Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 6533 34 pikir 11 Qazan, 2018 sağat 14:14

"Şonjı" atauın "Älmerek" dep özgertuge bolmaydı

QR Prem'er-ministri

Baqıtjan Äbdirwlı Sağıntaevtıñ

nazarına

 

Qwrmetti Baqıtjan Äbdirwlı!

Sizdiñ atıñızğa "Qazaqstan Zamanı" gazettiniñ 19 şildedegi  nömerinde redakciyanıñ  anıqtama tüsiniktemesisiz mıñdağan adamdardıñ qolı qoyılğan «Aşıq hat» jariyalandı. Bwl hattıñ alğa qoyğan maqsatı «...Toq eteri qazir bizge tarihşı ğalımdardıñ Älmerek bi jönindegi zertteuleri, pikir-wsınıstarı, tarihi derekteri öte qajet bolıp otır» delingen eken.

Men, ğasırdan asa qan keşken qazaq-joñğar soğısın arnayı zerttegen tarihşı emespin. Degenmen, ol turalı azdı-köpti habardar ekenim de belgili. Meni oylandırıp-tolğandırğan mäsele, maqalada söz bolğan jer-su, eldimeken ataularımen onomostikalıq ataularğa qatıstı eşbir dälel-däyeksiz, qwjattıq negizsiz oyjota sözderdi zañdastırğısı keletinderge tosqauıl qoyu kerek dep oylaymın.

Men «Wyğır avazı» gazeti kötergen Jetisu öñirindegi jer-su atauların eşbir derek-däyeksiz wyğır wltına teligen avtorğa Abai.kz aqparattıq portalı arqılı toytarıs berdim. 

Al, Älmerekşil toptıñ «Aşıq hattındağı» söz bolğan mäseleler Abdollajan Samsaqovtıñ maqalası sekildi boljal,  oyjotalardan asıp tüsipti.

Men «Aşıq  hatşılardı» qoldaytın bolsam, «Wyğırlar qazaq jer-su atauların nege jekeşelendire bastadı?» attı maqalamdağı «Şelek, Şonjı t.b.» toponimderge bergen anıqtamalarımnan bas tartqanım emes pe (ol ärine mümkin emes ekenin basa aytamın)? «Aşıq hat» ieleriniñ  mülde qisınsız anıqtamaların qolday almaytındıqtan mına jayttardı aşıp aytuıma tura keledi.

Naqtılap aytqanda, büginge deyingi jazba jäne añız äñgimelerde qalmaqtıñ «Qorday batırı» degen adam bolğan emes. «Qorday» batır degendi Qorday asuındağı taqtağa keyingi jıldarda ğana jazıp qoydı. Onda «Qorday» qazaq batırı delinip twr. «Aşıq hat» avtorları töbeden tüskendey etip «Joñğardıñ batırı Qorday elu mıñ qol bastap qazaqtarğa qarsı jorıqqa attanadı» dep jaza saludıñ astarında ne jatır?

Sol «Aşıq hattağı «Älmerek batır otız bes jasında joñğardıñ batırı Alğabastıñ, on segiz jasında joñğardıñ (qoñtayşısı) qolbasşısı, äri qas batırı Şonjınıñ basın alıp, qazaqtıñ abıroyın asqaqtata tüsedi» degen sözderden ne wğuğa boladı? Qalmaqtıñ batırına «Alğabas» dep qazaqşa at qoyuına qanday negiz bar? «Alğabas» Keñes zamanında payda bolğan eldi mekenniñ atı emes pe edi?

«Qorday» turalı M.Qaşqaridıñ «Türik sözdiginde «Qorday qwstıñ bir türi» dey kelip, özen-kölder jağasında sayrandap jürgen «aqqu-qorday» tirkesin qodanadı. («Türik sözdigi» 3-tom. 324-b.) Añ-qwstıñ atımen atalatın äygili adamdar türik halıqtarında köptep kezigedi. Biraq ol birese qazaq batırı, birese qalmaq batırı bolıp qatar aytılmasa kerek.

«Şonjı» turalı men joğarıda atalğan zertteu maqalamda jeterliktey toqtalğanmın. Toponimikalıq ataudı onomostikalıq atauğa aynaldırıp jibergen ağayındar tarihşılardan qanday tarihi dälel swrap otır? Tarihşılar joq derekti qaydan almaq?

«Aşıq hatta»  mınau HHİ ğasırda eş ıñğaysızdanbastan «Babamız jaylı kökten tüsken şındıq pen añız äñgimeler öte köp» dep jazıp otırğan adamdar tarihşılardıñ dälelderine nege mwqtaj boldı eken?  Osı arada, «Kökten tüsken şındıq» degendi payğambarlarğa tüsken  «Uaqi»  dep wğuğa tiis ekenimizdi,  biraq atalmış «şındıq» kimge, qaşan  mälim bolğanın, kim bizge aytıp bere alatının swrauğa mäjbürmiz.

