Beysenbi, 19 Qırküyek 2019
Alaşorda 2920 27 pikir 8 Qazan, 2018 sağat 07:22

Eldik müdde. Äbilqayır han jäne dala elitası

Birikken qazaq äskeriniñ bas qolbasşısı Äbilqayır han 1730 jılğı säuirdiñ soñında joñğar qontayşısı Galdan Cerenmen beybit kelisimşart jasadı. Sol aktimen «Aqtaban şwbırındı» qasiretinen beri örşi üsken qantögisti azattıq küresiniñ şırqau şıñına aynalğan Añıraqay şayqasın qorıtındılap, 1723–1730 jıldarğı Otan soğısına jeñisti nükte qoydı.  Bwl jeñis qazaq halqınıñ jauıngerlik ruhın nığayttı, halıqtıñ etnostıq birligin, twtastıq sezimin jäne öz eline degen süyispenşiligin, jüzder, ru-taypalar arasındağı auızbirşiliktiñ mañızın  arttırdı.

Köşpendi handıqtar işindegi asa quattı joñğar ämirşisi Galdan Cerendi jeñgen atağı Äbilqayır bahadürdi sayasi twrğıda qazaqtıñ ağa hanı märtebesinde tanıta tüsti. Qadirli batır-hanınıñ esimin jeñisti şayqastar jürgizgen tau, özen, añğarğa bergen (Arqada «Qalmaqqırılğan» degen jerde «Äbilqayır özeni», Şu men Talas özenderiniñ arasında «Äbilqayır dalası» bar. Sonda «Qalmaq qırılğan» degen eki jer atauı saqtalğan. Qaratau qoynauında «Äbilqayır bwlağı» bar. «Ülken Orda qonğan», «Kişi Orda qonğan» degen jer atauları – azattıq soğısın basqarğan ağa han, kişi han stavkalarınıñ twrğan ornın körsetedi. Al Balqaştıñ oñtüstigindegi äygili Añıraqay şayqası ötken öñirde, İlege taqauıraqta  – Hantau, odan Şuğa qaray sozılıp jatqan «Äbilqayır jalı» degen tau atauı saqtalğan. Bügin bizdiñ  köñilimiz qanşama tarılıp, qazaqtıñ 1723–1730 jıldardağı Otan soğısınıñ bas qaharmanınıñ eñbegin moyındağımız kelmese de, geografiyalıq jer ataularınıñ özi-aq onıñ da, bizdiñ de kim ekenimizdi közge şwqıp aytıp twrğan joq pa?) öz jwrtında ğana emes, körşi elderde de ol ülken qwrmetke bölendi. Orta Aziya handıqtarınıñ bileuşileri onımen tuıstıq qarım-qatınasqa jetuge wmtıldı. Qolbasşı, ämirşi, sayasatker Äbilqayır han Añıraqay şayqasınan keyingi jağdaydı köregendikpen saralay bilgendikten, joñğar qontayşısımen bitimge keldi...

Alayda bwl twjırımnıñ tarihşılar arasında: «Añıraqay şayqasınan keyin qazaq bileuşilerdiñ arasında jik tudı» degen mağınada köpten qalıptasqan, tipti resmi «Qazaqstan tarihınıñ» üşinşi tomı tañbalap qoyğan elita işinde «joğarğı bilik üşin küres»   jürgeni jayındağı pikirge qayşı ekeni tüsinikti. Resmi tarih: «Täukeniñ wlı, qaytıs bolğan ağa han Bolattıñ ornına Orta jüzden – Sämeke, Kişi jüzden Äbilqayır ümittendi. Köpşiliktiñ tañdauı Äbilmämbetke tüsti. Sämeke men Äbilqayır özderin eleusiz qaldırdı dep tauıp, şayqas alañınan ketip qaldı, sol arqılı qazaq jerlerin joñğar basqınşılarınan azat etudiñ ortaq isine oñdırmay soqqı berdi», – dep habarlaydı. Elimizdiñ eñ bastı tarih kitabınıñ küni keşe – 2010 jılı jarıq körgen akademiyalıq basılımınıñ tap osınday eskirgen mağlwmattı şegelep  taratuı ökinişti-aq. Öytkeni sodan bir müşel ilgeride, ötken ğasırdıñ soñğı jıldarında,  jekelegen tarihşılar (aytalıq, I. Erofeeva) senimdi derekközderdi aynalımğa tartu arqılı onday baylamnıñ qate ekenin däleldegen bolatın. Bolat hannıñ «Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlama» qasiretiniñ bastapqı jıldarınıñ birinde dünieden ötkenin, onıñ eşqaşan ağa han bolmağanın, ağa han märtebesi 1715 jılı Qayıpqa, 1719 jılı Äbilqayırğa tigenin, Añıraqay şayqasınan keyin eşqanday da ağa han (wlı han) saylauı ötkizilmegenin däleldegen zertteulerin jariya etken edi. «Sämeke men Äbilqayır özderin eleusiz qaldırğandıqtan» emes, kün tärtibindegi jağdayğa baylanıstı, soğıs ayaqtalıp,  tiisti bitim jasalğannan soñ, özderine qarastı ru-taypalar mekendeytin aumaqtarğa kün tärtibine şıqqan mäselelerdi retteu üşin ketken bolatın. Demek, «şayqas alañınan» ketip qaldı deu de, «sol arqılı qazaq jerlerin joñğar basqınşılarınan azat etudiñ ortaq isine oñdırmay soqqı berdi» dep twjırımdau da naqtı tarihi şındıqqa säykes kelmeydi.

Bas qolbasşı Äbilqayır han oñtüstikte belgili bir maqsatta, belgili bir mölşerde äskeri küş qaldırdı. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı «Cin wlı dinastiyasınıñ hronikası» degen atpen jariyalanğan qıtay qwjattarı jinağında qazaq hanı Äbilqayır (Abuerhayli) qazaq jigitteriniñ 70 mıñdıq äskerin öz bwyrığımen inisi Bwlqayırğa (Buerhayli) basqartıp, joñğarlarğa qarsı jorıqqa şıqtı delinetin aqparat keltirilgen.  Sonday-aq olardıñ Şu-Talas jerinde twratın oyrattardıñ mıñ şañırağın tügel basıp alğanı jäne Joñğariyanıñ özge köşi-qondarınan 2–3 mıñ at aydap äketkeni aytılğan. Bwl oqiğa imperator YUnçjen basqarğan merzimniñ 9-şı jılındağı 2-şi ayda orın aldı dep körsetilgen. Onı bizdiñ tarihşılar 1731 jılğı naurız ben säuir aylarınıñ bastapqı künderine säykesedi dep belgilep jür. Imperator Kansi 1722 jılı qaytıs boldı, artınşa taqqa YUnçjen otırdı. Demek, imperator YUnçjenniñ bilikti qolğa alğan uaqıtı 1722 jıl, al onıñ imperiyanı basqarğan merziminiñ toğızınşı (toğız emes!) jılı 1730 jılğa, yağni joñğarlarğa qarsı Otan soğısın tamamdağan Añıraqay  şayqası bolğan jılğa tura keledi. Demek YUnçjen jılnamasınıñ 9-şı jılındağı 2-şi ayda, yağni 1730 jılğı 8 naurız ben 6 säuirdiñ arasında bas qolbasşı Äbilqayır han, aldıñğı tarauda aytqanımızday, äskerin Şu-Talas aymağınan Añıraqay öñirine auıstırıp, joñğar küşterimen şeşuşi şayqasqa şığuğa äzirlendi jäne onı sätti jürgizip, sol säuirdiñ soñına qaray Galdan Cerenniñ küyeubalası, täjiribeli äskerbası   Laczan Ceren basqarğan joñğar jasaqtarın birjola jeñdi de,   mamır ayında qontaşınıñ özimen kelissöz jürgizip, bitimge kelgen.  Sodan soñ oyrattardıñ ıqtimal şabuıldarına toytarıs beru üşin Bwlqayır swltan qolbasşılıq jasaytın äskerdi öñirde qaldırıp, özi batıs şekarağa attandı.

