Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Anıq 4811 5 pikir 22 Qazan, 2018 sağat 09:24

"Ruhani jañğıru" ideyasınıñ tarihi mänin tüsindik pe?

Ruhani jañğıru, yağni kez kelgen qoğamnıñ, wlt bolmısınıñ mädeni damuı memlekettiñ ruhani ömirindegi qoğamdıq sana türleriniñ zaman talabına say jetilui arqılı körinedi. Qoğamdıq sana degenimiz memlekettiñ qalıptasuı men damu jolında, wlttıñ twlğalanuında wlttıq müddeni qalıptastıru, qorğau jäne nığaytuda mädeni qwbılısqa aynalıp otıratın täjiribeler men bilimderdiñ, ruhani - äleumettik qwndılıqtardıñ jiıntığı.

Memleketti qalıptastıru men damıtuda, erekşe qwbılısqa ie qoğamdıq sananıñ tarihi formaları til, mädeniet, tarih, din, öner, dästür, ğılım, bilim, ekonomika, qwqıq, sayasat jäne t.b. Filosofiya tarihında iri oyşıldardıñ ilimderinde zerdelengendey, jeke adam öziniñ ruhani qalıptasuında memleket azamatına aynaluı üşin qoğamdıq sananıñ barlıq formaların tolıq meñgeru tiis. Eger bwlardıñ barlığı jeke adamnıñ tanımında, qoğamdıq ortada ömir süretin bolsa qoğam tegistey damidı. Qoğamdıq ortada ädilettilik, şınayılıq dästür, bilimdi, önerdi käsip etu qoğamnıñ wstanımına aynaladı.  Älihan Bökeyhanov aytqanday, «Özin-özi qasqırşa şauıp otırğan jwrtta oqu-öner bolmaydı».

Uaqıt özgergen sayın adamzat qoğamı da özgeredi, özgeru üstinde. Qazaq danalığınday aytılğan, «elu jılda el jaña»  degen ösiet qoğamnıñ uaqıt talabına say özgerip otıratındığın zerdeleuden tuındağan. Osı twrğıdan qaraytın bolsaq (tarihtağı babalarımızdıñ wğımımen zerdelesek), qoğamdıq sananıñ ruhani jañğıruı degenimiz, wlttıñ jäne onıñ memleketiniñ qalıptasu jolındağı qwndılıqtar men mädeni igilikterdi saqtay otırıp, jaña uaqıttıñ örisinde qalıptasıp jatqan dünielerdi igerui, qabileti, bilimi jäne öneri arqılı bağındıru, soğan wmtılu. Mäselen qazirgi tañda adamzat qoğamınıñ  äleumettik, mädeni jäne sayasi damuı, damudağı erekşelikter ädemdik ekonomikadağı bäsekege qabilettilik arqılı körinude. Al bäsekege qabilettilik qazirgi älemdik örkeniette biikke qol jetkizgen memleketterdiñ tarihında osıdan biraz uaqıt bwrın bastalıp ketken.  Bügingi adamzat äleminde qoğamdıq sananıñ tarihi formalarınıñ qatarı bäsekege qabiletti boludıñ jaña dünielerimen tolığuda. Osınday jağdayda uaqıt bolmısı, qoğamnıñ bolaşağı öskeleñ wrpaqtan jaña dünielerdi meñgerudi talap etude. Tağıda alaş ziyalısı Älihan Bökeyhanovtıñ sözine jüginsek, «Bwl zamanda jılap mwratqa jetem deu – aş tüyeniñ küyseui sındı därmensizdik». Bügingi zamanda mwratqa jetudiñ talabı adam boyında wlttıq sananıñ, ruhtıñ, bilimniñ jäne jigerdiñ boluı. Bwlar adamnıñ boyına tärbie, adamnıñ aqıl-parasatımen kelmek. Wrpaqtıñ öz zamanındağı jaña dünielerdi bağındıruğa wtımdı wmtılısın jäne osı jolda halıqqa igiligi ortaq dünielerdi bağındırudıñ täsilderin meñgeruin ruhani jañğıru deymiz.

