Beysenbi, 18 Şilde 2019
Bilik 1927 29 pikir 26 Qaraşa, 2018 sağat 10:58

Elbasınıñ maqalası jäne qazaqtanu haqında...

Şınmen biz öz wltımızdı tolıq tanimız ba? Qazaqtanu ğılım bizge kerek pe?

Elbası «mäñgilik el» ideyasın ortağa qoyıp, oğan jetudiñ jolı retinde osıdan bir jarım jıldıñ aldında «bolaşaqqa bağar: ruhani jañğıru» attı maqalasın jazdı, endi mine «wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasın halqına wsınıp, köptiñ kökeyinde jürgen ruhani mügediktikke jan bitirudi jüktedi. Solay basqa eldermen terezemizdi teñestiruge jol aştı.

Elbası kezekti maqalasında: Taihqa degen dwrıs wstanım arqılı, wltımızdıñ tüp tamırın biluge, wlttıq tarihımızğa tereñ üñilgende, onıñ kürmeuli tüyinin şeşuge mümkindik tuadı. Dedi, äytse, kürmeuli tüyin ne?  Demek qazaqtanu ğılımnıñ bizge auday qajet ekenin ayqındap berdi.

Säl ayaldap, wlt degen ne? Biz qanday wltpız dep, kişkene oy jügirtsek: Ortaq etnikalıq twtastıq, ortaq til-jazu, genetikalıq qandıq wqsastıq, ejelden qalıptasqan nanım-senim, ädet-ğwrıp, salt-sana wqsastığı, ortaq  psihologiyalıq erekşelikke ie adamdar şoğırın wlıt deymiz. Al bizder ejelden tamaşa filosofiyalıq oylar aytqan, (oğan bizdiñ maqal-mätel, naqıl sözderimiz kua), öz aldımızğa ideologiya qalıptastırğan, attıñ üstinde, allıp dalanıñ apay tösin qanjığağa baylap, jauına nayza oynatıp, qılış sermegen batır ( oğan tarihi eposıtarımız kua) tamırı tereñ halıqpız.

Qazaq handığınıñ 550 jıldığın ötkizip, qazaq wltı osı jerden bastau aladı degende işimizde bir kem dünie qalıp edi. Bası joq-ayağı joq, qalay bir qauım el tarih sahanasına tosınnan şığıp, handıq qwra aladı dep, kez-kelgen oylı oqırmannıñ oylanğanı şın. Keşegi ker zamanda halımızdı qoldan joğaltular bolğanda, jadığa siñirgen jalğan tarih bizdi ruhani mügedek jasağanı barşağa ayan. Elbasınıñ aytıp otırğan kürmeuli tüyininiñ bir wşı osı bolsa kerek. Qarnıñ toyğanı men, ruhıñ aş bolsa ol hayuandıq ömir bolmaq.

Ataqtı tarihşı Nığımet Mıñjaniwlı eñbegin oqıp qöreyik: Zamanımızdan bwrınğı IV-VII ğasırda Orta aziyanı meken etken saqtar öte batır jauınger, qasına qatal, dosına adal halıq bolğan. Saqtar Parsı, Seriya, Persiya, Midiya siyaqtı elder men qarım qatınas ornatqan.  On neşe ülken taypalardan qwram tapqan saqtardıñ ata qonısı İle özeni men Şu özeniniñ alqabı bolsa, sonıñ işindegi  tigra hauda saqtarınıñ (şoşaq tımaq kietin saqtar) jeriniñ ortalığı Jetisu öñiri bolğan.  24 taypadan qwralğan köşpendi Ğwndardıñ odağı zamanımızdan bwrınğı II ğasırda däurendegen. Bwlardıñ şığısı Lyauhı özeni, batısı Pamir, soltüstigi Bayqal köline, oñtüstigi Qıtay wlı qorğanına deyingi wlan baytaq öñirge üstemdik etken. Wlı yuz taypası zamanımızdan bwrınğı III ğasırda ömir sürgen. Bwlar Duanhoñ men Şülen tauınıñ aralığın meken dese, Üysin taypası zamanımızdan bwrınğı III ğasırdan beri qaray 1200 jılıdıq tarihqa ie. Üysinder Wlı yuz ben irgeles qonıstanğan qazirgi Hı Şi koridorında köşpeli ömir ötkizgen, keyinnen İle öñirine qonıs audarğan, batısı Şu, Talas özenderine, şığısı Tyan'-Şan' taularınıñ şığıs silemderine, soltüstikte Balqaş kölinen bastap, oñtüstikte Istıq köldiñ oñtüstik jağalauına deyingi wlan-qayır öñirdi qamtığan, tütin sanı 120000 nan asıp 630000 adamğa jetken, äsker sanı 188000 bolıp, öz däuiriniñ meylinşe küşti memleketine aynalğan, sol kezde batıs öñirde bolğan 40 memlekettiñ jan sanı men äsker sanınıñ jalpı jiıntığınan älde qayda artıq bolğan. (Qıtay, han patşalığı tarihı, Üysin memleketi tarauı) bwdan basqada Qañlı, Alan sındı ejelgi taypalar ataladı. Biz osınday aytulı taypalardıñ wrpağı ekenimizge eşkim de talasa almaydı. (qazaqtıñ qısqaşa tarihı. Nığımet Mıñjaniwlı. Şinjyañ halıq baspası 1987jıl B 47-153 ) Mine mwnday tarihtıñ bizge beretini bolaşaqqa nıq senim men jiger. Elbası maqalasında:Europacentristik közqaras saqtar men ğwndar jäne basqada bügingi türki halıqtarınıñ arğı babaları sanalatın etnostıq toptar bizdiñ wltımızdıñ trihi etno negizderiniñ ajıramas bir bölşegi bolğanı turalı bwltartpas faktilerden köruge mükindik bergen joq.