Joğarıda atalğan Cin boğdıhanı YUnçjenniñ jılnamasında «Galdan Cerenniñ inisi Lobuczyan-Şunu (Lauzan Şono) qazaq hanı Äbilqayırdıñ qızın äyeldikke aldı, qazir, ıñğayı, qazaq jerinde twradı» degen mälimet bar. Biz mwnıñ aqiqatı qanday ekenin ayta almaymız, degenmen, Äbilqayır hannıñ bäybişesi qızımen Türkistandağı ordasınan 1723 jılı twtqındalıp Joñğariyağa äketilgenin eske alsaq, Lauzan Şono han qızın aluı ıqtimal dep payımdaymız. Atalmış qıtay derekközinde odan äri: «Lauzan Şono mwrager retinde äkesiniñ tağına otıru mäselesin şeşu üşin 1-şi ayda öz jauşıların  Galdan Cerenge jiberdi» degen habar aytıladı. Bwl oqiğa, şaması, Cevan Rabdan dünieden köşken 1727 jıldı meñzese kerek. Aldıñğı tarauda aytqanımızday, Galdan Ceren äkesi Cevan Rabdannıñ kenetten bolğan ölimin öziniñ ögey şeşesi,  Lauzan Şononıñ tuğan anası Seterjabtan köredi de, onı balalarımen, sonday-aq sol twsta Qalmaqiyadan (bälkim, qıtay jılnamasında aytılğanday maqsatpen  Lauzan Şonodan) kelgen elşilerdiñ keybirin öltiredi. Sondıqtan, boğdıhan sarayınıñ şejiresinde odan äri aytılğanday, «Galdan Ceren onıñ anasın, sonday-aq birge tuğan inisi men qarındasın öltirgendikten»,  Lauzan Şono «Galdan Cerennen öş aludı qattı tilep jür. Oğan äskeri şabuıl jasağısı keledi». Bwnday ahualdıñ Äbilqayır hannıñ oyrattarmen de, qalmaqtarmen de bitim jasauına janama türde bolsa da äser etui mümkindigin moyındaymız. (Tek  Lauzan Şono «qazaq jerinde twradı» degeni jañsaq, ol Qalmaq handığında  twrğan.  Qontayşı Galdan Ceren öziniñ tağına bäsekeles dwşpanın wstap berudi qalmaq hanı Ceren Donduktan talap etken bolatın).

Añıraqay şayqasınan keyin jasalğan beybit kelisimşart eki jaqqa da tiimdi edi. Galdan Ceren qazaqtarmen bitimge kelu arqılı cin-qıtay jağındağı şekarasına äskeri küşterin toptastıruğa mümkindik aldı. Imperator YUnçjen oyrattarmen soğıstı qayta jañğırtu jayında 1729 jılı şeşim qabıldağan bolatın. Qazaqtarmen 1730 jılı bitimge kelip, qolın küşeytuge mümkindik alğan qontayşı sol jıldıñ özinde qıtay äskerin Barköl mañında tas-talqan etip, endi Altayda soğısuğa äzirlik jürgize bastadı. Al joñğarmen soğıstı odan äri sozbay, bitim jasaudı maqwl körgen Äbilqayır han soltüstik-batıs şekarağa jaña şabuıldarımen qaytadan  qauip-qater töndirip twrğandar körşilermen – orıs memleketine qarastı kazaktar qauımımen,  qalmaq jäne başqwrt elderimen ara-qatınastı retke keltiruge attanğan edi. Ol orıs imperiyasımen şekaradağı  mazasızdıqtı tınıştandıruğa küş saldı.

1730 jılğı mamır ayında Äbilqayır hannıñ Torğay ölkesindegi jazğı ordasına Kişi jüz ben Orta jüzdiñ bas adamdarı bas qostı. Bwl mäjiliste orıs şekarasına taqau köşip-qonıp jürgen  jwrtqa qırğiday tiip jürgen Jayıq jäne Sibir orıs kazaktarınıñ, Edil qalmaqtarınıñ şapqınşılıq qılıqtarı, qalmaqtarmen aradağı qatınas, joñğardı jeñuge baylanıstı, qazirgi sätte birşama rettelip, tınşığanmen, tübi bir türki bolsa da, jelkelerindegi otarşıl äkimderiniñ astırtın aydap saluına könip, qazaq auıldarına twtqiıldan  jortuıldatıp ayrıqşa  maza ketirip jürgen başqwrttar jayı talqığa tüsti. Osınau mäjiliske deyin Äbilqayır hanğa başqwrt eliniñ qwrmetti adamı tarhan Aldar Esengeldin (Isekeev) jolığıp qaytqan. Bwl sodan jiırma şaqtı jıl bwrın Äbilqayır bahadürdi başqwrt tağına şaqırudı wyımdastırğan, onımen birge orısqa qarsı iıq tirese küresken äskeri-basşı twlğa bolatın. Bwl qos üzeñgiles bahadür ärädik kezdesip, ärdayım dostıq peyilmen jılı swqbattasıp otıratın. Osınau közqarastarı erteden jarasqan eki el ağalarınıñ swqbattarı ärdayım özara tüsinistik räuişte ötetin. Endeşe osınau qarulas äm pikirles qos ämirşiniñ qaramağındağı adamdar nelikten özara şabuılğa şığa beruin doğarmaydı? Mwnda qanday sır bar? Ärine, ekeuara ötken keñestiñ büge-şigesin bilmegenmen, şamalauğa boladı: olar sol mäseleni tübegeyli şeşudegi kedergilerdi saraptap, olardı joyu joldarın aqılğa salıstı...

(Kezinde imperiyağa qarsı twrğan başqwrt jetekşisin öz jağına wtımdı tarta alğan patşa äkimşiliginiñ wsınuımen oğan atalğan tarhan ayırım-belgisi berilgen. Jalpı, tarhan atağı Altın Orda handarı däuirinde şirkeu adamdarına olardıñ öz şaruaların şeşuge erikti ekendikterin körsetu üşin berilip twrğan. Keyin onı orıs knyaz'deri de jekelegen adamdarğa alım-salıqtan bosatılatının, daulı mäselelerde eşkimge bağınbay, tek wlı knyaz'diñ öz qwzırına keluge haqılı ekendigin bildiru üşin berip jürdi. Bir-eki märte tarhandıq beru müldem joyılıp tastaldı da, bodan wlttardıñ bedeldi adamdarın imperiyağa senimdi ete tüsu üşin, qayta engizildi. Başqwrt köterilisşisi Aldardı tarhan märtebesine köteru arqılı patşa äkimşiligi onı özine örkenieti täsilmen täueldi etti. Qazaqtar arasında da tarhan bolğandar bar).

Sol jılğı mamırda hannıñ jazğı ordasına jinalğan Kişi jäne Orta jüzder swltandarınıñ, batırları men belgili adamdarınıñ qwrıltayında orıs patşasınıñ ükimetimen onıñ qolastındağı qalmaq, başqwrt jäne orıs kazaktarınıñ qazaq eline şabuıldarın doğartudı közdeytin bitim jasau jöninde şeşim qabıldanğan...

***

Ordasında ötken mäjiliske qatısuşı biler, batırlar, bas adamdar men swltandardıñ teristiktegi alıp körşimen bitim jasasu jayındağı wjımdıq şeşimin jüzege asıru üşin Äbilqayır han orıs patşayımına arnayı hat jazdı. Onı aparıp tapsıru mindettelgen elşilerine joldağı orıs äkimine körsetu üşin de hat berdi, sosın olarmen oñaşa wzaq keñesip, diplomatiyalıq sapar barısında qol jetkizuleri tiis mäselelerdi pısıqtadı...

Wzamay qwramında on bir adam bar Äbilqayır han elşiliginiñ kerueni orıs imperiyasınıñ astanasın betke wstap, imperator äyel Anna Ioannovnağa hannıñ hatın tapsıru üşin arnayı saparğa şıqqan. Jolşıbay toqtağan orıs qalalarındağı patşa äkimşilikteri Sankt-Peterburgti betke wstağan qazaq elşiliginiñ alğa qoyğan maqsatı jayında olardan swrap bilgen mağlwmattarın joğarığa joldap otırğan.  Solardan mınanday aqparat mälim. 1720 jılğı 20 şildede elşilik Ufağa kelgen. Sol jerde, Ufanıñ äskeri keñsesinde, «Qwtlwmbet bi, Seytqwl batır, Toqtamıs mırza» auızşa äñgimede üş bölikke jüyelengen mınanday mälimet bergen:

Birinşi. «Köşpendi qazaq halqı 40 mıñ şañıraq boladı, olardıñ bastı adamı Äbilqayır han, elşilikti sol jibergen. Odan basqa tağı eki  hanı bar – Baraq jäne Äbilmämet. Wlı jäne Kişi taularda, Sır, Sarısu jäne Torğay özenderi boylarında, Qaraqwm dalasında jäne sol jaqtardağı basqa jerlede köşip-qonıp jüredi. Sol jaqtarda qazaq qalaları bar: bastı qalası Taşkent, ondağı qoja Jolbarıs han, ekinşi qala Türkistan, onıñ ielenuşisi Sämeke han, üşinşi qala Sayram, ondağı ielenuşi Küşik han. Osı qalalarğa qaraytın qıstaqtardıñ sanı az emes. Barlıq köşpendilerdiñ de, qalalıqtardıñ da handarı – mwragerlikti wstanadı. Olardıñ, qazaqtardıñ, zañı – mwsılmandıq».

