Senbi, 23 Qaraşa 2019
Alaşorda 2718 4 pikir 11 Qırküyek, 2018 sağat 09:00

Añızdıq derekterge abay bolayıq!

"Qwlatılğan eskertkiş ornına eşkimge belgisiz Qarabalıq batırdıñ müsini qoyıladı" degen bizdiñ maqalamızğa Abai. kz portalında «Qarabalıq batır ömirde bolğan adam» degen aydarmen belgili aqın Aqılbek Şayahmet jauap jazğan eken. Jauaptıñ basım köpşiligi Qıpşaqtıñ Qarabalıq atasına qatıstı añızdıq jäne aqındıq (körkem şığarmaşılıq) derekterdi şolu bolıp şıqqandıqtan, naqtı Qarabalıqqa qatıstı eki derektiñ töñireginde söz qozğaudı jön sanap otırmız. Onıñ bir – Mäşhür Jüsiptiñ, ekinşisi – B.Dauılbaev degen avtordıñ jazbası.

Qarabalıqtıñ miftik personaj ekenin avtor tilge tiek etip otırğan qazaqtıñ şejireleri men añızdıq äñgimeleriniñ mazmwnı aytıp twr. Aytalıq, qazaqtıñ fol'klorlıq mwraların jazbağa tüsirgen Mäşhür Jüsiptiñ Qıpşaq taypasınıñ şejiresine qatıstı añızdıq deregine nazar audarayıq. Bes tañbalı Qıpşaqtıñ şejiresin tañbalıq sipatınnan minezdik [birbetkeylik - (moyın tañbası) jäne twrmıstıq (adam sanı köptik- (älip tañbası), baylıq - (qarın tañbası)] sındı erekşelikterdi sipattağan körkem (mifologiyalıq) äñgimede (söz joq, qıpşaq taypasınıñ keyingi tarihınan şığarılğan jiıntıq äñgimede) Qarabalıq –  bes tañbalı Qıpşaqtıñ bir balası. Qarın tañbasımen, yağni toqşılıqtıñ, baylıqtıñ moldığımen erekşelengen ru. Olardıñ arğı atası – Qobılandı batır. Demek, Qarabalıq ruınıñ tarihı tereñde. Sebebi Qıpşaq attı ru-taypalıq birlestiktiñ Wlı Dalada meken etkeni ıqılım zamannan belgili. Al qazaq-noğayğa ortaq ataqtı Qobılandı batır eposınıñ el auzında jırlana bastağan uaqıtın epostanuşılar epostıq qaharmannıñ är kezeñdegi tarihi oqiğalardıñ işinde jürgenine qaray HİÜ ğasırdan bastap jırlana bastağan dep esepteydi. Olay bolsa, Qarabalıq batır Qobılandı sındı epostıq qaharman ömir sürgen sol bir ğasırlardıñ o jaq, bw jaq şegindegi kisi bolıp şıqpay ma? Ol kezeñ aldımen Altın Orda, keyin Noğaylı däuiri emes pe edi?

Endi avtor keltirgen Orıs imperatorlıq geografiyalıq qoğamınıñ Orınbor bölimşesiniñ korrespondent-müşesi B.Dauılbaevtıñ 1903 jılı jariyalağan tanımdıq deregine nazar audarayıq: «Nazad tomu 50 let kirgizı kıpçakskogo roda karabalıkskogo i kul'denenskogo, okolo 3000 kibitok, upravlyaemıe svoimi rodonaçal'nikami, iz kotorıh samımim izvestnımi bıli batırı Karabalık i Jabagı, vo vremya leta koçevali po vsem obşirnım stepyam,naçinaya ot reki Tobola do ozero Urkaç, a k zime otkoçevıvali k reke Toguzak (po beregam ih nahodyatsya poseleniya)».

Joğarıdağı şejirelik derek pen avtorlıq jazba derekten qanday qayşılıqtı añğaramız? Ärine, zerdege birden zerdelenetin närse - Qarabalıq batırdıñ ömir sürgen uaqıtı. B.Dauılbaevtıñ aytuınşa, Qarabalıq batır derek qağazğa tüsken uaqıttan (1903 j.) 50 jılday bwrın ömir sürgen eken. Olay bolsa, bwl şamamen – 1850 jıldar, yağni HİH ğasırdıñ orta şeni. Tipti, onı tağı bir elu jıl şegerip, HİH ğasırdıñ bası-aq bolsın deyik. HİH ğasırda Qarabalıq batırlıq körsetetin qanday tarihi oqiğalar boldı? Tarihqa köz salayıqşı. Joñğar HÜİİİ ğasırda joyılğan edi. 1837-1847 jıldarı orıs ükimetine qarsı qaru kötergen Kenesarınıñ soğısı boldı. Kenesarınıñ orıstıñ otarlıq sayasatına qarsı köterilisine şekara mañındağı qazaq ruları orıs ükimetiniñ ıqpalında bolğandıqtan qatıspay, kerisinşe, tipti, olardıñ işinen köteriliske qarsılıq körsetkenderi de boldı. Kensarı han «köteriliske qoldau körsetpediñ» dep Ibıray Altınsarinniñ atası Balğoja bidiñ auılın şapqanı tarihtan belgili.