Ruhani jañğırudıñ elementteri adamnıñ sanasında jatadı jäne onıñ qwbılısı wlttıq sana arqılı ideyağa, ömirlik wsanımğa aynalıp otırmaq. Mäselen tarihi dünie retinde babalarımız erteden bastap wrpaqtıñ tanımın tärbieleytin ertegilerdi şığardı. Wrpaqtı erlikti ielenip, eldi qorğaytın dästürdi qalıptastıruğa ündedi. Batır, bi-şeşen bolıp jaña dünielerdi jasaudı üyretti. Sonıñ negizinde sonau köne zamanda memleketti basqarudıñ ülgisin jazğan grek filosoftarı Platon men Aristotel'diñ, «memleketti oyşıldar basqaruı kerek» - degen ideyaları dästürli qazaq qoğamında orın aldı. Trihtağı qazaqtıñ ruhani ömirinde oyşıl adamdar qabileti, wlttıq sanası jäne danalığı arqılı qoğam ömirine ruhani özgeris äkeldi. Sol arqılı wlttıñ biregeyligi, wrpaqtıñ azamattıq biregeyligi saqtalıp otırdı.

Tarihtıñ tağılımı jäne bügingi uaqıttıñ talabı negizinde qaraytın bolsaq, ruhani jañğıru är wrpaq buınnıñ tarihi sana negizinde özindik sanasınıñ qalıptasuı. Wlttıq sananı ielengen (wlttıq sanası bar) jäne özi ömir sürip  otırğan qoğamnıñ örisin keñeyte bilgen wrpaq bolmısın ruhani jañğıru qwbılısımen ölşeymiz.

Wlttıq sana. Sana degenimiz adam bolmısında mağınası tereñ äri kürdeli wğım.  Ğılımi ädebietterde adam miınıñ atqaratın erekşe qızmeti dep körsetedi. Klassikalıq nemis filosofiyasınıñ ökilderi tarihta adamnıñ işki ruhani äleminiñ kartinasın jasauğa wmtılğan. Biraq bwl da adam sanasınıñ fenomenin tolığımen aşıp bere alğan joq. Sonau Aristotel' zamanınan bastap filosofiyanıñ özi osı irracionaldı (adamnıñ täjiribesine bağınbaytın, aqıl oydan tıs ömir sürip jatqan) qwbılıstardı zertteumen keledi. Qalay desekte adamnıñ täjiribesine köne bermeytin sana wğımı adam bolmısınıñ ruhani mänin, äleumettik örisin ayqındap otıratın qwbılıs, adam boyındağı ruhani qasietterdi biriktirip otıratın närse bolıp tabıladı. Filosofiyalıq twrğıdan aytatın bolsaq, sana degenimiz adam tanımınıñ negizi, negizgi közi, adam bolmısınıñ erekşe qasieti. Sana bolmasa adam eştemege jaramaydı.

Abay danamız aytqanday,

Adam – bir boq kötergen boqtıñ qabı,

Boqtan sasıq bolasıñ ölseñ tağı.

Menimen sen teñ be dep maqtanasıñ,

Bilimsizdik belgisi – ol bayağı.

 

Keşe bala eñ, keldiñ ğoy talay jasqa,

Kez jetti bir qalıpta twra almasqa.