Ekinşi. Osığan deyin osı qazaq handarı qontayşımen jäne Edil qalmaqtarımen, sonday-aq başqwrttarmen soğısqan. Qazir olar qontayşımen de, qalmaqtarmen de tatulastı, al başqwrttar olarmen, qazaqtarmen, imperatordıñ wlılığınıñ erik-jigeri bildirilmeyinşe tatulasar emes. Al qazaq handarı özge halıqtardıñ şabuıldarınan dañqtı Resey imperiyasınıñ protekciyası arqılı qorğanuğa müddeli, sondıqtan olar mwnı Äbilqayır hanğa tapsırdı.  Sodan onıñ elşileri barlıq handardıñ kelisimimen belgili bir şarttı patşayımğa jetkizu üşin jiberilip otır.

Üşinşi. Eger «wlı märtebeli imperatrica qazaq handarın bodandıqqa qabıldauğa keñşilik etip nwsqau berse», söytip başqwrttardıñ jäne özge de reseylik bodandardıñ olardan oljalağan bendelerin qazaq handarına qaytarsa degen wsınıstarın aytpaq. Sonda  olar, qazaq handarı, özderindegi oljalanğan reseylik bodandardı qaytaruğa jäne qızmet etip, yasak (bwlğın, tülki, qwndız, susar jäne basqa da añ terileri türinde alınatın alım-salıq – B.Q.)   tölep jürgen başqwrttar tärizdi «adal qızmet etuge» jäne yasak beruge uäde etedi. Al eger olarğa äldebir dwşpanda şabuıl jasasa, olardı, «qazaq handarın wlı märtebeliniñ bodandarınday» eseptese deydi.

Mätinnen bayqalıp twrğanday, elşiler başqwrttarmen til tabısu (twtqındarmen almasu, ekinşi qaytıp özara şabuıl jasaspau) jayında, başqwrttar imperiya qaramağındağı el bolğandıqtan,  imperatricadan arnayı nwsqau beruin swramaq. Mwnday tınıştıqqa jağday tuğızılğan jäne patşayım sırtqı dwşpandardan qorğanuğa septesken jağdayda, qazaqtar da başqwrttar tärizdi yasak berip twruğa äzir. Äbilqayır hannıñ elşileri Resey astanasına saparınıñ maqsatın osınday auqımda ğana tüsindiruge haqılı bolğan. Mätindegi biz tırnaqşağa alğan jalınıştılıq küy tanıtatın söylemder orıs äkimşilikterindegi qızmetşilerdiñ patşalıq imperiya atalğalı beri astamşılıq derti üdey tüsken piğıldarına säykes öz jandarınan qosqan wğımdardı bildiredi.

Ufadan Sankt-Peterburgke joldanğan aqparatta «Al olarğa jol körsetip kele jatqan başqwrttar äskeri keñsege qazaqtardıñ Ufadan altı aptada, al olardan, başqwrttardan, bir ayda  atpen jürgende jetuge bolatın jerde köşip-qonıp jürgenin aytqan» degen habar bar. Orıstardan osınday qaşıqtıqta ömir sürip jatqan halıqtıñ olarğa basıbaylı bodan boluğa beyildigin bildirui qisınsız ekeni dälel tilemese kerek. Böten tektilerdiñ tilderindegi qwjattardı orısşalağanda öz piğıldarın twjırımdap qoyudı orıs äkimderi qalmaqtarmen jasağan kelisimşarttarında körsetken (basqı tarauda aytqanımızday, 17-şi ğasırda jasalğan qwjat boyınşa qalmaqtar orıstarmen äskeri odaq qwrdıq dep sanasa, orıstar olardı bodandığımızğa aldıq, qalmaq jasaqtarı orıs äskeri qwramında boladı dep sanağan).

Aymağınan ötip bara jatqan qazaq elşiligi jayında ile-şala Basqaruşı Senatqa jibergen Ufa voevodasınıñ bayanhatında mınanday qızıq derek aytılğan. Sol 1730 jılğı 28 mausımda keñsege Ufa üyezi Noğay jolındağı (jol – sözbe-söz alğanda, is jüzinde mätindegi orısşa «doroga» degen söz aymaq, öñir, oblıs wğımın beredi, başqwrt elinde Altın Orda däuirinde «daruga» dep qoldanılğan aumaqtıq-äkimşilik birlik wğımın bildiretin atau – B.Q.) Kubelek, Tabın bolıstarınıñ başqwrttarı Qarabay Twrımbetov pen Lıqay Seyitov Qazaq Ordasınıñ qazağı Biatşı Töleevti joldastarımen alıp kelgen. Ol Äbilqayır han ieliginen eken, Ufa üyezindegi Noğay jolına (yağni Noğay aymağına, oblısına) qwddı äskerler jayın biluge kelgen körinedi. Olardıñ iesi Äbilqayır men Sämeke handar jäne olardıñ qazaqtarı büginde onıñ imperatorlıq wlılığı protekciyasında «qızmet etip», «bodan bolğısı» keletin siyaqtı. Söytip olardıñ qojaları şapşañdatıp özderinen wlı märtebelige elşiler jibergileri keledi eken. Bwl jayında Basqaruşı Senatqa 8 şildede habarlanğan. Demek, bwl habar Sırtqı ister alqasına da mälimdelse kerek...

Bayanhatta odan äri: «Al  Qazaq ordasınan 20 şildede Äbilqayır hannıñ elşileri retinde  kelgen qazaqtar özderinde wlı märtebeli imperatricağa arnalğan hat bar ekenin aytqan. Ekinşi hat Ufa provinciyasınıñ voevodası atına jazılğan. Onı bergen elşiler Qwtlwmbet Qoştaev pen onıñ altı joldası. Olardıñ qastarında bes adam qosşı bop jür. Osı bayanhatpen qazaq hanınıñ voevodağa jazğan hatı orıs tiline tärjimalanıp qosa  jiberildi» delingen.

Elşiler Ufadağı memlekettik qızmet atqaratın adamdarmen birge, küzetpen 1730 jılğı tamızdıñ basında Sankt-Peterburg (Piterburh) qalasına, Basqaruşı Senatqa jöneltiledi.  Olar 28 tamızda Mäskeuge, odan qırküyektiñ ayağına qaray imperiya astanasına jetedi. Sırtqı ister alqasına qazaq elşilerin alıp kelgen başqwrttar 29 qırküyekte joğarıda aytılğan mälimetterdi qaytalap, özderiniñ twrğın-jaylarınıñ  tört jolda (yağni tört oblısta), atap aytqanda Noğay jolı (oblısı), Sibir jolı (oblısı), Osı jolı (oblısı), Qazan jolında (oblısı) jerlerinde ekenin, qazaq ordalarınan qaşıqta twratındıqtan olarmen soğıs jağdayında emestigin aytadı. «Wlı märtebeli patşayımnıñ asa meyirimdi pärmenimen qazaq halqı bodandıqqa qabıldansa», onda başqwrttar da tınıştıqta ömir sürer edi, qazaqtar olarğa şabuıl jasap, twrmıstarın küyzeltuge tüsirmes edi, başqwrttan alğan twtqındarın qaytarar edi. Başqwrttarğa keler payda osı. Al osınday qazaq sındı wlı halıqtıñ «öz erkimen bodandıqqa kelui» wlı märtebeliniñ dañqın arttıra tüser edi. Bwl jerde de orıs äkimşiligi nietin körsetetin, bwrmalanıp tıqpalanğan sözderdi tırnaqşağa alıp körsetip otırmız.

Sırtqı ister alqasında 1730 jılğı 21 qazanda qazaq elşileriniñ Äbilqayır hannıñ orıs patşayımına hat  jazu sebebin tüsindirgen sözderi räsimdeldi. Hattama is jüzinde olardıñ 20 şildede Ufada bergen habarlamasın qaytalağan, tek qazaq qalalarındağı üyler sanın: «...bas qala Taşkent, onda qırıq mıñ twrğın üy bar, ekinşi qala Türkistan, ondağı twrğınjay otız eki mıñ üy, üşinşi qala Sayram, ondağı twrğın üyler sanı otız eki mıñ nemese odan da köp...» dep qosıp keltirgen. Jäne olardağı handardıñ bäri Äbilqayırğa bağınatının atap körsetken.

Osı hattamanıñ, sonımen birge, ärine, Äbilqayır hannıñ imperatricağa jazğan hatınıñ orısşalanğan nwsqasınıñ köşirmesi asa mañızdı tapsırmamen qazaq eline attandırılmaq tilmäş jäne mämileger Tevkelevke beriledi. Bälkim, solardıñ imperiya ıñğayında jasalğan mätini men audarmasına osınau diplomattıñ öziniñ tikeley qatısı bolğan da şığar...

