Senbi, 20 Şilde 2019
Ädebiet 2853 1 pikir 4 Jeltoqsan, 2018 sağat 16:14

Käken Qamzin. Seksen segizdiñ mamırı

 

                                                                                                    Sayaqpın,

                                                                                                    jalğız emespin

                                                                                                    işinde şeñber

egestiñ.

                                                                                                                  I.-V. Gete

 

Zañğarğa tırmısqan zäulim märmär üyler de, bettaqtayı qızğılt wlutasqa oranğan mekemeler de, körinisteri kölikterine say äydik kisiler de täñir jarılqağır astanamızda barşılıq, şükir. Al, künderdiñ küninde, sağattardıñ sağatında, minuttardıñ minutında älgi mañdayınıñ jwldızı janğan ğimarattardıñ birindegi döy adamnıñ qolınan mörlengen joldama alıp, betegeden biik, jusannan alasa qızmetke ornalasa qalam dep kim oylağan.

Besikten beli jaña şıqqan mamannıñ şüu degende ortalıqta qaluı baq emes, sor ekenin köpir-lepir, sapır-tökten asa almağan özim de, däm aydap şalğayğa tartqan jora-joldastarım da josıqtı parıqtamappız. So zamatta öz örkeştenuim bek oñ köringen. Öytpey şe: qarğadayımnan bauır basqan berekeli, merekeli şaharımda qaldım. Patşa köñilim özge jigitterdiñ nalıp-jasuı beker-aq degen de qoyğan. Onıñ nesin süleyley beremin.

Toqsan jigit pen qız attanuın attandı-aq, biraq solardıñ bäri telim-teperiş qabınıñ auzın şımşıp buıp, mağan tastap ketken sıqıldı. Bastı qatıratını, jüykeñdi solqıldatanı – qwrıp qana ketkir, bayağı päter sümeñi. «Qazaqtıñ astanası, orıstıñ baspanası, wyğırdıñ ashanası» degendi kim aytsa da, bilip aytqan. Osıdan jiırma jıl bwrınğıday ol bar bolğırıñdı bizdiñ el balaları kez kelgen twstan, kez kelgen mezette emge taba almaydı. Onıñ kiltipanı jekemenşik üylerdiñ kürt azayuında, qazına üy qwrılısınıñ qarqındı jürgiziluinde deydi bilgişterge tete key bilgişter. Eski közderdiñ aytqanına sensek, erterekte Kök bazarda alma köterme bağamen arbalap pwldanıptı. Jañaközder esep-qisabına ilansaq, urbanizaciya degen joyıtıñ arbanı da, aporttı da äy-şäyğa qaratpay Almatıdan asırıp, aulaqqa aydap tastağan körinedi.

Biz de otbasımızben sol mañğa taman, so «M-ğa» taban tiredik.

Jwmıs küniñniñ köbi anda bar, mında kel, aparıp tasta, alıp kel – qolbalalıqpen ötedi. Al, oblıs ortalığına, audandarğa joldama alğan sabazdar eki-üş aydan keyin sıñğırlağan jaña päter aladı. bir-eki jıldan soñ lauazımdarı da ösedi, sözderiniñ qorğasını da köbeyedi. Sen bayğwstıñ sol qatardağı injener jalaqısın dätke quat qılıp jürgeniñ. Qanşama teuip temir üzuge wmtılsañ da, aldıñda kezegin tosıp jürgen öziñdey keşegi jautañköz barlığın jäne oylaysıñ. Qwddı şoyın jolğa täueldi tramvaysıñ, ozıp ta kete almaysıñ, qalıp qoyuğa da qaqıñ joq – jez bwydañ temirdey tärtip uısında.

Ayaday bölmede köziñniñ asılın tauısıp anıqtama jazudan qolıñ bosay qalsa, oblıs-oblısqa jeli tartasıñ. Qay mekemege qanday jabdıq jetkizildi, qandayı keşeuildep jatır, kelesi toqsağan qanday limit bölu kerek – osınıñ bäri seniñ moynıñda. «Manastıñ» demey-aq qoyayın «Şahnameniñ» juandığınday kiiz kitapqa möñkedey tizilgen.