Adamdı süy,  allanıñ hikmetin sez,

Ne qızıq bar ömirde onan basqa?! Şınımende adam ömiriniñ ruhani mäni adamgerşilikpen kelip, osı qasiet arqılı saqtalıp otıradı. Adamgerşiliktiñ negizinde tärbie, sezimtaldıq, zerektik, aqıldılıq, janaşırlıq jatır. Bwnıñ barlığı adam sanasınan şığıp, sanağa kelip tireledi. Adamnıñ minezi men oy örisinen körinetin bwl qasietterdi kisilik sananıñ belgileri deymiz. Adamnıñ jiğan bilimi, baylığı halıqtıñ, wrpaqtıñ igiligine jaramasa ol eştemege jaramas edi. Qazaq danalığındağı «adam düniege jalañaş kelip, jalañaş ketedi» - degen wğım osıdan şıqqan. Abaydıñ danalıq sözine tağı da nazar audarsaq, sananı kütpese, sananı tärbielep halıqtıñ sanasında sözi men isin qaldırmasa adam düniege jılap kelip, özine kiip öledi. Eger sana, özindik sana (kisilik), wlttıq sana bolmasa adam bolmısınıñ tarihi mäni aşılmas edi. Joğarıda aytıp ötkenimizdey barlıq adami qasietter, adam tanımında ömir süretin aqparattar sanamen ğana mänge aynalıp otırğan. Alaş ziyalısı Ahmet Baytwrsınov jazıp ketkendey, «Öz erkim özimde, öz isim özime qoja, özim sebeppin dep jürgen adam twrmıs isiniñ orauınan, şırmauınan är asa almaydı.. Adam qanşa dana, bilimdi bolsa da, qanşa qaharman qayrattı bolsa da, äleumet onıñ maqsatın wqpaytın bolsa, qayratker qamalğa jalğız şapqan batırday älek boladı».

Wlttıñ, onıñ ökili jeke adamnıñ twlğalıq bolmısınıñ intellektualdıq örisi wlttıq sana negizindegi qwndılıqtar arqılı körinip otıradı. Sondıqtanda wlttıq sana degenimiz wlttıñ dünietanımınıñ, tarihi täjiribeleriniñ, ruhani qwndılıqtarınıñ negizinde qalıptasıp, wrpaqtan wrpaqqa tärbie, kisilik qasiet ülgilerimen jalğasıp otıratın jalpığa ortaq qasietterdi ayqındap, biriktirip, körsetip otıratın bilimniñ erekşe türi. Dästürin, tarihın, mädenietin bilmeytin adamda wlttıq sana qalıptaspaydı. Kez kelgen äleumettik mädeni damu öziniñ uaqıtı şeñberinde wrpaqtan wlttıq sananı talap etedi. Memleketimizdiñ tarihınan, özge elderdiñ de tarihınan belgili qoğamnıñ damuına ıqpalın tigizip otıratın dünieler wrpaqtıñ twlğalıq deñgeydegi (wlttıq sana deñgeyindegi) qızmeti arqılı qalıptasıp jüzege ası otırğan. Jeke adamnıñ minezi men is-äreketinen (izdenisi) bastap halıqtıñ ömirinde jalğasıp otıratın el bolmısınıñ ruhani (twlğalanu) negizi wlttıq sanadan bastau aladı. Osı twrğıdan qaraytın bolsaq, wlttıq sana jeke adamdı halıqpen, halıqtı memleketimen, memleketti tarihpen, bolaşaqpen baylanıstırıp otıratın dünie.

Wlttıq sanasız halıqtıñ igiligine, bolaşağına ortaq eş närse qalıptaspaydı. Qazaq qoğamınıñ ruhani ömirinde wlttıq sana wrpaqtı tektilikke, kisilikke tärbieleudiñ twtqası sanalğan. Besik jırı, añız-äñgimelerden bastap, qazaqtıñ söz önerinde jalğasıp otıratın tarihi dünieler wrpaqtıñ sanasın wlttıq sana deñgeyine köterudiñ  negizgi täsilderiniñ biri. Qoğamdı biriktirip otıratın, onıñ bolmısınıñ negizin qwraytın kisilik qasietterdiñ adamnıñ wlttıq sanasınan bastau alıp, halıqtıñ wlttıq sanasına kelip tireletindigin babalarımız erte tüsingen.

Qoğamdıq sananıñ jañğıruınıñ negizinde qaşanda wlttıq sana mäselesi twradı. Sebebi qoğamnıñ damuı ekonomikanıñ damuına täueldi. Ekonomikanıñ damuı ğılımnıñ damuımen tığız baylanıstı. Eldiñ twrmıs täjiribelerimen sabaqtas şaruaşılıq türleriniñ damuı  öndiriske, auıl şaruaşılığına ğılımnıñ jaña dünielerin (jetistigin, önimin)  engizumen tığız baylanıstı. Bwnıñ barlığınıñ jüzege asuı, qoğamdıq ortada  küş alıp otıruı (halıqtıñ qolınıñ jetui) adamnıñ tärbiesi men täjiribesine, bilimine kelip tireledi. Al, adam boyında osı qwndılıqtardı biriktirip, jetildirip otıratın wlttıq sana. Adami kapitaldıñ negizi wlttıq sanada jatır.