Al sol Kensarınıñ köterilisine «Qarabalıq batır» qatısıp, orıs äskerimen şayqasıptı degen derek joq. Onıñ üstine Qarabalıq ruı orıs ükimetiniñ Üy özeniniñ boyımen belgilengen şekaralıq liniyasında-Toğızaq özeniniñ boyın qıstap jürgen. Basqaşa aytsaq, orıs äskeriniñ tanauınıñ astında, baqılauında bolğan. Endeşe, ol Qarabalıq «batır» degen qwrmetti ataqtı qaydan alğan? Ol kimmen soğısqan, qayda şayqasqan? Qanday erlik ister körsetken? Aldımen osınday saualdarğa jauap tabu kerek.

1895 jılı «Turgayskaya gazetada» Amanqarağay men Naurızım eldi mekenderdiñ atauı turalı toponimikalıq äpsana jariyalanadı. Äpsana bılay bastaladı: “Torğay oblısınıñ Qostanay men Torğay uezderinde “Amanqarağay”, “Nauırızım”, “Tirsek” dep atalatın orman, “Danabike” özine men “Sarımoyın” köli jayında qırğız arasında aytılatın legenda bar. Astrahan' qalmaqtarınıñ qazaq dalası arqılı Qıtayğa auğan zamanda Aman, “Naurızım” attı qazaq bayları jaylaydı. Baylığımen ekeuiniñ de attı keñge jayıladı. Amannıñ Danabike attı qızı, al Naurızımnıñ Sarımoyın attı wlı boladı. Danabikeniñ tolğan ayday swlulığı qanday jau bolmasın qaytpağan nağız erjürek deytin batırlar oğan ğaşıq bolıp, swludıñ sözin ala almay jigeri qwm bolıp jürgenderi Sarımoyınnıñ qwlağına şalınadı. Batır jigit degen atqa tolıq say Sarımoyın künderdiñ künderinde öziniñ batırlığın tağı bir sınau üşin Aman baydıñ auılına keledi. Danabike swludı körip Sarımoyın oğan ğaşıq bolıptı, Amannıñ qızın qalındıqqa swraydı...».

Äpsananıñ soñında salttı bwzğan Sarımoyınğa qatañ ükim şığıp, ölimge kesiledi. Sol Sarımoyın batır el arasında «batır» dep añızdalmaydı. Sebebi ol äpsana el arasına keñinen taralıp, fol'klorlıq mwrağa aynalmağan. Fol'klorğa aynalğan şığarma ğana halıq arasında saqtaladı. Sondıqtan oqta-tekte, bir-eki märte atalğan keyipkerdi «batır» dep jalaulata ketu qisınsız. Onıñ üstine «bayağıda pälenşe degen batır bolıptı» degen söz qazaq arasında jetip-artıladı. Bwl «bayağıda bir bay boptı» dep bastalatın epostıq-ertegilik sarınnıñ biri.

Endigi kezekte B.Dauılbaevtıñ deregine ejelgi Qarabalıq ruınınıñ atauı jañarıp «batır» bolıp kiru sebebiniñ sırına üñileyik. Sebebi HİH ğasırdan bastap qazaq dalası orıs imperiyasınıñ qwramına kirip, Qazaq handığı qwlağannan keyin köşpendilik, jaugerşilik zaman ketip, el moynına otarşılıq qamıta ornağan uaqıtta ötkendi añsau, ondağı keremet ömirdi sağınu bastı sipat aldı. Ötken zamandağı batırlar äspettelip, olardıñ erlik isteri däripteledi. Bwrınğı köne jırlar sol añsaudıñ äserinen qazaq dalasında qayta jırlanadı. Epostanuda mwnday qwbılıstı «epikalıq uaqıt, däuir» dep ataydı. Qazaq fol'klorındağı soñğı ülken epikalıq kezeñ – HİH ğasır. Osı twsta bwrınğı ötken kisiler qazaqtıñ arman-añsarınıñ saldarınan «batır» bolıp tanıldı. Halıqtıñ arman-añsarı negizinde jasalatın tarihtı ğılımda «mifologiyalıq tarih» dep ataydı. Mifologiyalıq, yağni körkem tarih degenimiz fol'klorlıq sana, fol'klorlıq mwra negizinen tuındaydı. Mifologiyalıq tarihtan jer betindegi halıqtıñ barlığı derlik ötken. Ayırmaşılığı biri erte (batıs elderi), ekinşisi keş (şığıs elderi) ötkizgen. Keşteulik sipat qazaq halqına da tän.