Bas qosu, keñes qwru, mäjilis şaqıru, kollegiya ötkizudiñ kökesi de osında. İşkeride bir dübirli jiın ötse, biz de oğan ile-şala, izin suıtpay ün qosumız qajet. Onsız şaruamız şarua, isimiz is bolıp eseptelmeydi. İşken asımız da – haram. Sonday bir asa aytulı oqiğadan keyin bizdiñ salanıñ keñeytilgen keñesi şaqırılıp, ministrimiz öz bayandamasınıñ bel ortasında: «Mi daljnı döstöynä bipölnät ukäzäni tabarışa Meqayıl Serkeş Gärbäşevä. Ştop paspibat za perestroyka, za üskörenie i bıt kompenementnım şalabekom nadı rigülärni smatret telebidenie, rigülärni sluşat radio, rigülärni ştudirovat peşat. Nekotorıye injenera nije srednege talanta, nije sredney spasabnasti ni dilat ni tögö, ni drugögö!» - dep swq sausağımen kök tiregen. El dürkirete qol soqqan. Sol kökten tüsken swq qoldıñ aybını ma, älde bayırğı jön silteuşimizdiñ ekpini qattı boldı ma – ayttı-aytpadı, mwndağı eldiñ közi sodan keyin aşılıp sala berdi. Qaymağı bwzılmay, wyıp qalğan ğwmır-tirşiligimizdi oylamağan jerden özgeris qwyını opır-topırın şığardı. Är bölimge türli-tüsti bir-bir televizor berildi. Endigäri jwmıs orazasın qalayda erteñgilik aqparat bağdarlamasımen aşamız, gazet, jurnal süzemiz, odan qala berdi, radioğa qwlaq türemiz. Bärin ayt ta birin ayt, balbaqaşadan bordel'ge şeyingi äleumet sayasat qızığına battı da ketti.

Şağın bölmedegi bes adam: eki äyel, üş erkek jazılsaq – alaqandaymız, jwmılsaq – jwdırıqtaymız. Bölim meñgeruşimiz Denis Gerasimoviç te bir aqedil, tüsin suıtsa da jasqandıra almaytın jüzi nwrlı jan. Qalamı kösilip kep ketkende, resmi janrdıñ ne-ne türin möldiretip tögip tastaydı-au, tögip tastaydı; qatınas qağazdardıñ mıñ qwbılğan inju-marjanı sol kisiniñ inkubatorınan künbe-kün balapandap şığıp jatadı. Qay-qaydağı, ömiri atın estip körmegen taundar men ştadtar, kentter men abadtardan köldeneñ jwrttıñ qolı twrmaq, köñili jete bermes «Made in...», «Ne kantovat'!» dep jazılğan qat jabdıqtardıñ bizdiñ mekemege ağıl-tegil qwyılıp jatuı sol kisiniñ arqası. Denis Gerasimoviç Mişenkonıñ keremeti, äne, sonday.

Äyel zatınıñ taldırmaşınıñ taldırmaşı, talğampazınıñ talğampazı, köriktisin köriktisi – bizdiñ bölimdegi eki jetekşi injener kelinşek. Oğan söz bar ma? Qası-közderi qiılıp, jäudirey qarağanda, keudeñdi supermodel'diñ anarı tız etkizgendey boladı. Özipa men Runa, äne, sonday jandar.

Mağan japsarlas otırğan jigitti ekiniñ biri biledi, Abılan – belgili partizan-jazuşınıñ balası. Özi de partizandau, serileu, añqıldaqtau. Şaş qoyısı da, bakenbardı da kerimbölek. İş tarta aytsam, keşegi ötken alaş azamattarınkindey, ärilete aytsam, mıñ da segiz jüz jiırma beste Senat alañına şıqqan dekabristerdikindey.