Qazirgi uaqıtta örkeniet biigine şıqqan memleketterdiñ tarihta qalatın täjiribesine qaraytın bolsaq, bükil qiınşılığın halıqtıñ birliginiñ, elge, qoğamğa degen janaşırlıqtıñ, eñbektiñ jäne ğılım, öner jolındağı ziyalılarınıñ jan-jaqtı izdenisiniñ nätijesinde jeñip otırğan. Qazaq tarihında da wlttıq müdde isine jwmıluda alaş twlğaları eldik qasietterdiñ (wlttıq sana, wlttıq ruh) alıp beynesin qaldırdı. Bwnıñ barlığı aynalıp kelgende, qanşa uaqıt alğa basıp, qoğam damığanımen adami kapitaldıñ negizi bolıp tabılatın qwndılıqtardıñ qaşanda öz mänin joymaytındığın añğartadı.

Elbasınıñ  «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıru» attı bağdarlamalıq maqalasında wlttıq sana mäselesi memleket aldına qoyılğan. Joğarıda aytıp ötkenimizdey, adamzat örkenietiniñ bağıtı özgergen sayın wlttıq sananıñ da örisin keñeytu mäselesi qoğamğa jüktelude. Biraq, adam bolmısındağı wlttıq sana önimi bolıp (wlttıq sana deñgeyindegi) sanalatın qasietter joyılmaydı, tek adamnıñ kisilik jäne twlğalıq deñgeyine jüktelip otıratın mindetter jaña uaqıttıñ talaptarına say özgerip otıruı  mümkin. Osınday jaña uaqıt jağdayında, adamzat äleminde damudıñ (ğılımi tehnikalıq, aqparattıq, tehnologiya) jaña dünieleri wlttıq sanağa jaña mäselelerdi wsınıp, jaña mindetterdi jüktep otıradı.

Qazirgi tañda wlttıq müddege küş beretin, onı saqtap otıratın jaña dünielerdi meñgeru, meñgeru jolında qoğamğa qayşı keletin närselerdi küni bwrın ajırata bilu bügingi qoğamnıñ wlttıq sanasınıñ ayşıqtı belgileriniñ birine aynaluı tiis mäselelerdiñ biri. Osı mäelege qatıstı elbasınıñ bağdarlamalıq maqalasında, HHİ ğasırda wlttıq sanamızğa qatıstı mindetter körsetilgen. HHİ ğasırda qazaq halqınıñ wlttıq sanasınıñ önimine aynaluı tiis närselerge toqtalsaq, olar bäsekege qabiletti bolu, wlttıq pragmatizm, wlttıq biregeylikti saqtau, qoğam men jeke adamnıñ ruhani ömirinde bilimniñ saltanat qwruı, qoğamnıñ öz jolımen damuı. Bwğan deyinde aytılıp otırğanday, wlttıq sana jeke adamdı memleketimen, qoğamımen biriktirip otıratın ruhani fenomen. Sondıqtanda qoğamnıñ twraqtılığı, twraqtı türde damuı onıñ ökili jekelegen adamdardıñ is-äreketine, ruhani qwndılıqtarına jäne barlıq qoğamdıq sana türlerin boyına biriktire alğan ruhani deñgeyine kelip tireledi. Osı sebepten qay uaqıtta da qoğamnıñ bolaşağına, damuına qajet närse bäsekege qabilettilik. Bäsekege qabilettilik bolmay qoğamnıñ täjiribeleri onıñ (qoğamnıñ) bolmısına jaqındamaydı.

