Jeksenbi, 21 Şilde 2019
Ädebiet 2127 0 pikir 2 Qaraşa, 2018 sağat 10:16

Tuğan jerdiñ jırı men sırı

Är qalamgerdiñ jazuşılıq jolı, tañdağan taqırıbı, şeberlik şeñberi, tabiği talantına say ädebi ortada tiesili ornı bolatını belgili. Osı retten kelgende qazirgi qazaq körkem söziniñ belgili de belsendi ökili Quanış Jienbaydıñ jemisti şığarmaşılıq jolına toqtaludıñ jöni bölek. Onşaqtı kitabı jarıqqa şıqqan, esimi de, eñbegi de oqırmandar qauımına keñinen tanılğan, ädebi sında jaqsı bağalanğan jazuşınıñ jaña şığarmasın oqi otırıp, kökeyge tüygen oylarımmen bölisudiñ orayı kele ketkeni.

Jazuşınıñ jaña kitabına «Jer üstinde de jwmaq bar» degen romanı jäne bir top äñgimeleri toptastırılıptı. Quanıştıñ qalamgerlik qarımın, dara darının tanıp-biluge layıqtı kölemdi de körnekti tuındı. Bügingi jañarğan zaman, özgergen qoğam kezinde jazılıp, jarıq körip jatqan ädebi şığarmalardıñ arasınan oza şauıp, oqşau közge tüskenderi neken sayaq. Äsirese, körkem proza salasında. Aldımen aytarım, Quanıştıñ jaña kitabı sol olqılıqtıñ ornın toltırıp twrğandığı. Jazuşı özi qatarlas qalamgerlerdiñ işinen suırılıp şığıp, birneşe roman jazsa, sonıñ soñğısı osı «Jer betinde de jwmaq bar». Tağı bir erekşeligi romanda tañdalğan taqırıptıñ bwrın-soñdı qazaq ädebietinde kezdespegendigi bolsa, soğan say keyipkerleriniñ ğwmır keşip jatqan ortası da özgeşe. Bayqoñır kosmodromı, Töretam beketi, ğarışkerlerge qızmet körsetip jatqan qazaq jwmısşıları men tuğan jer tağdırı turalı tıñ tuındınıñ kötergen mäselesi kökeytesti, jazılu mäneri kelisti, keyipkerleriniñ somdaluı sonı. Endi osı twjırımdı oyımdı tarqatıp aytuğa köşeyin.

Orağıtpay kökeyime tüygen oyımdı aşıp aytsam, täuelsizdik jıldarı qazaq ädebieti jaña bir beleske köterilip kele jatsa, sonıñ ayqın ayğağı osı roman der edim. Bwl şığarma – qazirgi tañdağı qoğamdıq-äleumettik ömirimizdiñ kökeytesti mäseleleri qozğalıp, köñilimizdi eleñdetip, sanamızdı san saqqa jügirtip jürgen swraqtar men onıñ jauaptarına baylanıstı tolımdı tolğanıstarğa tolı tuındı.

Aldımen roman jelisi qanday taqırıpqa qwrılğanı jöninde. Onı mına bir mäselege arnalğan dep kesip aytu mümkin emes. Şığarmada qoğam ömiri men adamdar tağdırına qatıstı sanaluan şırğalañ oylar toğısıp, bügingi künniñ zäru mäseleleri är qırınan alınıp, talqığa tüsken, söytip onıñ sebeb-saldarı aşıq äri aşına aytılğan. Alayda twrmıs tauqımetin, keñestik sayasattıñ qwytırqıların bastarınan keşe jürip, jigerleri jasımağan, adami qasietterinen aynımağan, ör ruhtı qarapayım adamdardıñ keleşekten küder üzbey, jarqın bolaşaq üşin küresken is-äreketteri de jarqırata jazılğan. Oğan jazuşı romannıñ bastı keyipkerleri Köbeysinniñ, onıñ adal jarı Aqkerbezdiñ bekzat beynelerin kelistire sipattau arqılı köz jetkizedi. Qalamger qazirgi zamannıñ adamdarı qanday boluı kerektigi jöninde oy tolğap, jaña obraz somdağan. Bwrınğı beket basşısı, qazirgi qala äkiminiñ orınbasarı qızmetinde jürgen Köbeysinge qay jağınan minezdeme berseñ de jaña qoğam, özgergen zamannıñ adamı. Ol Mäskeude joğarı bilim alğan bilikti maman-injener. Qay qızmette jürse de Köbeysinniñ oylağanı jwmısın minsiz atqarıp, wjımdı wyımdastırıp, abıroyın asırıp, jauaptı jwmısın adal atqaru. Osı bir jas azamattıñ jwmısşılar jüreginen jılı orın alıp, sıylı boluınıñ sırı nede dersiz. Ol qaramağındağı qarapayım adamdardı basınbaytın, qolınan kelgenşe ötiniş-tilekterin keyinge qaldırmay taban astında şeşip beretin rahımşıl basşı. Jwrt onıñ kabinetine kezek tospay birden kire beretin. Tipti, esik aldınan tosıp alıp ta ötinişterin ayta beretin. Mwnı ol bedelim tüsip qaladı-au dep teris qabıldamaytın. Jwmısşılarğa alaböten büyregi bwrıp, janaşırlıq jasauınıñ sırı onıñ temirjolşılardıñ twrmıs jağdayı, densaulıqtarı mäz emestigin jan-jüregimen tüsinetindiginen äri öz ar-ojdanı aldındağı adaldığı, janınıñ tazalığı, kim-kimge de kisimsimey, kişipeyildilik tanıtatın qalıptı minezinen edi. Jazuşınıñ öz keyipkerin özgelerge önege retinde somdağanı beker emes. Bügingi kezde ülkendi-kişi şeneunikterdiñ qabıldauına kiruiñ, olardıñ jılı qabaqpen qarsı alıp, ötinişiñdi orınday qoyuı ekitalay. Al onday basşıdan qayırımdılıq, janaşırlıq kütu qiın-aq. Köbeysin bolsa jaña zamannıñ ziyalı adamınıñ tolımdı beynesi.