Nail' Feliksoviç YUsupov degen alpıstı alqımdağan aqköñil şaldı qalay aytpay keteyin. Bir bölimniñ  qızmetkeri bolmasaq ta köñili jaqın, sälemi tüzik. Ras-ötirigin qaydam, Grişka Rasputinniñ közin qwrtqan Feliks YUsupovtıñ wrpağımın dep özeureydi tört-bes ryumkeden keyin. Şahmat partiyaların, qwday bar bolsa, Kapablankadan kem taldamaydı, Gete tvorçestvosın akademikteyin jiliktep beredi, Qazaqstan metallogeniyasın bes sausağınday biledi. Al, soğan qaramastan, ministrliktiñ şarauşılıq bölimin ğana basqaradı. Ülkenge de, kişige de jas balaşa elpeñ qağıp jürgeni.

  • Moyıma, Serpuşka.  Bwl   arağa   köp   bögelmessiñ,  qaraqwlaqtandıñ  ğoy.  Sendey qılşıldağan jigittiñ ornı – öndiris, - dep aqıl-keñesin de aytıp qoyadı. – Ertede, mına Jezqazğan, Qoñırat jağında Sätbaevpen birge barlauda jürgende, qazaq tiline suday edim. Sol baylıqtan qalay ayrılıp qalğanımdı özim de bilmey qaldım. Til degeniñiz qazına ğoy, ken ğoy. Aytpaqşı, sol geologiya partiyalarında jürgende şığarğan qaljıñ taqpağımda bar. Qalay edi, saytan alğırıñ? Ä-ä, bılay,mine:

Sidya törde frantovato,

Sluşayu kyuyi Kurmangazı.

O, jeñeşe – supruga brata!

Qayda qımız ben qazıñ?

Bas barmağımdı körsetemin de qoyamın, şaldıñ emeuirini belgili. Jımiısıp alıp, ekeumiz de jay-jaymızğa tayamız. Qayteyik, basqarma bastığınıñ tızalaqtağan päruayınan-aq äbden zättimiz. Dälizde eki-üş adamnıñ bası  qosıla qalğanın körse, Keñes ökimetine qarsı eserler bas kötergeli jatqanday şüyiledi. Özinşe bir qızıq jan – birde köl, birde şöl. «Oybay, küydi-jandı! Qwrıdıq! Osı küni eşkimge senuge bolmaydı. Bwtqorjındarın salpañdatıp tekke jür boğımdı bitirmey! Mañğıstaudağı zavodtıñ qarap twrğanı anau!» - dep baybalam salğanda, Alay men Pamirde jer silkinip, naqa, qara jer qaq ayrılğan eken dep qalasıñ. Onan soñ jwmıs ayağına şeyin Aysa Omarbekwlı basın sol iığına jantaytqan küyi salı suğa ketip, ne jauarın, ne jaumasın bilmes sızdauıq bwltşa tünere qatıp qaladı.

O basta minezi tötenşe köringenmen bara-bara boyımız üyrendi. Süyirley kirip, büyirley şığıp, tiisti qağazımızğa barmağın bastırıp alıp jüre beremiz. İs qağazdarına qol qoydıruğa Denis Gerasimoviç köbinese eki bikeşti jwmsaydı – onıñ qanday sayasat ekenin men qaydan bileyin?

Särsenbiniñ säti dedi me, äri är närsege boyı üyrene bersin dedi me, qolıma firma blanksine basılğan qatınas hattı wstatıp Aysekeñniñ kabinetine Denis Gerasimoviç meni attandırdı. Künde körip jürsek te, emenşelengen esiktiñ arğı jağındağı Aysekeñniñ bügingi sıqpıtı törge ilingen  nısanalı portretke mäş kelip twr.