Bäsekege qabilettilik mäselesinen bwrın, qoğamnıñ işinen bäsekege qabiletti boluğa qwştar talanttı jastardıñ, bilimdi adamdardıñ qoğam aldına şığuına kedergi bolatın mäseleler de twradı. Olar jemqorlıq, bilim men ğılım jüyesindegi paraqorlıq jäne t.b. Osığan qatıstı, «Jwrt paydasına taza jolmen tura bastaytın er tabılsa – qazaq halqı soñınan erer edi» - degen Älihan Bökeyhanov. Bäsekege qabilettilik wlttıq sana deñgeyindegi wğımğa, wlttıñ ideyasına aynalğannan keyin ğana damudıñ täjiribeleri qoğam ömirine ornıqpaq. Bwnıñ mısalın tarihımızdan, tarihtağı örkeniet jolına erte bet bwrğan  memleketterdiñ mädenietinen de köre alamız.

Bäsekege qabilettilik ol mädenietti, sauattı, önerli, bilimdi, eñbekqor, öz isine jauaptı bolu. Bir sözben aytqanda adamdı, sol arqılı qoğamdı mädeniet bağıtımen uaqıt talabına beyimdep otıratın deñgeydi ielenu. Bäsekege qabilettilikte eñ birinşi közge tüsetin närse qabilet, bilim, kisilik minez arqılı jasampaz bolu.  Elbası maqalada atap körsetkendey, «Qazirgi tañda jeke adam ğana emes, twtas halıqtıñ özi bäsekege qabiletin arttırsa ğana tabısqa jetuge mümkindik aladı.

Bäsekege qabilettilik degenimiz – wlttıñ aymaqtıñ nemese jahandıq narıqta bağası, ya bolmasa sapası jöninen özgelerden wtımdı dünie wsına alauı».  Bäsekege qabilettilikti wrpaqqa jüktep otıratın uaqıt, uaqıt örisindegi jaña özgerister. Qoğamnıñ damuı ğılımdağı jaña dünieler arqılı köringen sayın, bäsekege qabiletti bolu mindeti de küşeye tüsedi. Sondıqtan bwl mäsele kez kelgen eldiñ  qoğamı men sol qoğamnıñ işindegi wlttıq sananıñ şeñberinde twratın qwndılıqtardıñ biri boluı tiis. Alaş ziyalısı Älihan Bökeyhanov jazıp ketkendey, «Baylıq tübi – aqıl häm qol wstalığı. Osı ekeui qosılmay adam balası qazınağa jarımaydı».

Ötken däuirde bizdiñ babalarımız atamekendi jaudan bilektiñ küşimen qorğap otırsa, batırlarımız qorğağan düniesin (wlttıq müddeni) ğılım, bilim jäne öner arqılı igerip, onı odan äri nığaytıp otıratın ğılımi dünielerge qol jetkizu bügingi wrpaqtıñ aldında twrğan bäsekege qabilettiliktiñ negizgi bağıtı bolıp tabıladı.

Bäsekege qabilettilik qazirgi uaqıt şeñberinde mädeniettiliktiñ bir ülgisi bolıp tabıladı. Bügingi uaqıt keñistigindegi damudıñ jaña talabına beyimdelude älemdik örkeniettiñ adamzatqa ortaq dünielerin meñgere bilu bäsekege qabiletti boludıñ negizgi wstanımı. Sebebi uaqıt bir orında twrmaydı. Ğılımnıñ qarqındı türde küş alğan uaqıtınan bastap  adamzat äleminde örkeniettiliktiñ üderisi tez jürip keledi. Adamzattıq örkeniettiñ köşinde orın alıp otırğan jaña özgerister ärbir mädeniet iesi wlttarğa, onıñ memleketine jahandanudıñ jaña talaptarına say erte qamdanudı, izdenudi, ğılımnıñ jaña dünielerin igeruge beyimdelu men ikemdi boludı jükteydi. Bwnı filosofiyada pragmatizm deydi.