HİH ğasırdıñ orta şenindegi qazaq qoğamında säl-päl erlikpen atı şıqqan kisini jappay «batır» dep maqtau körinis orın aldı. Bwl körinisti qazaqtıñ tanımdıq keñistiginde alğaş sınağan häkim Abay bolatın. Ol öziniñ «Ğaqliyalarınıñ» «On törtinşi sözinde» bılay dedi: «Tiri adamnıñ jürekten ayaulı jeri bola ma? Bizdiñ qazaqtıñ jürekti kisi degeni - batır kisi degeni. Onan basqa jürektiñ qasietterin anıqtap bile almaydı. ...Qazaqtıñ «jürektisi» maqtauğa sıymaydı. Aytqanğa köngiş, uağdada twrğış, boyın jamanşılıqtan tez jiıp alğış, köştiñ soñınan itşe ere bermey, adasqan köpten atınıñ basın bwrıp aluğa jarağan, ädiletti aqıl moyındağan närsege, qiın da bolsa, moyındau, ädiletti aqıl moyındamağan närsege, oñay da bolsa, moyındamau - erlik, batırlıq osı bolmasa, qazaqtıñ aytqan batırı - änşeyin jürekti emes, qasqır jürekti degen söz».

Halıq añız-şejireleriniñ bilgiri Mäşhür Jüsiptiñ jazbalarına. «Bi degen - aq şariğat ilude bireu tabadı, batır degen - baraq it eki qatınnıñ biri tabadı»,- degen halıqtıñ «batır» dep maqtağandarğa qarsı aytılğan sını tirkelgen.

Qazaqtıñ ötken künderdi, tarihtağı twlğalardı keremet etip añsau köñilin sınağan twlğalardıñ biri Alaş kösemi Älihan Bökeyhan. Ol: «Pälen han-ay, tügen bi-ay!» dep üyde otırıp ökinesiñder. Bwrınğı handarıñ da, bwrınğı bileriñ de osı küngi atqa mindim dep jürgen özderiñdey edi! Qazaqtıñ bwrınğı basşılarında ädildik, bereke bolsa, bwl künde qazaq bwl küyde bolar ma edi?! Jwrttıñ berekesi ketuge tüpten sebep bolğan närse - qazaqta birliktiñ joqtığı. Birlik joqtan häm janğa erip bıtırağan, birlik joqtan qazaqtıñ här qaysısın här jerde dwşmanı obaylatqan. Bwrınğı han bolsın, biler bolsın, ädildikten jıraq bolğan, däl osı küngi atqa mingen özderiñdey»,- dep, batıra aytqan bolatın.

Ataqtı oyşıldardıñ sözderinen keltirilgen bwl mısaldar bizge de oy saluı tiis. Ärbir añızdıq derekke abay boluımız kerek. Onı ğılımi negizde talday bilu parız. Qazirgi fol'klortanuda halıq şığarmaşılığın, tanımın ğılımi twrğıda tanuğa septigin tigizetin köptegen ädis-täsilder, tanımdar bar. Halıq şığarmaşılığınıñ qır-sırımen tereñ tanıs ğalımdardıñ ortaq payımında halıqtıñ mif-äpsanalarında, jır-añızdarında el basınan ötken tarihi kezeñderdiñ sarını, sol twstağı adamdardıñ tanımdıq deñgeyi beynelenedi degen twjırım qalıptasqan. Osı twrğıdan kelgende, B. Dauılbaevtıñ jazbasında orın alğan añızdıq derek HİH ğasırdağı qazaq qoğamınıñ fol'klorlıq tanımında batırlıq kezeñdi däripteu beleñ alğan sarınnıñ negizinde payda bolğan sındı. Söytip, köne Qarabalıq «qayta jañğırıp», «Qarabalıq batır» atanadı. Eger Qarabalıq şın mäninde batır bolsa, onıñ erlik isteri, şayqası, jaudıñ qimıl-äreketteri Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Oljabay batır, Şaqşaq Jänibek, Şwbırtpalı Ağıbay t.b. siyaqtı erlerdiñ añızdalğanı siyaqtı erlik, jaujürektik, batırlıq turalı äñgimelerge tolı bolar edi. Biraq ol joq. Onday körinistiñ el auzında joq ekenin avtor: «Qart aqın Ötemis Qalabaev közi tirisinde Qarabalıqtıñ bes qaruı say bolğan, özi de talay şayqasqa qatısqan, biraq el auzında onıñ erlikteri turalı derekter joqtıñ qası degendi aytqan bolatın»,- dep özi de qoştap otır.

«Joqqa - sot ta joq»,- deydi batıs tanımı. Joq närseni şındıqqa aynaldıru qazirgi HHİ ğasırda-ğılım men bilim jetilgen uaqıtta äure bolu – berekti az, mazmwnı tayaz qaraket. Ğılım-bilim jetilgen zamannıñ azamattarı sarınşıl, quğınşıl emes, sarapşıl, talapşıl bolıp kelgeni läzim. Batırlar institutı - qazaqtıñ ötken tarihında özindik ornı bolğan äleumettik qwrılım. Ol jaugerşilik zamanğa layıq qwbılıs edi. Jaugerşilik ketkennen keyin ol da tarih sahnasınan ığısıp ketti. Qazaqtıñ ötken tarihında erekşe ornı bolğan batırlıqqa jalpı eskertkiş qoysaq, bwrınğı kezeñde bolğan jüzdegen jalqı batırlardı da qamtığan bolar edik. Bizdiñ oy – osı.

 Almasbek Äbsadıq, filolgiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

4 pikir