- Qoyıñızşı... Sizdiñ   qwlağıñız   şalmaytın   näste   bolsayşı.  Ne  zat?  E-e,  o azamatıñ Argus jaqtan emes pe? Sol kisini wyğarıp otır deñiz. Aldı-artın qazirdiñ özinde küzetip jür deysiz, ä? Mınau jağımdı jañalıq eken. E-e, o kisi özimizdiñ qalqam-şıraq qoy. E-e, jel mağrwptan twrsa, «men kördim wzıñ qayıñ qwlağanınıñ» keri keledi deñiz. «Zäulim terek jay tartqış» deymisiz? Ah-ha-ha... Nayzamız eşkibastarğa qaşanda egeuli ğoy, - dep sılqı-sılq küldi. Esik auzında ne äri, ne beri emes meni köre sala, trubkanı alaqanımen jauıp, qolınıñ sırtımen sırğıtıp saldı.

- Telefonmen tildesip  jatır,  -  dep  edim  bastığıma,  qağaz tım şwğıl bolu kerek,

Endi Abılan jügirdi. Onıñ sözi de:

- Kök telefon zorığatın şığar, - boldı.

- Ah, esen-aman    bolğır-ay,    bwl    qağazdı   däl   on   birde   Minsovettiñ   balans komissiyasına jetkizbesek, bar limitten ayrılamız. Josparkom söziñdi söylep twrğanda, bergendi qağıp alu kerek qoy, - bayaz taba almağan Denis Gerasimoviç osı mezgil esikten ökşesin qaday basıp kirgen Özipanı körgende, wşıp kete jazdadı:

- Özipatay, aynam,  jarığım,  jwldızım, bügin tipti qwlpırıp ketipsiñ... Külme, iä, östip birdi oylap, ekini aytatın hoholıñ biz bolamız. Sen barıp kelşi. Mına pwşpaqqa viza wra salsa bolğanı, däneñesi qisayıp ketpes..

- Bala bop  kettiñiz  be, Den Ger. Ol meni dımdamay qwrtadı. Payğambarıñ qwdayına sıyınıp almay, eşkimdi mañaylatpaydı. Onıñ vizasınsız-aq ministrge qol qoyğızıp äkeleyin.

- Oy, aqıldım, solay ete qoyşı. Sen bolmasañ, bizdiñ künimiz ne bolar edi? Bara ğoy, aynam, bara ğoy...

Denis Gerasimoviçtiñ şaruanı jaylap tastap, rahattana, eki qolın jelkesine ayqastırıp, kerile külgenine ne jetsin. Qağazdarına uaqıtında qol qoyıluı ol üşin ülken näsip. Sonan keyin eki alaqanın janıp-janıp alıp, el qıdıruğa şığadı. Endi onıñ sılq-sılqı men ıñılı ana bölmeden de, mına bölmeden de barqın-jarqın estiledi. «Tamaşa jwrt qoy Bolgariya, al Ukraina keremet!» - äy, Denis Gerasimoviç-ay, bwnıñızdı bolğarlar da, orıstar da estimesin.

Tereze perdelerin qıtıqtay samal esedi, radio osı sätti sağına kütip twrğanday boydı balqıtar äuenderin qalıqtatıp qoya beredi. Tam-aş-şa deseñ, tamaşa...

Denis Gerasimoviç ötken-ketkennen, ärgi-bergiden äñgime qozğaydı.