Memleket basşısınıñ bağdarlamalıq maqalasında memleketke, qoğam aldına wsınılıp otırğan ideya bwl wlttıq pragmatizm. Wlttıq pragmatizmniñ erekşeligi bwl wlttıñ, eldiñ, qoğamnıñ ortaq wstanımın bildiredi. Wlttıq pragmatizm wlttıñ ruhın saqtap, nığaytıp otıratın wrpaqtı wlttıñ müddesimen biriktiretin wlttıq sananıñ erekşe türi. Wlttıq pragmatizmde bügingi uaqıtpen ömir süru joq. Wlttıq pragmatizmge tän közqaras ötkenniñ tağılımına qwrmetpen qarap, täjiribesin igeru, yağni öziniñ ömir sürip otırğan uaqıtındağı adamzat qoğamınıñ jetistikterine qarap äreket etu, izdenu, örkenietke wmtılu, bolaşaqqa wlttıq müdde biigimen qarau basım. Elbasınıñ maqalasında atap körsetilgendey, «qazaq halqınıñ atamekendi qorğau, kütu, taza wstaudağı dästüri wlttıq pragmatizmniñ jarqın ülgisi bolıp tabıladı: «Töl tarihımızğa, babalarımızdıñ ömir saltına bir sät üñilip körsek, şınayı pragmatizmniñ talay jarqın ülgilerin tabuğa boladı. Halqımız ğasırlar boyı tuğan jerdiñ tabiğatın közdiñ qaraşığınday saqtap, onıñ baylığın ünemdi, äri orındı jwmsaytın teñdesi joq ekologiyalıq ömir saltın wstanıp keldi». Wlttıq pragmatizm degenimiz öziñdi, wltıñdı, halıqtı, eliñdi saqtaytın, eldiñ ömirin jalğaytın dünielerdi tani bilu, uaqıtılı qorğap otıru. Qazaqtıñ qarapayım otbasılıq ömirinde de wlttıq pragmatizmniñ elementteriniñ jatqandığın köremiz.Ülkendi sıylau, kütimdarlıq, ırıs, nesibe wğımdarı, izgilikti tuıs, ağayın, el bolıp bölisudiñ özi qazaq dästürindegi osı qwbılıstıñ mänin tereñnen añğartadı. Elbası aytqanday, «Biz jañğıru jolında babalardan miras bolıp, qanımızğa siñgen, büginde tamırımızda bülkildep jatqan izgi qasietterdi qayta tületuimiz kerek».

Wlttıq pragmatizm babalarımızdıñ qol jetkizgen, qalıptastırıp ketken ülken jetistikteriniñ biri. Şınımende tarihqa qaraytın bolsaq, qazaq qalıptastırğan wlttıq dästürinen wtılğan joq, kerisinşe dästür arqılı qoğamdağı qiınşılıqtı jeñip otırğan.  Wlttıq pragmatizmdi dästür negizinde wlttıq qasiet deñgeyine kötere bildi. Sonıñ nätijesinde el täuelsizdikten qol üzgenimen, tarihtağı qazaqtıñ ärbir adamı wlttıq qasietteri men qwndılıqtarınan qol üzbegen. Jer men eldi qorğau isine wlttıq sananıñ küşimen birikti, yağni danalığı, tektiligi arqılı dästürli qoğamnıñ mädeni örisi saqtalıp otırdı. Osınıñ nätijesinde wlt joyılmağan. Memleket basşısınıñ maqalasında wsınılıp otırğan wlttıq pragmatizmdi nığaytudıñ bastı maqsatı, osı bir tarihi uaqıt keñistigindegi wlttıñ bolmısımen, wlttıñ müddesimen  wrpaqtıñ ruhın, bolaşağın biriktiretin qwndılıqtardı zerdeleu, bağıt-bağdar beru. Ata-babalarımızdıñ  wlttıq müddege qızmet etudegi dästür täjiribeleriniñ boyınan izgi qasietterdi ielenu, sonı qayta jalğastıru.

Türli tarihi kezeñdi tarihta basınan ötkizu halqımız üşin oñay bolmağandığı anıq. Otarşıldıq uaqıt, odan keyingi keñes däuirinde sırttan küştep engizilgen ideologiya wlttıq qasietterimiz ben qwndılıqtarımızdıñ biraz böligin wrpaq ömirinen qaşıqtata tüsti. Osınıñ saldarınan eldiñ tabiğatı men minezine jat dünieler qoğamğa ornığa bastadı. Demek wlttıq pragmatizmdi qolğa aludağı maqsat, bwl ideyanıñ bastı maqsatı  keri tartpa, wlttıñ minezine, eldiñ dästürine jat närselerden arılu. Bügingi uaqıt talabına tarihtağı eldiñ täjiribesimen qayta qarau.