Elimizdiñ qazba jaratılıstıq baylığı mol,  ekonomikası damuğa bet alğan, äytse de, ruhani jwtañdıq janımızğa ayazday batadı. Adam degen mıñ qwbılğış sanadağı kürdeli tirşilik iesi. Jahandanu jürip jatqan büginde jastardıñ qazaqtıqtan alıstap bara jatqanına janı auırğan Elbası «jeti qırğa» ädeyi toqtaldı, eldegi oyşıldar men darındı twlğalar, ğalımdar, ziyalı qauım bas bolıp barşa el atsalısıp eldiñ joğın tügendep, özimizdi özimiz tolıq tanıp, tolıq qandı qazaq memleketinniñ irgesin berkteuimiz ärbir qazaqqa parız.

Adamnıñ tabısqa jetuin onıñ qanşa jetistikke jetkenimen emes, onıñ sol jolda qanşa qiındıqtan ötkenine qarap bağalanuı kerek. Demek, egemendik aldıq bäri bitti, endi jastıqtı biik qoyıp, ayaqtı ayqastırıp wyqtau emes, nağız küres, nağız el üşin eñbek etu arqılı är kim qolınan ne keledi, solay otanına öz ülesin qosıp, eldikti mäñgilikke saqtap qalu mäslesi. Elbasınıñ osı jolı aytqan kürmeuli tüyinniñ eñ özekti twsı osı bolmaq.

Elbası, köterilgen mäseleler jan-jaqtılı oy eleginen ötkizip, tereñ zerdeleudi qajet etedi. Sonday-aq, bizdiñ dünietanımımızdıñ, halqımızdıñ ötkeni men bügininiñ jäne bolaşağınıñ irgeli negizderine tikeley qatıstı dep atap körsetti. Tarih bizge ne beredi, filosof Karl Sandborg aytqanday «ötken kün küresinge tögilgen kül emes», kerisinşe, tarih bizge ülken küş beredi. Ötkendi bilip, büginde maqtanışpen jalındap alğa basamız. Solay barlıq salada jetistikke şarşamay jetemiz.

Dese de, biz bwğan deyin özimizge basqalardıñ közimen qarap keldik, tipti, özimizdi özimiz äli tolıq tanımaymız, mine bwlda  bas maqalada aytılğan kürmeuli tüyinniñ biri bolmaq. Allağa şükir, büginde elimizde är salada bilikti mamandar,  şet tilin biletin ğalımdar täuelsizdikten beri köptep jetisti, endi mine Elbasınıñ körsetken bağıtı boyınşa auqımdı ğılımi josparlar jasap iske kirisui kerek.

Bizdiñ eldi, wlttıq qwndılığımızdı basqalar bağalay almaydı, biz özimizdi özimiz bilgende, ülken jetistikke jetemiz. Basqalardıñ qarsı pikiri qara baqayımızğada kelmesin, eger biz basqalardı tıñdap, özimizdi solarğa bağalatsaq, onda bäri bitti. Sol sebepti, wlt oyşılı Abaydıñ «är qazaq meniñ jalğızım» wstanımın wstanıp, Elbasınıñ töñiregine toptalıp, wlı dalanıñ jeti qırın, tipi odan da köp oy-jotaların tügendeguge küş qosayıq. Elbası biılğı joldauında 2019 jıldı «jastar jılı» dep belgilep berdi, bir halıqtı tärbieleu üşin onıñ ösip kele jatqan jas örkenin, jastarın tärbieleu kerek. Biz Elbası aytqan wlı dalanıñ jeti qırın tolıq tügendep, özimizdi kemel tanıp, qazaq tarihın qayta jazıp, mwrağattardıñ ğılımi türde jañartıp, elktrondıq nwsqada saqtap älemge jayuğa mindetimiz. Qazaqtanu ğılımın mektepten bastap jas wlandardıñ sanasına mıqtap siñire bilsek, bizdi eşqanday jau almaydı.

Nwrhalıq Abıraqın, Äl-Farabi atındağı QazWU-nıñ PhD doktorı, Älem halıqtarı jazuşılar odağınıñ müşesi

Abai.kz

 

29 pikir