Qwtlw-Mwhammed (Mämed) Tevkelev jastayınan Reseydiñ şeteldermen baylanıs jasap twratın ortalıq ükimettik mekemesi Posoldıq prikaz tilmäşi bolğan. Mwnda, jalpı,  onıñ äkesi Mameş, nemere ağaları Ramazan men Mwrtaza da tilmäştıq qızmet atqaratın. Ortalıq basqaru mekemelerin reformalau kezinde İ Petr Posoldıq prikazdı 1720 jılı müldem joyıp, ornına Sırtqı ister alqasın qwrdı. Al Qwtlw-Mwhammed ağalarınıñ kömegimen sol Sırtqı ister alqasına qızmetke alındı. Patşa qwzırındağı memlekettik çinovnik lauazımı onı odan äri ösuge, bayuğa, biik äleumettik märtebege jetuge wmtılta tüsedi. Ol İ Petrdiñ qaterli bastamalarınıñ bärine qatısadı. Tilmaşı retinde 1711 jılı Prut jorığına qatısıp, türiktiñ sanı basım armiyası orıs armiyasın joyıp jiberudiñ az-aq aldında qalğanın köredi.  Patşa tapsırmasımen 1717 jılı Ündistanğa jol aşqısı kelgen knyaz' Bekoviç-Çerkasskiyliñ Orta Aziya ekspediciyasında boladı. Ekspediciyağa qatısuşılardı Hiua hanınıñ  äskeri qırıp jibergende, äyteuir, ğayıptan aman qaladı. Sosın qaytadan patşa janınan tabıladı. 1722 jılı İ Petrmen birge onıñ tilmäşi retinde Parsı jorığına şığadı.

Bwl jorıqtıñ da oñ nätije bermeui İ Petrdiñ nazarın Qazaq Ordasına bwradı. Tevkelevtiñ jazbalarına qarağanda, İ Petr qazaq jeri arqılı şığısqa jol aşu üşin «million som şığındasaq ta qazaq hanınan orıstıñ qorğauında bolğımız keledi degen bir japıraq qağazdı qolğa tüsiru kerek» degen josparın sol saparınan keyin ile-şala aytqan eken. (Joñğar handığın bodanı etu äreketi oñ nätijege jete qoymağandıqtan, Aziya qaqpası kiltin Qazaq Ordasın qwzırına qaratu arqılı qolına alğısı kelgen). Alayda tağdır onıñ josparın özine orındatuğa jazbadı (1725 jılı qaytıs boldı). Onı jüzege asıruğa İ Petrdiñ amanatın kökiregine mıqtap baylağan mansapqor tilmäş  Mämed (Aleksey Ivanoviç) Tevkelev Äbilqayır hannıñ Resey bodanı bolıp tabılatın başqwrtpen qarım-qatınastı beybit sipatqa tüsiru üşin Anna Ioannovna patşayımğa bitim jasau jayında elşilik jiberuine oray qwlşına kiristi...

***

Män-mağınası bwrmalanıp ömirge engiziluge jazılğan tağdırşeşti betbwrıstıñ negizgi qwjatı Äbilqayır hannıñ orıs imperatricasına jazğan hatı ekeni belgili. Küni büginge deyin özgere qoymağan köpşilik arasındağı pikir boyınşa, ol jeke basınıñ qamı üşin Reseyge qaramağındağı halqımen bodan boluğa özi swranğan, yağni satqın delinedi. Alayda mwnday pikirdiñ türli bwrmalauşılıqtıñ jeteginde ketu saldarınan qalıptasqanı soñğı jıldarı anıqqa şıqtı.

Äbilqayır hannıñ bizge orıs tili arqılı mälim bolğan «satqındıq hatın»  üstimizdegi ğasırdıñ basında tarihşı Amantay Isin tüpnwsqadan oqıp, qayta tärjimäladı. Nätijesinde ğılımi aynalımda jürgen tarihi hattıñ orısşa nwsqasındağı birqatar  sözderdiñ tüpnwsqada joq ekenin, birazınıñ mağınası özgertilip berilgenin anıqtadı. Onıñ sebebin tarihşı «dala bileuşileri jazğan hattardıñ resmi audarmalarında... bası artıq, bağınıştı sözderdi qosıp jiberu –  Mäskeu memleketi keñse qızmeti qalıptastırıp, Resey imperiyası üdetip jibergen ädet» bolğandıqtan, sodan jäne «keñes zamanındağı wlı halıqtı ağa twtqan qwlşınıstan» köredi.  Sol zamandağı şığıs ämirşileri qoldanğan arab, parsı sözderi aralas türki-qazaq tilinde jazğan hatındağı «han sözderi wstamdı, belgili bir twstarında asqaq. Kişireyui de, özge memleket iesimen teñ sezinui de, qwrmet körsetui, sıpayı söz saptauı, müddeli isi de üylesimdi, salmaqtı ölşemmen jetkizilgen. Bwl hattan artıq jalbarınu, Resey patşalığına aşıq moyınswnu, qwldana söyleu degen bayqalmaydı». Endi A. Isin zertteu maqalasında keltirgen tüpnwsqalıq mätinge köz jügirteyik:

«Wlwğlarıñ auua marhamatı biik, däuleti artıq, yer yüzine bilegen aqna wlwğ padşa hazıretleriñ hwzırına bendelik etemiz. Künden kün, aydan ayğa, yıldan yılğa däulet sälemet ziyada olar anşa tasığay.

Biz ğarızbande hazıretiñizge bw därge. Siz wlwğ hazıretniñ Oral eştegi başqwrt halayıqı birle arada elligimiz yoq erdi.

Emdi el-hal, Siz däuleti wlwğ padşa hazıretiñe sayasıda panah olıp, satiğ munqaz olmaq üçin toğay yolı Oral eştegi bendeñiz Aldarbayğa elşi qosıp yiberdim. Ol Aldarbay Siz wlwğ padşanıñ haziretige elşi tilegeni üçin biz, Äbilhayır han, qırıq san qazaq Orta yüz, Kişi yüz barşa rağayat qaraşalarım birle baş saldım.

Yarlıq: Sizniñ-dür ol qullarıñız Oral eştegi birle el qılıp İrişu[i]ñni tileymiz. Sizniñ yarlığıñız birle el bolğaymız.

Seyitqwl yibergen elşi baş Qwtlımet yoldaşları birle».

Imperiyanıñ Sırtqı ister alqasındağı audarmaşılar – bälkim, tärjimä jasauğa Qwtlwmwhammed (Mämed, Aleksey Ivanoviç) Tevkelevtiñ tikeley qatısı da bolğan şığar – qazaq hanınıñ hatın patşayımğa wsınu üşin mätindi orıs tilinde mınanday nwsqağa  tüsirgen eken:

«Veliçayşey, blagorodnoy, bogatoy i umnoy obladatel'nice mnogih zemel', ee veliçestvu gosudarıne imperatrice ejednevno, ejemesyaçno i ejegodno jelaem bojiey milost'yu blagopoluçnogo gosudarstvovaniya. Naşe zayavlenie Vaşemu veliçestvu sostoit v tom, çto s poddannım Vam başkirskim narodom, kotorıy nahoditsya za Uralom, u nas blizkih otnoşeniy ne bılo. Jelaya bıt' soverşenno podvlastnım Vaşemu veliçestvu, ya posılayu svoego poslannika vmeste s Vaşim poddannım Aldarbaem. Etot Aldarbay treboval poslannika ot nas k Vaşemu veliçestvu, i poetomu mı, Abulhair-han s podvlastnım mne mnogoçislennım kazahskim narodom Srednego i Malogo juzov, vse preklonyaemsya pered Vami, yavlyaemsya Vaşimi slugami i vse vmeste v prostım narodom jelaem Vaşego pokrovitel'stva i ojidaem Vaşey pomoşi, çtobı s poddannım Vam başkirskim narodom, nahodyaşimsya za Uralom, jit' v soglasii.

Jelaem Vam vsyakogo blagopoluçiya i budem Vaşimi poddannımi.

(Peredali): Seitkul. Glavnıy poslannik Kuttumbet s tovarişami».

Tärjimädağı «blagorodnoy», «umnoy»,   «bojiey milost'yu», «kotorıy nahoditsya za Uralom»,   «blizkih otnoşeniy»,  «mnogoçislennım»,  «yavlyaemsya Vaşimi slugami i vse vmeste v prostım narodom jelaem Vaşego pokrovitel'stva i ojidaem Vaşey pomoşi», «nahodyaşimsya za Uralom», «Jelaem Vam vsyakogo blagopoluçiya i budem Vaşimi poddannımi» degen sözderdiñ balamasınıñ tüpnwsqada joqtığın, yağni olardıñ audarma jasau barısında mätinge jañadan nemese mağınası özgertilip qosılğanın ayta kelip, A.Isin hattıñ mınanday jaña audarmasın jasaydı:

«Veliçiya i milosti vısokoy, gosudarstva prevışe, pravyaşey [vsemi] zemlyami ee veliçestvu beloy velikoy imperatrice obraşaemsya s obıdennım namereniem. Izo dnya v den', iz mesyaca v mesyac, iz goda v god gosudarstvo [Vaşe] da prebıvaet v zdravii i priumnojaetsya.