- «On üşte – otau iesi» dep tauıp aytqan qazaq ağaekemder. Meni de tap sol jasımda saytan iektedi. Äyteu, sılqımdıqqa, kerbezdikke üyirsek bop östim qarşadayımnan. Nadya degen divçinanı körsem boldı, ayağımdı tipten mırza basamın. Sıqırlauıq etigimdi tañ säriden bet körinerdey maylap, alqızıl jeydemdi şaşaqtı kemermen qınay buınıp jatqanım. Sakidegi wyaday parkte äskeri ürlemeli orkestr oynaydı, «Aq qayıñ», «Amur tolqındarı», «Man'çjuriya qırattarı», «Dunay tolqındarı» men üşin osı künge deyin sını ketpegen ğajap bir sırlı älem. – Denis Gerasimoviç aqbuırıl tartqan şaşın sausaqtarımen salalay taraydı da, qoñqaq mwrnın wstap birşama otıradı. Wmıtqanın tanauınıñ wşınan şap bergendey äñgimesin äri qaray jalğaydı. – Bige ol kezde, nege ekenin qaydam, komsomol müşelerin ğana jiberetin. Men beybaqtıñ jası jetiñkiremeydi, temir şarbaqtıñ sırtında twram közim kökşireyip. Sırttay süysinip, iemdenip jürgen Nadyuşam özge jigitpen şat-şadıman döñgelenip jüredi. Mına jürek qızıl jeydeniñ parşa-parşasın şığara jazdaydı. Iä, sonıñ küyiginen eki jas qostırıp komsomolğa öttim. Berdanımdı berip qaladağı jılpıñ tatar jigitinen bi üyrendim, garmon'dı da lıpıldata qwlaştay sozatın boldım. Keyinirek val's-bostonnan, argentina tangosınan aldıma jan salıp körgem joq. Nadyanı da jatqa bermey, alıp qaldım. Bizdiñ üydegi özderiñ körgen mıjırayğan kempir şe? Ol mıstanıñ da kezinde äjeptäuir qız edi. Da-s-s, bäri de almağaştıñ bozınday öz kezinde eken. Eki jas qostırudıñ arqasında qırıq törtinşi jılı soğısqa alındıq. E-e-e, senderge bw neni añğartsın, onıñ nesin ezgiley berem. Alası köp, mazasız zaman edi ğoy. Osı küni ananı üytu kerek edi, mınanı qisaytıp jiberipsiñder deuşiler köbeydi. Mıñ ret ölşep, bir ret pişuge uaqıt qayda. Bitken iske sınşı köp. Bügingi bar jaqsılıq, bar bereke qisapsız beynetqorlıq, janqiyarlıq eñbek nätijesinde kelmedi me...

- Den Ger, sen osı, jañılmasam, soğısta  YUsupovpen birge bolğan joqpısıñ? Seniñ omırauıñ orden, medal'dan körinbeydi, onıñ eki-üş medali ğana bar, - dep Abılan sözge kiligedi.

- Aqsüyek twqımı,   tärbiesi   tekti,   şet   tiliñniñ   birneşeuin  biledi.  Qan  körse, loqsidı, qwsadı. Diviziya ştabında tilmaş boldı. Nemis, ağılşın, francuzben körşisindey şüyirkelesedi. Al, bizdiki jattandı: erkekterdi körsek – «Hande hoh!», fraulardı körsek –  «Legen Sie sich, bitte!» ğoy. – dep özeurey küldi. Ayaz qaltıratqan kisişe tisine tisi timey şalqaya qwladı. Onı Abılan ilip äketti, olardıñ soñınan lekildey men kettim.

- Meniñ äkem de soğısqa qatısqan. Siz qay jerden qayttıñız, Denis Gerasimoviç? – deymin külkimdi äreñ tiıp.

- Vaymar qalasınan  qayttım.  Buhenval'd  degen  tajaldı  estuiñ bar şığar, ol däp sol qalanıñ mañında. – bölim meñgeruşimiz tünerip sala berdi, mañdayındağı qalıñ-qalıñ qatparlar onıñ eki közine qwlap tüsken sıqıldı. Kibirtiktep qalğan mağan Abılan köziniñ astımen ım qaqtı da:

- YUsupov Buhenval'dqa jetkende, mwnı Gete bilmey-aq qoysın, mwnı Gete körmey-aq qoysın dey beripti. Kinäzdiñ aytuınşa, «Jolauşınıñ tüngi jırın» Gete sol töñirekte jazıptı:

Tı, çto s neba i vpolne

Vse stradan'ya ukroşaeş'

I nesçastnogo vdvoyne

Vdvoe sçast'em napolnyaeş', -

Ah, k çemu vsya skorb' i radost'!

Istomil menya moy put'!

Mira sladost',

Nizoydi v bol'nuyu grud'!