Qazirgi qoğam aldında twrğan mäselelerdi biri wlttıq biregeylik. Wlttıq biregeylikti saqtau bügingi jahandanu däuirinde eldikti saqtaudıñ wstanımı bolıp sanaladı. Sebebi bwl mäsele wlttıñ bolaşağına ünemi tikeley qatıstı. Adamnıñ boyında, ömirinde, qoğamda wlttıq biregeylik bolmasa bwnday adamnıñ qoğamınıñ erteñi bwlıñğır. Qoğamda wlttıq beregeylik bolmasa, wlttıq biregeylik wlttıq sanağa aynalmasa bwnday ortanıñ adamı ösken ortasınan, qoğamınan qaşıqtaydı. Osı sebepten jeke adamdı qoğamımen, wlttıq müddemen, wrpaqtı el müddesine jwmıldırıp otıratın wlttıq sana, wlttıq biregeylik. Wlttıq sana bolmasa wlttıq biregeylik saqtalmaydı. Wlttıq sana men wlttıq biregeylik tığız balanıstı. Wlttıq biregeylik qoğamnıñ bet beynesin ayqındap otırsa, qoğamnıñ negizi wlttıq sanağa täueldi. Sonımen qatar wlttıq biregeylik osı wlttıq sanadan şığatın qoğamnıñ mädeni negizi bolıp sanaladı.

Wlttıñ twlğalıq jetistigi, wrpaqtıñ kisiligine tän dünie wlttıq biregeyliktiñ negizinde wlttıq tärbie, dästür men mädeniet, til, wlttıq öner, dil men dinniñ tazalığı, wlttıq ideya, tarih, tarihi sana jäne wlttıq idologiya jatır. Qazirgi jahandanu däuirinde wlttıq biregeylik mäselesi wlttıñ bolaşağın, qoğamnıñ twraqtılığın, twtastığın ayqındaytın dünie, mañızdı qwral bolıp otır. Qwral deytinimiz dästürli qazaq qoğamınıñ ruhani ömirinde, bwl mäselege kez kelgen otbası, jeke adam, ata-ana bolıp köñil bölgen. Wlttıq biregeylikti negizge alğan wrpaqtı eldikke, wltjandılıqqa tärbieleude qoğamdağı är otbası özine tiesili jauapkerşilikti saqtağan. Sonıñ nätijesinde  wlttıq sanası men ruhı küşti adamdar qoğam aldına şığıp otırdı, wlt isine jwmıluda wlt ziyalılarınıñ biik şoğırı qalıptastı.

Elbası maqalada atap körsetkendey, «Wlttıq salt-dästürimiz, tilimiz ben muzıkamız, ädebietimiz joralğılarımız, bir sözben aytqanda wlttıq ruhımız boyımızda mäñgi qaluğa tiis». Şınımende wlttıq biregeylikti saqtau, osı dästürmen ömir süru (qoğamnıñ ömir sürui) jeke adamnan bastap qoğammen jalğasıp otıratın, sol deñgeyde körinetin mädeni jetistik bolıp sanaladı. Wlttıq biregeyliktiñ negizinde wlttıñ qasietterin ayqındap otıratın dünieler saqtalıp otıradı. Qoğamğa qajetti dünieler ğana halıqtıñ zerdesimen qabıldanadı. Qoğamnıñ igiligine qayşı keletin dünieler el dästüri tarapınan qabıldanbay jatadı. Wlttıq biregeyliktiñ negizine jeke adam men wlttıñ ruhın biriktire tüsetin aqıl-parasattılıq, sezimtaldıq, zerektik sındı ruhani qasiet ülgileri jatadı. Ötkenge qwrmetpen, bolaşaqqa biik zerdemen qaraytın wrpaq wlttıq biregeyligi küşti ortadan şığatındığın tarihımız da, bügingi uaqıttıñ şınıdığımen qatar körinip otırğan uaqıttıñ talabı da däleldeude.

Ümbetqan Quandıqwlı Särsembin, filosofiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

5 pikir