Romandağı Aqkerbez turalı aytar söz az emes. Köbeysin ekeui tanısıp, otau qwrğalı jürgende Aqkerbezdi azğırıp, oğan twrmısqa şıqsa, espe qwmnıñ arasında ömir sürip, jer jännatı Jetisudan ayrılıp qalatının aytıp, jeñgeleri qanşa eskertse de, özi qalağan jigitine bergen uädesin berik wstanıp, sezimine satqındıq jasamağan Aqkerbezdiñ adaldığı men adamgerşiligine tänti bolasıñ. Aqkerbezdiñ bastıqtıñ äyelimin dep kergimey, qazaqı tärbiesin saqtap, Töretam men Bayqoñırdağı jwmısşılardıñ otbasıları – äyel, bala-şağalarımen ağayınday aralasuı da ömir önegesi. Bwl da jaña zaman qalıptastırğan jaña adamnıñ – aqıldı, ädepti äyeldiñ, adal jardıñ ornıqtı obrazı. Qalamgerdiñ qalauımen, zaman talabına üylestire beynelengen körkem minezdi, aqjarqın, adal, kisilikti zamandastar qatarı köbeye berse degen aq tilek oqırmandardıñ oyınan şıqqan şığarma keyipkerleri osınday qasietterimen qımbat. Bwl jerde jazuşı kimniñ kim ekenin oqırmandarğa qwrğaq bayandau arqılı emes, olardıñ är sättegi is-äreketteri, payım-parasattarı, oy-tolğamdarı arqılı jetkizgen şeberligin aytuğa tiispiz. Roman keyipkerleriniñ ömir keşuleri bügingi jäne ötken künderdiñ oqiğaların sabaqtastıra kezek bayandauı da tabılğan täsil. Onıñ sırtında, jazuşı keyipkerleriniñ ärqilı ömirlik mäselelerge közqarasın, tüyin-şeşimin birde monolog, birde oy ağını, birde dialog yaki eki kisiniñ pikirlesu-swhbattasu barısındağı sözderi sındı ädepki ädebi täsildermen jazıp şıqqan. Kölemi 270 bettey romandı bas almay, qızığıp, twşınıp oqıp şığuıña osılayşa jeñil jol aşılğan.

Şığarmada bwrındarı bilsek te, janımız jaralanıp jürsek te aytuğa kelgende tilimizdi tistep,ünimiz şıqpay ürkektep, astarlap aytudan asa almay jürgen qoğam ömirindegi äleumettik, wlttıq, eldik mäselelerdiñ şındığı keñinen qamtıla, qisının tauıp, bwltartpas däyekti dälel, ayna-qatesiz aqiqat, tirşilik tüytkilderiniñ naqtı mısaldarı arqılı körkem kestelengen. Ayızıñ qanıp, süysinip te tüysinip oqisıñ...