Denis Gerasimoviçtiñ tüyilgen qabağı jazılıp sala berdi, közäynegin bappen sürtip, qayta kidi de biz jaqqa iek qağa quaqılana qarap qoyıp:

- Ol nemistiñ  öleñi  bwlay  emes  edi  ğoy. Mektep reformasına deyingi bilim bizde de bar, - dedi.

- Söziñniñ ayna-qatesi  joq.  Sen  Lermontovtıñ audarmasın ğana bilesiñ, mınau bar ğoy – Afanasiy Fettiki. Bryusovtiki de bar, biraq Abaydıñ audarması bärinen asıp tüsedi. – Abılannıñ qanında bar lirizm betke şığa keldi.

- Saksen-Veymar gercogtığınıñ  qwpiya keñesşisi fon Geteniñ qızuı jetpisten assa da basılmağan eken. Qızıldı da, qızıqtı da qwr jibermepti. Äneu küni kinäz ekeumiz Ul'rika fon Levencov üşin «sapırıp taza şaraptı köterip basqa tastadıq», - men de bilgirsine ün qostım.

- Solay deñder! Senderdiñ kökeyleriñdi tesken araq-şarap, ahaku-hahaku. Memleket, qoğam müddesi qaperleriñe kirmeydi, - dep zirk etken ün attan audarıp tastağanday edi. Aysa Omarbekwlınıñ eki közi şatınap ketipti. – Bükil qoğam işimdikke qarsı ımırasız küres aşıp jatqanda, mınanıñ «şarap-şarap» dep qaqsauın. Bwl –  bile-bilseñder, barıp twrğan sayasi körsoqırlıq... Bağana bes-on minut küte twruğa tağattarıñ jetpedi me, quıqtarıñ jarılğanday biriñnen soñ biriñ şaptırıp... şapqılap. Etika degen qayda – adam söylesip jatır, basa-köktep kirip kelesiñder. Jalpı, mına Serper Sağınğaliev ortalıq apparat qızmetkeri ekenin jete sezinbeydi. Tüneu küni ministr köşeli pikir ayttı, jwrt bir kisidey köterilip, satırlata qol soqtı, bwl – mırs-mırs. Bwğan Otan, partiya wranı tük emes. Osındaylar üşin men jerge kire jazdaymın. Jaraydı, şorqaq söylesin, orısşanı belden bassın, biraq aytqanı imanday şındıq. Öz basım wyıp tıñdadım. Betbwrıs üşin, qayta qwru üşin, jedeldetu üşin jarğaq qwlağı jastıqqa timey jür. O kisi wzaq jıl partiya-sovet qızmetinde bolğan, eñbegi siñgen adam, biz köringenge tälkek qılğıza almaymız... Özderiñ aytıñdarşı, jaqında toqsan jıldığı atalğalı otırğan Oral miya zavodına bölingen altı diffuzordı Pavlodar nan kombinatına jibertkizip qoyğan kim? Mına Sağınğaliev! Barıp twrğan bassızdıq, ne degen soraqılıq. Wyalsañşı. Öziñ injenersiñ öziñ öleñge qwmarsıñ. Onanşa jwmıs procesin komp'yuterlendiru, şet el tehnologiyasın satıp alu jolın oylasañşı. Bärin kadr şeşetini ejelden belgili. Tärbie jwmısın aqsatıp jibergensiz, Mişenko joldas. Esteriñde bolsın, bwl jer öñşeñ alqaştar jinalğan Jazuşılar odağı emes, at-tondı ministrlik...

- Men emes, Gete ğoy.

- Kim deysiñ?

- Gete deymin.

- Gete bolsa  qayteyin.  Ol  ayttı  eken  dep,  biz halıqtı  betimen  jibere almaymız.

Solay, Gete şıraq! Boyauşı, boyauşı dese, saqaldarın boyaydı bwlar. Televizorda tınım joq. Öşiriñder! Küydi ğoy, küydi mına şarua! Ana eki şöpjelkeleriñ qayda? Japonnıñ mwrttı rezeñkesin izdep ketken be qañğıp? Aytqanday, manağılarıñ ne qağaz, äkeñder, köreyin.