Ş.Ualihanov atındağı Tarih institutındağı basqa tarihşılarmen elimizdegi tarihşılar qauımı bwl swraqtarğa qalay  jauap bererin özderi biler, al men bwl mäsele jönindegi oylarımdı tömendegişe tüyindegim keledi:

1. Büginge deyingi resmi, beyresmi tarih pen tarihi qwjattarda Älmerek batır basın aldı degen Şonjı, Alğabas, Qorday batır attı qalmaq batırı turalı eş närse bolmağan, nemese men bayqamağan bolarmın, sondıqtan ol turalı aytarım joq.

2. «Şonjı, Qorday, Şelek, İle, Ertis, Qas, Künes, Kegen, Narınqol, Mwqır, Qapşağay, Türgen, Aqsümbe, Twrpan t.b. jer-su atauları jönindegi twjırımdarımdı özgerte almaymın, äri oğan eşbir qajettilik te joq.

3. Älmerek babamızdıñ äulieligi men biligi, batırlığı jönindegi añız ben aqiqatqa qwrmet etemin. Al, qwrmetteu "ol adamnıñ atına eldimeken atın bermese bolmaydı" degenge tirelip twrmasa kerek.

4. Jer-su, eldimeken atauların adamdastıru, adam atımen atau bizdiñ qazaq halqında mülde bolmağan, orıs otarşıldarı (aq, qızıl) alıp kelgen köp indettiñ biri edi.

Biz körşilerdiñ jaman ädetterin onıñ qañsığın tañsıq körip eliktep-solıqtauğa dağdılanıp ketken halıqpız. Al, mına bes mıñ jıldıq jazba tarihı bar Qıtay eliniñ tarihında qanşama äygili adamdar, zwlım, şen qwmar patşalar men qolbasılar bolsa da, solardıñ atında bir de bir jer-su, eldi meken, qala, köşe attarı bolmağan eken. Qıtay tarihın, onıñ geografiyasın, toponimikasın zertteuşiler eş şataspastan-aq bes mıñ jıldıq tarihın jazıp ta, oqıp ta keledi.

Al, biz bir jüye auıssa nemese bir patşa, kösemsımaqtar auıssa olardıñ atındağı eldi meken, qala, dala, köşe attarın jappay özgertip, memleket qarjısın ısıraptaudıñ sırtında halıqtıñ tarihi jadın, wrpaq, dästür jalğastığın öktemdikpen bwzıp, talqandaymız. Sonda bwnday daraqılıq pen ataqqwmarlıqtıq bizdiñ ruhani jañğıruımızğa oñdı äseri bola ma, älde kezekti nauqan qwrbanına aynala ma? Eger «Şonjı» atauın özgertu sonşa kerek bolsa, sol öñirdegi tarihi jer-su ataularınıñ birin mäselen «Şarın, Kökbekti, Alatau nemese qaptağan «nwrlardıñ» biriniñ aldı-artına (mäselen, Nwrkent, Nwrqala t.b.) bir anıqtama söz tirkep-aq jaña atau beruimizge bolar edi ğoy.

Täuelsiz Qazaqstannıñ jer-su, eldi meken atauların adam atına auıstıru tarihına nazar audarğanda, odan bir twtas halıqtıq - memleketşildikten göri jerşildik-ruşıldıq siyaqtı orta ğasırlıq derttiñ zardabın sezgendey bolar edi.

Bwl dert - indet wlttı wyıtuğa, memleketşildikke, wlttıq twtastanuımızğa osı uaqıtqa  deyin az kedergi keltirmegenin moyındauımız kerek. Memleket qwrauşı wlt retindegi qazaq halqınıñ elimizdi mekendegen pälenbay jüz etnikalıq toptar aldındağı jauapkerşiligimen abıroy-atağı, sonday-aq bolaşaq wrpaqtarımızğa qaldırar oñdı ülgi-önegemizdi esten şığaruğa haqımız joq. Tarih sabağı bizge osınday batpan jauapkerşilik jügin  arqalatıp otır. Är isti köñil auanımen emes, aqıl men parasatpen keñ oylap, keñ pişudi üyrenuimiz kerek. Mına alasapırañ HHİ ğasır sınınan aman-esen ötu üşin ülken-ülken isterimen aynalısuğa wjımdasayıq ağayın, otıra qalıp qol jinap, ulap-şulau endigi jerde wyat bolar.

Älimğazı Däulethan, Tarih ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

34 pikir