Naşe zayavlenie Vaşemu veliçestvu sleduyuşee. S narodom Vaşego veliçestva ural'skimi eştek-başkortami mej nami net soglasiya.

Teper', jelaya poluçit' pod pokrovom Vaşego imperatorskogo veliçestva zaşitu i spokoystvie, posılayu, prisoediniv k lesnoy dorogi ural'skomu eşteku poddannomu Vaşemu Aldarbayu, svoego posla. Poskol'ku etot Aldarbay prosil posla k Vaşemu imperatorskomu veliçiyu, mı, Abulhair-han, sorok sanov kazahov, Sredniy i Mladşiy juzı so vsemi podvlastnımi mne karaşa sklonyaem golovu.

YArlık: s Vaşimi slugami ural'skimi eştekami hotim dostiç' soglasiya. S Vaşim yarlıkom da budem v soglasii.

Poslannıy posol Seitkul vo glave s Kutlımetom s tovarişi».

Endi tüpnwsqanıñ key twstarımen eki audarmanı salıstırıp qarayıq Tüpnwsqa: «Biz ğarızbande hazıretiñizge bw därge. Siz wlwğ hazıretniñ Oral eştegi başqwrt halayıqı birle arada elligimiz yoq erdi».  Sırtqı ister alqasınıñ audarması: «Naşe zayavlenie Vaşemu veliçestvu sostoit v tom, çto s poddannım Vam başkirskim narodom, kotorıy nahoditsya za Uralom, u nas blizkih otnoşeniy ne bılo». Tarihşı A.Isin jasağan jaña audarma: «Naşe zayavlenie Vaşemu veliçestvu sleduyuşee. S narodom Vaşego veliçestva ural'skimi eştek-başkortami mej nami net soglasiya». Osı üzik bügingi qoldanıstağı öz tilimizde bılay bolar edi: «Biz Sizdiñ wlı märtebeñizge mınanday mälimdeme jasaymız. Sizdiñ wlı märtebeñizdiñ halayığı Oral başqwrt-estekterimen arada eldik kelisim bolmay twr».

Odan äri hattıñ tüpnwsqasında: «Emdi el-hal, Siz däuleti wlwğ padşa hazıretiñe sayasıda panah olıp, satiğ munqaz olmaq üçin toğay yolı Oral eştegi bendeñiz Aldarbayğa elşi qosıp yiberdim. Ol Aldarbay Siz wlwğ padşanıñ haziretige elşi tilegeni üçin biz, Äbilhayır han, qırıq san qazaq Orta yüz, Kişi yüz barşa rağayat qaraşalarım birle baş saldım», – delinedi. Patşalıq tärjimäsinde bwl üzik tüpnwsqada joq sözder men wğımdardı qosıp, bılay berilgen: «Jelaya bıt' soverşenno podvlastnım Vaşemu veliçestvu, ya posılayu svoego poslannika vmeste s Vaşim poddannım Aldarbaem. Etot Aldarbay treboval poslannika ot nas k Vaşemu veliçestvu, i poetomu mı, Abulhair-han s podvlastnım mne mnogoçislennım kazahskim narodom Srednego i Malogo juzov, vse preklonyaemsya pered Vami, yavlyaemsya Vaşimi slugami i vse vmeste v prostım narodom jelaem Vaşego pokrovitel'stva i ojidaem Vaşey pomoşi, çtobı s poddannım Vam başkirskim narodom, nahodyaşimsya za Uralom, jit' v soglasii». Artıq sözderdi alıp tastap, mağınası özgergen sözderdi (aytalıq, «elşi tilegeni», yağni «elşi jiberudi ötingeni» degen tirkesti – «treboval poslannika», yağni elşi jiberudi talap etti» dep bergendi) tüzetip jasağan jaña audarmada joğarğı üzindi bılay bop şıqqan: «Teper', jelaya poluçit' pod pokrovom Vaşego imperatorskogo veliçestva zaşitu i spokoystvie, posılayu, prisoediniv k lesnoy dorogi ural'skomu eşteku poddannomu Vaşemu Aldarbayu, svoego posla. Poskol'ku etot Aldarbay prosil posla k Vaşemu imperatorskomu veliçiyu, mı, Abulhair-han, sorok sanov kazahov, Sredniy i Mladşiy juzı so vsemi podvlastnımi mne karaşa sklonyaem golovu». Qazaqşası: «Endi, Sizdiñ wlı memleket patşası märtebeñizdiñ  sayasında qorğalıp, tınıştıq almaq üşin Noğay jolındağı Oral estegi bendeñiz (bodanıñız) Aldarbayğa elşi qosıp jiberdim. Osı Aldarbay Sizdiñ wlı patşa märtebeñizge elşi jiberudi ötingeni üşin biz, Äbilqayır han, qırıq san qazaq, qaramağımdağı Orta jüz ben Kişi jüzdegi barşa qaraşalarımmen birge bas iemin».

Añğarılıp twrğanday, tüpnwsqadağı: «...toğay yolı Oral eştegi...» degen tirkes jaña audarmada: «...k lesnoy dorogi ural'skomu eşteku...» dep berilgen. YAğni «...toğay yolı...» – «lesnaya doroga» dep töte audarılğan.   Bwl jayında A. Isin tüpnwsqada solay «toğay» türinde twrğanın körsete otırıp: «Tarihta «Noğay jolı» degen jol (bağıt) bar. Biraq bwl jerde «noğay jolı» dep qabıldau üşin anıq jazılğan «toğay jolı» degen wğımdı joqqa şığaru kerek», – deydi. Alayda arab äripterimen jazılğan tüpnwsqada bir noqattıñ abaysızda artıq tüsip ketui de ıqtimal ekenin oylau jön, eki nükte – «t», eger bir nükte bolsa – «n» bolar edi. Äri ol zamanda, başqwrt köterilisin qanğa boyap basqannan keyin, patşalıq başqwrt jerin tört äkimşilik aumaqqa – jolğa bölgen, «jol» (yol, doroga, daruga) – okrug, oblıs, audan siyaqtı  aumaqtıq-äkimşilik birlikti bildiretin söz bolıp ketken. Qazaq jerimen äldeneşe bolıstardan qwralatın Noğay jäne Sibir joldarı (audandarı) şektesip jatatın. Sondıqtan, hat mätinindegi «toğay» degen sözdi kezdeysoq qos nükte tüsip ketkendikten ketken qate retinde tüzetip, «noğay» dep batıl özgertip jazu kerek. Mätindi qazaqşalağanda solay – «Noğay jolı» dep körsetildi.

Hattıñ tüyini: «Yarlıq: Sizniñ-dür ol qullarıñız Oral eştegi birle el qılıp İrişu[i]ñni tileymiz. Sizniñ yarlığıñız birle el bolğaymız». Patşalıq tärjimäsi: «...s poddannım Vam başkirskim narodom, nahodyaşimsya za Uralom, jit' v soglasii. Jelaem Vam vsyakogo blagopoluçiya i budem Vaşimi poddannımi». Jaña audarma: «YArlık: s Vaşimi slugami ural'skimi eştekami hotim dostiç' soglasiya. S Vaşim yarlıkom da budem v soglasii». Qazaqşası: «Jarlıq: Sizdiñ qwldarıñız Oral estekterimen ıntımaqqa qol jetkizgimiz keledi. Sizdiñ jarlığıñızben ıntımaqtas bolamız».

Äbilqayır han 1730 jılı Anna Ionnovnağa osınday tilek aytqan edi.

***

Äbilqayır han eliniñ soltüstigindegi küşti de qaharlı imperiya tağında otırğan patşayım Anna Ioannovnağa joldağan, qazaq üşin tağdırşeştilik mäni bolğan hattıñ tüp mätinindegi: «Jarlıq: Sizdiñ qwldarıñız Oral estekterimen ıntımaqqa qol jetkizgimiz keledi. Sizdiñ jarlığıñızben ıntımaqtas bolamız», – degen tüyindi joldar  onıñ maqsatın jetkilikti därejede ayqın körsetip twr. Jäne onıñ eşqanday da «öz erkimen bodandıqqa swrandı» degen wğım bermeytini de anıq.

