar audarmauı mümkin emes. Bwl salğırt qaraytın dünie bolmauı kerek. Al'bomdarda ketken ülken qatelikter közge türpidey tiedi. Nazar audarmay ketuge, aytpauğa tağı da bolmadı. Kelesi şığarılatın tarihi kitaptarda qatelikterge boy aldırmasa deymiz. Qazaqtıñ bas tarihına aynalğan, Farabiler mekeni atalğan Otırar tarihına şırıldap zertteu jürgizgender, tuğan jerin qızğıştay qorğağandar men şındıqqa tik qaray alğan twlğalardıñ eñbekteri jazıluı qajet. «Qwndı kitap – halıq qazınası» deytin sözdi eskermeu ülken qatelik boları anıq.

Otırar dese Äbu Nasır äl-Farabi jäne Mwhtar Şahanov birden eske tüsedi. Bwl ataulardı birin-birinen bölip qarauğa kelmeydi jäne ajıramastay wğım bolıp ketkeni belgili jağday. Keşegi mıñjıldıq tarihqa qanşa zertteu jasasaq ta, bir-birimen bite qaynasqan attarı añızğa aynalğan wlı wğımdı ajıratu eş qisınğa kelmeydi. Sonımen qatar, qazaqtıñ bas tarihına aynalğan, qazaq wltınıñ sanasına siñip ketken Otırar tarihın jazuda qatelikter men bwrmalaularğa jol bermeu bügingi wrpaqqa artılğan jük. Şındıqtı bwrmalau – tarihımızdı qorlau ekenin eskere otırıp, oblıs, audan basşılığı ketken qatelikterge şınşıl özgerister engizer degen senimdemiz.

Berik Ağıbaev, tarihşı

Abai.kz

29 pikir