Aytalıq qırıq jıl boyı atom bombasınıñ jarılısınan zardap şekkenimiz azday, Bayqoñır kosmodromınan üzdiksiz wşırılıp jatqan ğarış kemeleri gepatit uın seuip, adamdarımız da, dalamız da ayıqpas dertke wşırauın aytpaq tügil, kerisinşe maqtanışqa aynaldıruğa mäjbür bolğanımız ötirik pe?!.. Öz tuıp-ösken jerimizge ie bola almay talay wrpağımız qwrbandıqqa şalınğanı, söyte twra onıñ dauasın tabuda därmensiz bolğanımız da ras qoy. Jazuşınıñ özi ösip-öngen Aral aymağınıñ özara tığız baylanıstağı Töretam beketi men Bayqoñır ğarış aymağınıñ tınıs-tirşiligin zerdeley otırıp, qazirgi qazaq qoğamında qordalanğan, şeşimi şielenisti mäselelerge oraylastıra oy tolğap, onıñ qazaq jerin oyrandağan ekologiyalıq zardaptarı men jergilikti adamdar tağdırına tigizgen zalaldarın aşına surettegen körkem şığarmanıñ qwndılığı aytpasa da anıq aqiqat. Al kindik qanı tamğan tuğan jerdiñ qadir-qasietin biludiñ, onı közdiñ qaraşığınday saqtap, qasterleudiñ jarqın mısalın osı topıraqtıñ töl tuması Köbeysin men Bayqoñırğa mänsap, baylıq üşin kelgen, bwl öñirdi it baylasa twrmaytın tozaq sanap, Mäskeuine qaşan qaytarın bilmey, alaswrğan qala äkimi Evgeniy Il'içtiñ oy-sezimderin salıstıra surettegen jazuşı qalamınıñ quattı örneginen añğarıp, tüysinesiz. Keşeleri ğana arnası tolıp, tolqını tayday tulap jatqan aydındı Aral teñiziniñ, öz elinde jer jetpegendey Bayqoñır ğarış aylağınıñ salınuı saldarınan suı tartılıp, el ırısı – balığınan ayırılıp, töñiregindegi jalpaq jwrttıñ zardap şegip, ğwmır keşui, täuelsizdik alğannan keyin ğana teñizdiñ qayta qalpına tüse bastauı, Bayqoñır qalasınıñ biligi qazaq azamatına tiyui, ondağı mektepterdiñ wlt oqulıqtarımen oquına qol jetkizui, mädeniet oşaqtarınıñ aşıluı osınıñ bäri roman keyipkerleriniñ keşegi sarğaya kütken armandarı edi. Osılayşa halıqtıñ arman-maqsatınıñ orındala bastauına el basına tüsken auırtpalıqtı aşına äñgimelep, şındığın aytıp, salmaqtı oy, saliqalı sözimen jön siltep, jolın körsetken suretker jazuşınıñ erekşe eñbegi bar.

Qorıta aytsaq, romannıñ qwndılığı jäne kökeykestiligi tuğan jeriniñ qadirin biletin, onı süyetin, qiındığına tözip, erteñine senip, jer jännatın izdep, sän-saltanattı ğwmır sürudi közdep, bäkene üyleriniñ terezelerin jartılay qwm basqan ölkede ömir sürip jatsa da jerwyıq jaqqa qonıs audaru oylarına kirip te şıqpaytın, atamekenin kie twtqan qarapayım qazaqtardıñ elşil, jerşil jaratılısın sonday bir jüregiñdi eljirete, egilte-tögilte jazğan jazuşığa riza bolasıñ. El men jer, onı mekendegen adamzattıñ qiın tağdırın körkem sözben, kemel oymen, tereñ twjırımmen tüyindelgen tuındını tuğan ädebietimizdiñ ruhani qazınasına qosılğan olja dep bağalau orındı. Şınında da, añsap jürgen jwmağımız o dünie emes, tuğan jerimiz ekenin esimizge tüsirip, onıñ aqiqattığın Köbeysin, Aqkerbez, Än'es sındı ädebi keyipkerleriniñ oy-sanası, pikir-payımı, tirlik äreketteri arqılı kökeyimizge jetkizudiñ üzdik ülgisi osı romannıñ özgeşe de özindik sipatı-sırı men qırı. Iä, jwmaqtı kökten izdeu bekerşilik. Ol öz tuğan jeriñ, ayaulı atamekeniñ ekendigine kümänsiz sendiretin qalamgerdiñ biik parasatı men söziniñ iriligi yaki ömirlik qağidasınıñ tereñdigi men körkemdigi. Jazuşı qoltañbasınıñ erekşeligi – körkem ädebiettiñ qwdireti adamnıñ jandüniesin jasandırıp, oqırman qauımdı izdeniske, imandılıqqa wyıtu ekendigin jan-jüregimen tüsinip, sol maqsattıñ üdesinen şıqqandığı. İzdenis arqılı jaña jazudıñ jolın tapqan jazuşınıñ talantına tänti bolasıñ. Bizdi osınau tüyindi pikirge jügindirip otırğan qalamgerdiñ tapqırlığı, kökeykestiligi, jazu mäneriniñ jañalığı.Sanada saraptap oqısañ körkem ädebietke qoyılar osı talaptardıñ romanda tolıq orındalğanına köz jeteri sözsiz. Jaña ğasırdıñ jañaşıl jazuşısınıñ romanı töñiregindegi tüyindi pikirimizdi osınday üzik oylarımızben bölise otırıp ayaqtaymın...