Orıs imperiyası qolastındağı Oral başqwrttarı qazaq jer-suınıñ biraz öñirin özderiniki dep esepteytin de,  patşalıq qısqan sayın, jaña jayılımdarğa köşu maqsatımen, Qazaq eline jii-jii şabuıldap tınım bermeytin. Äbilqayır hannıñ hatı solardı  imperatrica jarlığımen auızdıqtauğa qol jetkizudi közdegeni kümän tuğızbaydı. Hatında estekterdi (başqwrttardı) orıs memleketiniñ «qwldarı» dep atap körsetip otırğanında, endi öz halqın da sonday «qwldıqqa» aluın patşayımnan «jalbarınıp» swrauı qisınsızdıñ qisınsızı ekeni dälel tilemese kerek. Tarihşılardıñ birqatarı 1926 jılğı Qoybağar Köbekwlı elşiligin de Sankt-Peterburgke Äbilqayır han jibergen, ol osılay orıs qolastına ötuge bwrın da äreket etken dep sanaydı. Alayda bwl kezde Äbilqayır han Otanınıñ basqınşı tabanına tüsken tüstik öñirin azat etu, basqınşınıñ teristiktegi sıbaylasınıñ arqadan pışaq saluı ıqtimal şapqınşılığınıñ aldın alu şaraların jasap, birese oñtüstikte joñğarlarmen, birese soltüstikte kazaçestvo, qalmaq, başqwrttarmen qazaq jer-suın qorğau jolında alaswra soğısıp jürgen. Atalğan missiya jekelegen rubasılardıñ bastaması bolatın. Qoybağar bastağan elşiliktiñ Qazaq handığı bas ämirşisiniñ jiberuimen kelmegenin, sondıqtan da onıñ tiisti ökilettilik küşi joqtığın patşa ükimeti birden tüsingen. Tüsingen de, oğan eşqanday jauap bermey, eleusiz küyde qaytarğan bolatın. Al  Qwtlwmbet bi, Seytqwl batır, Toqtamıs mırza bastağan 1930 jılğı elşilik qazaq hanınıñ tikeley özinen orıs patşayımına arnayı jazılğan hat äkelgen edi. Sol sebepti imperiyanıñ Sırtqı ister alqası, ondağı jauaptı qızmetker – kezinde  Birinşi Petrdiñ qazaq eline qatıstı josparın öz auzınan estigen Aleksey Tevkelev, sonday-aq ärine, patşa ükimeti men patşayımnıñ özi oğan öte mwqiyat qaradı.  Bäri de Wlı Petr amanat etken  jobanı jüzege asırar uaqıttıñ tuıp kele jatqanın tüysindi. Mäseleni  parıqtay kele, patşa ükimeti qazaq hanı ötinişiniñ imperiya müddesine say tiyanaqtalıp orındaluın qamtamasız etudi oylastırdı. Sol  üşin barlıq kerek-jaraq, mol qarjı-qarajatpen jabdıqtalğan, qwramına qazaq eliniñ jer-su bederin, qoğamdıq jäne äleumettik qwrılımın, hal-jağdayın jan-jaqtı zerttey alatın mamandar engizilgen ülken ekspediciya qwrdı. Orıs imperatricası Anna Ioannovnanıñ osınau elşiligin basqaruğa Sırtqı ister alqasınıñ çinovnigi  Qwtlw-Mwhammed Tevkelev tağayındaldı. Onıñ aldına qoyılğan iri diplomatiyalıq mindetti atqaruda mültiksiz orındaluğa tiis nwsqaulıq jasaldı. Sonday wyımdastıru jäne jan-jaqtı dayındıq şaralarınan soñ, ekspediciya jol jüruge saqaday say boldı. Aqırı, keri qaytatın mezgili jetken Äbilqayır hannıñ elşilerimen birge, 1731 jılğı säuirdiñ 30-ı küni Tevkelev bastağan missiya Qazaq elin betke wstap, Peterburgten şıqtı. Eki aydan keyin başqwrt aymağındağı ortalıq qala Ufağa jetti. Sol jerde  elşilikti Aldar tarhan   kütip alğan. Ol Tevkelevke aldımen Äbilqayır hanğa habar jibergen jön degen keñes berdi.  Habarşılar attandı da, tamızdıñ 22-sinde han ökilderimen birge oraldı. Olar Ufada qwrmetti eskortpen, qarulı küzetpen küşeytilgen ekspediciyanı (imperatrica Anna Ioannovnanıñ elşiligin) hannıñ jazğı  ordasına qaray sol aydıñ ayağında bastap şıqtı. Qazaq eliniñ şegine ilige bergende, olardı Äbilqayır hannıñ wlı  Nwralı swltan qarsı aldı. Ol patşa elşiligine protokoldıq qwrmet körsetu üşin arnayı jiberilgen edi. Söytip, qazaq äskeriniñ han tarapınan bölingen eki jüz sarbazdan twratın saltanattı eskortı äri küzetiniñ ortasında, aydan astam jol üstinde bolğan ekspediciya, aqırı, 1731 jılğı 5 qazanda Irğızdağı Mänitöbe alqabına tigilgen hannıñ jazğı ordasına at basın tiredi.

Äbilqayır han orıs patşayımınıñ elşisi äkelgen habardı köpke sozbay talqığa salu qajet dep şeşti. 1731 jılğı 10 qazandı jinalıs ötkizetin kün dep belgiledi. Oğan 1730 jılğı mamır ayındağı qwrıltayğa qatısqan Kişi jäne Orta jüzder şonjarların şaqırttı. Jinalısqa deyin han aldımen öz elşilerinen mwqiyat esep aldı, sosın orıs elşiliginiñ basşısı Tevkelevti qabıldadı. Tevkelev  hanmen, qazaqtıñ bedeldi twlğalarımen  (bi, swltan, batırlarımen), ekspediciyağa Ufada qosılğan qwrmetti eskorttı bastap kelgen Aldar tarhanmen jäne Taymas batır sekildi özge de ıqpaldı başqwrttarmen äldeneşe ret kezdesip, aldına qoyğan mäselesiniñ şeşilu jolın aqıldastı. Onıñ kündeliginde (jurnalında) jazılğan aqparattarğa qarağanda, sıy-siyapat tarata otırıp qozğalğan äñgime tüp-tügel qazaqtardı imperiya bodanı boluına moyınswntu jöninde bolğan siyaqtı.  Alayda, tapsırmağa say toltırıp otırğan jurnalına patşa qızmetşisi tek qojayınına jağatın mazmwndağı sözderdi jazuı tiis ekenin este wstau kerek. YAğni, tüpki maqsatı bolıp tabılatın jasandı qwjattı – «Reseyge kiriptarlığın moyındaytın bir japıraq qağazdı qaytkende qolğa tüsiru üşin, million som jwmsasa da, bedeldi qazaqtardı satıp alu» jolında jürgizgen jwmıstarın äsirelep tañbalauı kümän tuğızbaydı. Jurnalındağı aqparattardıñ imperiyada özge jwrttarğa qatıstı qalıptasqan toltıru ülgisinde,  keñse qağazın özgeni tömenşiktete otırıp jürgizu dästürinde jazılğanı anıq. Patşalıq jäne keñestik däuirlerde, sonday-aq bizdiñ täuelsiz zamanımızda da köptegen ğalımdar Tevkelevtiñ sol şaqta jürgizgen diplomatiyalıq kelissözderi qazaqqa Reseydiñ bodanı boludı moyındatuğa tireldi dep sanaydı. Dwrısında, sondağı kelissözge är tarap öz wğımınşa män bergen. Äbilqayır hannıñ patşayımğa jazğan hatındağı «jarlıq» (tüyin) mağınası orıs memleketiniñ qazaq eline mazasızdıq tuğızıp twrğan bodan elimen beybit qatar ömir süruge qol jetkizudi közdeu ekeni ayqın twjırımdalğan. Hattı imperiya astanasına aparğan elşiler «imperiya qaramağındağı başqwrttardıñ qazaq eline agressiyasın toqtatu üşin  imperatricanıñ arnayı nwsqau beruin» swradı, şartın bayan etti: patşayım osılay tınıştıq tuğızsa jäne qazaqtardıñ sırtqı dwşpandardan qorğanuına septesse – onda Qazaq handığı da patşa qazınasına bağalı añ terilerinen dayındalğan alım (yasak) berip twratın boladı. Äbilqayır hannıñ elşileri Sankt-Peterburgke saparınıñ maqsatın osınday auqımda ğana tüsindiruge haqılı bolğan, solay etken de. Joğarıda qarastırğanımızday, orıs qwjattarında bwl jäyt «bodan boluğa qwlşınu» sipatında jazılğan.  Tevkelev qızmeti barısında solardı basşılıqqa aladı. 1731 jılğı 10 qazandağı qazaq aqsüyekteri men bedeldi twlğaları aldında mämilegerlik amal-aylamen aytqan sözinde qazaqtardıñ Resey imperiyasına eşqanday da qauip-qater töndire almaytının şegeley ayan qılıp, sondıqtan qazaqtarmen beybit kelisimşart jasaudıñ Reseyge tükke de kerek emestigin jariya etedi. Mwnday kelisimşart qazaqtarğa qajet. Öytkeni olarğa Resey bodandarı tarapınan tönip twrğan qater asa zor. Al odan tek aybındı Rossiyanıñ bodanı qatarına qabıldanıp qana qwtıluğa boladı, eger qazaqtıñ osınau bas adamdarı «bodan boludı» (jurnalına tüsirilgen bwl etistik çinovniktiñ işki piğılı boluğa kerek, jiında, ıñğayı, Reseydiñ qazaq handığın qorğauına aluı, nağız mağınasındağı protektoratı sanauı jayında aytıluı köñilge qonımdı) qabıl körmese, wlı märtebeli patşayımnıñ elşisi olardı mäjbürlemeydi. Biraq qazaq ämirşilerimen «beybit kelisimşart jasauğa da barmaydı», sebebi onday şara «quattı da aybarlı Rossiya imperiyası üşin abıroysızdıq bolar edi», patşalıqtı «mwnday masqaraşılıqqa wşıratuğa» Tevkelev eşqanday da kelise almaydı...

Jinalısqa qatısuşılarğa orıs elşisiniñ keñ auqımdı, bayıptı, tereñ sözi qattı äser etedi. Oğan Tabın Bökenbay batır qoldau körsete söyleydi. Qazaq üşin qazirgi tañda küşti elge arqa süyeu asa  qajet ekenin aytadı. (Bökenbay batır 1710 jılğı qwrıltayda qazaq jasaqtarınıñ sardarlığına saylanıp, Äbilqayır hanmen birge jaudan elin azat etuge belsene qatısqan. 1726 jılı Jayıq üşin şayqasıp jürip, beybit kelisimşart jasauğa qajettilik tuğanda, qalmaq äskerinde amanatta qalğan.  Jalpı, Otan soğısı kezinde talay şayqastıñ küyinişi men süyinişin hanmen birge bastan keşken.  Äbilqayır hannıñ eñ senimdi batırlarınıñ biri bolatın. Ol osı jiın aldında ğana Tevkelevtiñ özine wsınğan iri kölemdegi tölemaqısın aludan bastartqan edi: aqşa alsam – aqşağa satılğan bolıp şığam degen, men elime qorğan bolatın patşayımğa aqısız-pwlsız, elimniñ tınıştığı men abıroyı üşin adaldıq saqtaudı özime borış sanaymın degen).  Onıñ sözi bas adamdardıñ birqatarına oñ äser etti. Olar  Reseydi qorğanış twtuğa beyildik tanıttı. Al birqatarı  qarsı boldı.  Olar orıs patşalığımen beybit kelisim jasauğa qarsı emes. Äñgime eki el arasında bir-birine äskeri kömek berudi eskeretin uağdalastıqqa qol jetkizu jöninde bolsa – qwba-qwp. Mwnı olar qoldar edi. Bıltırğı qwrıltayda olar hanğa patşayımmen kelisip, başqwrt mazasızdığın tınıştandırudı tapsırğan. Basqa eşteñe emes. Patşayımdı qazaq handığınıñ birden bir qamqorı twtuğa şaqırıp, han öz ökilettigin asıra paydalanbaq. Bwğan bwlar qarsı. Orıs memleketin qorğanış köruge  qarsı. Kelisim  tek qana beybitşilik saqtau jayında ğana bolsın. Olar Äbilqayır hanğa imperatrica elşiligin osınday jauappen keri qaytaruğa şaqıradı.

Sonda Äbilqayır han öziniñ sayasi oyın meylinşe ayqın, eş bükpesiz jariya etti. Eger handıq Reseydiñ qorğauındağı el qatarına kirse, onıñ qolastındağı qalmaq pen başqwrt, Jayıq jäne Sibir kazaktarı jügensizdik jasay almaytın boladı. Olardıñ äskeri qwrılımdarınıñ qazaq elin şaba beruine toqtau salınadı. Resey de olarğa astırtın kömek beruin, qazaqtarğa qwpiyalap  aydap sala beruin qoyadı. Bwl bir. Ekinşiden, Qazaq handığı Resey qorğaytın el qatarında bolsa, onıñ qolastındağı Qalmaq handığınan kem tüspeytin,  ortalıqtandırılğan birtwtas küşti memleket qwruına Äbilqayır hanğa da mümkindik tuadı...

***

Soltüstiktegi quattı memleketke qaray şeşimtaldıqpen betbwrıs  jasauınıñ şındığın Äbilqayır han 1731 jılğı 10 qazanda dala elitası aldında ayqara aştı. 1730 jılğı mamır qwrıltayı şeşimine say ol orıs patşayımına arnayı hatpen elşi jibergeninde, hatında aytılğan tilek pen qoyğan şartınıñ mazmwnın qanday auqımda tüsindiruge bolatını jayında elşilerine qwpiya türde tiisti nwsqauın bergen. Alıstan boljaytın köregen sayasatker retinde, Äbilqayır han teristigindegi alıp körşisimen tatu twru arqılı ğana jüzderge bölinip basqarulı Qazaq handığınıñ twtastığın saqtay alatının, sonda ğana öziniñ jalpaq jer-sudı alıp jatqan bıtırañqı elinde bir ortalıqqa bağınatın birtwtas küşti memleket qwruına mümkindik tuatının wqqan. Alayda bwğan kedergi köp-tin...

Orıs patşayımınıñ elşiligi qatısqan jiında qazaqtıñ eldik müddesin oylaytın bas adamdar Äbilqayır handı tüsinuge tiis jäne onıñ wsınısın qoldauğa mindetti boluğa kerek edi. Mäsele mınada. Onı jiırma jıldan beri han deydi. Kişi jüz ben Orta jüzdiñ bir böliginiñ hanı, onıñ işinde keyingi on bir jıl boyı qazaq eliniñ ağa hanı lauazımın alıp keledi. Osı uaqıt boyında qilı jağdayğa oray jasaq jiıp, äsker qwrdı, soğıs önerin täp-täuir meñgergeniniñ arqasında, qazaqtıñ aytulı batırlarımen birge mañızdı jeñisterge jetip jürdi. Beybit şaqtardağı el bileudiñ qır-sırın da äjepteuir tüsindi, sonday kezeñderde öziniñ töre twqımdastarı men külli qara halıqtıñ qilı ökilderiniñ jaqsı-jaman qasietterin äbden tanıp-bildi...

Orıs derekközderinen mälim, başqwrttıñ belgili bas adamdarı (Aldar tarhan, Taymas batır jäne t.b.) 1730 jılı imperiyanıñ Sırtqı ister alqasına bergen mälimetterinde «qazaqtarda altı han bar, işterindegi   zorı Äbilqayır han. Sol handardıñ bäri barlıq isterde Äbilqayır hanğa qwlaq asadı», – degen. Bir aydan keyin bwl mälimetti patşayımğa arnayı jiberilgen qazaq elşileri rastaydı. Olar älgi mälimetti Wlı jüz bileuşisi Jolbarıs han men Orta jüz handarı Sämeke men Küşik Äbilqayır hannıñ aytqanınan şıqpaydı degen sözderimen naqtılay tüsti. Äygili qazaq batırı Tabın Bökenbay 1731 jılı qazaq dalasına kelgen Qwtlw-Mwhammed Tevkelevke: qazaq elinde «Täuke hannan keyingi bastı ämirşi – Äbilqayır han, ol öz erkimen, eşkimnen kedergi körmesten, köp isti jüzege asırdı» dedi. Orta jüz hanı Sämeke Äbilqayırdı «bas hanımız» dep atadı. Orıstıñ köptegen qwjattarında belgili qazaq batırları men bas adamdarınıñ, sonday-aq Abılaydıñ jäne özge de swltandardıñ  Äbilqayırdı bas han, ağa han dep atağan derekteri saqtalğan.