Aytqanday, romannıñ ön boyında Bayqoñırdıñ jer kindigi, «kök pen jerdiñ til tabısqan ölkesi», «dala kiesin saqtağan» Qorqıt kesenesi, onıñ biotogi, sonıñ jwmbaq ta qwpiya sırın aşu arqılı älemdik ğılımi jañalıq keletini egjey-tegjey äñgime bolatını da oqırmandarğa türli oy salıp, qiyalğa batıratınına senesiz. Osı orayda Qorqıt baba kesenesinen bölinetin biotoktıñ äseri jerdiñ tartılıs küşinen anağwrlım küştirek ekendigine kümändanbay, sonı zertteuge sonau Franciyadan Än'es de Turani esimdi jas ğalımnıñ Bayqoñırğa keluimen ayaqtaluı da qızığuşılıq tudıratın hikaya. Osı arqılı atalmış mäseleniñ de şeşimin tabarın megzegen qalamgerdiñ qwlaqqağısına riyasız senesiñ.

Aytpaqşı, Än'es (Änes) Margaritanıñ Köbeysinnen tuğan balası. Ol ekeui Mäskeude tanısıp, bas qosqan. Alayda köp wzamay ajırasıp ketken. Sebebi Reseydiñ Franciyadağı elşiligine jauaptı qızmetke tağayındalğan äkesi jalğız qızın qaldırıp ketkisi kelmegen, al tuğan jerge kindigi baylanğan Köbeysin ol jaqqa qonıs audarudan bastartqan. Qazaqı qanı tarttı ma, äyteuir, Än'es ğarış salasın zertteytin oqu bitirip, ataqtı Bayqoñır kosmodromına jetuge asıqqan. Jazuşı Köbeysinniñ qısı-jazı qwm boranı köz aştırmaytın qaraşa auılın, tüpkilikti mekendemek tügil, bir körudi armandaytın Franciyağa ayırbastamauın beker aytıp otırğan joq. Bwl tuğan jerge tuıñdı tik degen qazaqı qağidanı berik wstanğan, atamekenge adaldığın, şeksiz süyispenşiligi men patriottıq sezimin qasterleudiñ jarqın mısalı.

Jazuşınıñ jaña kitabına bas-ayağı on altı äñgimesi enipti. Jalpı, Quanış Jienbay äñgimeni öndirte jazıp jür jäne onıñ qay-qaysısı da osı janrdıñ joğarı talabına say, ömir şındığınıñ tereñ qaynarlı astarın aşıp körsetuimen bağalı ekenin aytu parız. Mısalı, «Toqsanbaysız toy ötpeydi» degen äñgimesin oqısañ oylanasıñ. Twrmısı baquat, bilikte jürgen wlı bar aqsaqaldıñ şaqırğan jerden qalmaytın qılığın kelin-balası jaratpaydı. Qıdırımpaz atanıp ketpesin dep keyip, sözge kelgen de kezderi bar. Alayda Toqsanbay aqsaqal tiılğan joq. Onıñ köñili aq, tilegi tüzu. Ötip jatqan toylarda bätuäli bata berip, quanışqa qwttı bolsın aytqan atağa el-jwrtı dän riza. Jalğan namısqa jığılmay, kökiregi dañğıl qariyanıñ qazaqı qasietine süysindiretin tälimdi tämsili köpke önege. Äñgimeniñ sezimiñdi sergitip, janıñdı bayıtıp, izgilikti izetimen esiñde qaları anıq. Al Quanıştıñ qay äñgimesi de osınday körkemdik jäne şınayılıq qwndılığımen bağalanatın şıraylı ruhani dünieler. Sondıqtan onıñ bärine toqtalmay, oqıp şığudı oqırmandardıñ ıqtiyarına qaldırğandı jön kördim.

Wzın sözdiñ qısqası, roman rasında da jwmaq kökte de, jer astında da emes, kädimgi özimiz ğwmır sürip jatqan atamekende eken. Endeşe, sol kieli tuğan jerimizdiñ qasiet-qadirin ayşıqtay ayğaqtap, qara sözben jırlağan jazuşı Quanış Jienbaydıñ şığarmaşılıq jolınıñ tabıstı jalğasa beretinine berik senim bildirip, ruhani jañğıruımızğa sübeli üles qosatın jaña şığarmalar jaza beruine tilek qosayıq.

Quanışbay Qwrmanğali, Halıqaralıq Alaş ädebi sıylığınıñ laureatı

Abai.kz

 

 

0 pikir