Bwl lauazımğa ol 1719 jıldan ie bop kele jatqan jäne sonşa uaqıt boyı attan tüspey, wlan-ğayır qazaq jeriniñ oñtüstigine de, teristigine de qorğan bolmaqqa, jauınger jasağın bastap äldeneşe attanğan. Nebir şayqastar jürgizip, eldiñ azattığı men twtastığın saqtau üşin alısqan. Osınşa uaqıt belden qınındağı qılış pen jebe tolı qoramsa şeşilmedi. Sadaq pen semserdi bekem wstap,  twlparınan tüsken joq. Jauınger sarbazdarın bastap, damıl tappay, qazaq jeriniñ bir qiırınan ekinşi qiırına qwyındata şaptı. El müddesi üşin qwstay wşıp, qısqa merzimde ayşılıq jerlerdi şaldı. Bas qolbasşı retinde, qazaq äskerin kürdeli maydandarda jeñiske bastadı. Oñtüstikte  qazaqtıñ astanası men talay özge de şaharın, şwraylı jer-suın joñğar-basqınşıdan azat etti. Teristik-batısta orıs ükimeti aytaqtağan, orıs qolastındağı qalmaq, kazak-orıs, başqwrttan el-jwrtın qorğadı. Jayıq üşin jan ayamay şayqastı (Äbilqayır hannıñ orıs ökimetine mälimdemesi: «Qazaq halqı Jayıqtan özen suı sarqılıp bitkenşe ayrılmaydı!»). Joñğar basqınşılarına qarsı jürgizgen Otan soğısın jeñispen ayaqtadı. Qontayşı Galdan Ceren sındı quattı äm qaterli,  äskeri küşiniñ mümkindigi mol bas dwşpanımen abıroylı kelisimge qol jetkizdi. Ne kerek, Äbilqayır bahadür öziniñ ağa han retindegi lauazımın bileginiñ küşimen, qolbasşılıq biligimen bekemdedi. Ol bir müşeldey uaqıt boyı öziniñ is jüzinde eldiñ bastı hanı ekenin isimen däleldep keledi.

1736 jılı ordasında bolıp qaytqan şetel sayahatşısı Djon Kestl'diñ jazuına qarağanda,  Äbilqayır han biik boylı, mığım deneli, qızıl şıraylı jüzi jaqsılıq, tilektestik nwrın şaşqan bahadür bolatwğın. Sonımen qatar ol öte qajırlı, asa quattı küş iesi edi, bükil qazaq halqı işinde sadaq tartuda oğan teñ keletin jan joq bolatın (Kestl' kündeliginde onı osılay surettedi, bwl oğan Äbilqayır hannıñ eludiñ ortasına kelgen şağındağı beynesiniñ bergen äseri). Äbilqayır han şınında da kelbetti, küş-quatı kemerinen asqan, öte qarulı, jauıngerlik şeberligi jauın da tänti etken, sonımen birge asa iri wyımdastıruşı jäne ğalamat qolbasşı talantın qwday bir boyına ayamay darıtqan jan bolğan.  Onıñ joñğarlarğa qarsı jauıngerlik şayqastarında da, Rossiyanıñ şekaralıq audandarına jasağan äskeri jorıqtarında da körsetken essizdikke barabar jürekjwtqandığın, keremet batıldığın orıs äkimderi erekşe qolbasılıq darınımen qosa atap körsetip otırğan. Süyikti arğımağınan tüspeytin dala qolbasşısınıñ asa şeber şabandozdıq önerine tikeley kuä bolğanın şekara jasaqtarınıñ komandirleri de jii eske alğan.  1723 jılğı apattı jeñilis tuğızğan köñil-küy halıqtıñ eñsesin basıp, jappay tüñilu orın alğan eñ qiın jağdaylardıñ özinde Äbilqayır han sabır saqtap, oy ayqındığın joğaltpay, öziniñ erjürektigi, şeşimtaldığı arqasında batıl äreketter jasay bildi. Jwrt bosıp ketken «Aqtaban şwbırındıda» esteri şıqqan köptegen qarulas şıñğıstwqımdı bauırlarına wqsamay, ol tez äsker jinay aldı. Sarbazdarın dwşpannıñ şapqınşılıq jasağan bağıttarında toptastırdı. Basqınşı qoldarın şapşañ, qarqındı türde şabuıldau arqılı köp rette basımdıqqa jetip, şayqastarda jii jeñip şığıp jürdi.

Küreske tolı wzaq jıldarda köziniñ jetkeni –  qazaq jwrtı erkindikti süyedi, dwşpanğa aldırğısı kelmeydi, batır, alayda, memleketiniñ qwrılımı älsiz. Täuke hannıñ reformasında közdelgen ölkelerdegi bilikti küşeytu arqılı memlekettik birlikti arttıru ideyası jüzege aspay qalğan. Bas-basına bi boluğa qwmarlıq üdep, eldi bıtırañqılıq jaylap ketken. Öytkeni töre de, qara da mıqtı memlekettik qwrılım jäne onı nığayta tüsu jolında atqarılmaq parız haqında sanasına oñ wğım wyalatpağan. Olar Äbilqayırdı bas han dep sanamaydı, onıñ ağa han retindegi biligin moyındamauğa beyim, onı tek Kişi jüz hanı ğana dep tanuğa oñ iıqtarın berip twradı. Al Kişi jüzdiñ özinde de, şındap kelgende, han biligine sözsiz qwldıq wra bermeydi. Biler keñesine sonau Esim han zamanınan berilip, Täuke han däuirinde küşeytile tüsken ökilettilik tap qazirgi tañda keri äser etip twr. Ökinişti-aq, biraq hannıñ el birligin közdeytin pärmendi jwmıs jürgizuine kedergi bola tüsude.

Äbilqayır han 10 qazandağı mäjiliste osı jäytti küyine ayttı: onıñ büginde han degen atı ğana bar, qwzırındağı bodandarına beybit künde sözi ötpeydi, qazaq işindegi qazirgi jağdayı «iesiz jabayı atqa wqsaydı», «onday attı adamdar wrıp-soğıp, quıp älek, al añdar wstap alıp jep qoyuğa wmtıladı». Alayda ol eldiñ twtastığın arttırğısı keledi. Memleketi küşti, ornıqtı bolsa eken deydi. Solay jasau üşin naqtı bilikke qol jetkizudi armandaydı. Al onday jağday Resey sındı quattı monarhiyanı arqa twtqanda ğana mümkin bolmaq. Reseydiñ protektoratı retinde birtwtas, bilik jüyesi bir ortalıqtandırılğan quattı memleket qwru qajet. Mwnday jağdayğa, äne, özderi talay şayqasqan Qalmaq handığı jetip otır...

Äbilqayır hannıñ tap osılay ağınan aqtarıluın barşası mwqiyat tıñdadı. Soltüstiktegi küşti körşini syuzeren retinde tanudıñ tap sol şaqtağı ahualda şın mänindegi memlekettik müdde twrğısınan jasaluğa qajet şara ekenin oğan eñ qarsı toptıñ özi de tüsindi. Jäne moyındadı, tek  iştey ğana. Biraq hannıñ onday şeşimimen kelise almadı. Sebebi Äbilqayır hannıñ jüzege asıruğa bekem bekingen maqsatı qazaq elindegi dästürli äleumettik-sayasi jüyege ülken özgeris engizetinin qay-qaysısı da sezdi. Turasın aytqanda, onıñ ortalıq ökimetti qattı küşeytuge aparatın şara ekenin wqtı. Bwl şaranıñ qazaq eli aumağında Qasım han zamanınan beri bolmağan bilik jüyesin jañaşa jañğırtatının payımdadı. El işinde ağa hannıñ bir özi basqaratın küşti rejim ornatuğa aparatının zayır tüsindi. Sonı tüsingendikten de, tiisinşe – qorıqtı. Öytkeni, ağa hanğa bükil eldi bir özi bileytin ämirşi qwqtarın bergen jağdayda, qazirgi barşa bas adamdar özderiniñ qazaq halqın basqaru salasındağı bwrınğı artıqşılıqtarınan ayrılıp qalatındarın tüysindi. Bir qolğa alınğan handıq bilikke bwrın-soñdı bolmağan därejede täueldi bolıp şığatındarın şamaladı. Sondıqtan da, 10 qazandağı jinalısta eldiñ birqatar bas adamdarı (bi, swltan, batır, starşın) alauızdıqqa jol berdi. Hanğa bir auızdan qoldau körsetpedi. Degenmen, süyenetin syuzeren tañdau mäselesinde ol jolı Äbilqayır handı Bökenbay, Eset batırlar jäne Qwdaynazar mırza aşıq qoldağan, olardı el işinde bedeli bar tağı jiırma jeti belgili twlğa jaqtadı.

Äbilqayır hannıñ Reseyge arqa süyeu arqılı küşti memleket ornatpaq jolındağı alğaşqı aşıq qadamı osılay jasaldı. Joğarıda aytqanımızday, mäjilis üstinde birden eldik müddege basımdıq bere almauşılıq pen pendeşilik wsaq müddeler boy körsetip, basqaruşı elita arasındağı tar öristi kembağal qayşılıq közge wrdı. Degenmen Äbilqayır han bwl alauızdıqtı jeñuden ümittendi. Alayda onıñ jeñilmek tügil, üdey tüsuine han senim artqan syuzerenniñ özi müddeli edi.  Ol Äbilqayır hannıñ birtwtas handıq qwru josparın qaytkende orındatpau jağın közdeytin...

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

 

 

27 pikir