- Minsovetke jiberip qoydıq, - degen söz meniñ auzımnan şığıp ketti.

- Sizge meniñ  vizamsız  jiberuge  kim  rwqsat  berdi,  a?  Men  sizden  swrap  twrmın,

Sağınğaliev joldas! Siz bwl astamşılığıñız üşin jauap beresiz. Basınayın degen ekensiz kollegiya müşesin. Men sizge kim ekenimdi körseteyin, bastan asqandı tanıtayın! Alda äli attestaciya barın esiñizge sala keteyin... – Aysa Omarbekwlınıñ aşuı mwnday qattı bolar ma, üşeumiz de eseñgirep, qağaz şwqıp otırdıq ta qaldıq.

  • Iä, - dedi birazdan soñ Denis Gerasimoviç qoñqiğan mwrnına jarmasıp. – Tırtıq pen jırtıq – ağayın. Sol siyaqtı bastıq pen täñir tuıstas. Sen Aysa Omarbekwlınıñ zapıranı sarqılğanşa boy tasalay twr... Ana jurnalğa qol jalğap jiberşi, qaneki, körelik. Iä, jolsaparğa attan, mäselenki, Pavlodarğa. Älgi öziñ jibergen diffuzorlardı qondıruğa bas-köz bol. Ar jağın tağı köre jatarmız. Oğan deyin ne esek, ne han öledi degendey...
  • Ol qalada «Tiriler  men  öliler»  oramı bar. O dünie men bw dünieniñ arası sınıq süyem ekenin köresiñ. Aysa Omarbekwlı mıñ jerden körkeytem dese de, bäribir mına dünie jalğan, o düniede de jwmaq bar dep ayta almaymın. Körgem joq. Tirlikte sayrandı sal ökirtip, sen qıl köpirden öterde bükil astana bikeşteri tileuiñdi tileytindey. Jorji Amadudıñ swlu bitkendi süyip tauısa almaysıñ, biraq soğan tırısu kerek degen sözi bar, - dep Abılan qos sausağın balerina baltırınday üstel üstimen bwltıñdata jürgizip ötti. – Ie, Runa Mahmudovna, döp keldiñ, Özipa ekeuiñniñ aq jüzderiñdi köruge aldiyar taqsır Aysekeñ zar bop ketti.
  • Amadudıñ «Qwmşağıl kapitandarı»  romanı boyınşa «Celinnıyda» kino jürip jatır deydi, bilet ala salu kerek edi. Eşteñege qol timeydi... Abılannıñ aytqanı ras pa, Den Ger? Bes-aq minutqa şığıp ketip em. Özipa da kelip qalar. Qayda barsañ da jıpırlağan halıq, iin tiresken kezek. Şetinen ğarışqa wşarday bastarın temir telpekke tığıp alğan qatındar şaştarazdı bermeydi. Osı jwrt jwmıs degendi qoyğan-au, - dep Runa bwyralanğan basın bwlğalaqtattı. – Aytpaqşı, mağan eşkim telefon soqqan joq pa? Qızılorda şwğıl mälimet beru kerek edi.
  • Qızılorda jigitteriniñ  qolı  sağan  äli  jete  almay  jatqan  boluğa  kerek.  Biraq osındağı Nemo kapitanğa ma, Dvorjeckiyge me wqsaytın aqbas ärtisiñ eki-üş qabat mazaladı. Bilet mäselesi äp-sätte şeşilgen joq pa östip. Nemene küyeuiñ komandirovkağa ketip pe edi? Mına biz siyaqtı şölirkegenderdiñ auzına su tamızar pende qayda? – Abılan Runa Mahmudovnağa qarap közin sığırayta jımıñ-jımıñ etti.
  • Baukespe de  körşi-qolañın  üptemeydi, aulaq jüredi... Qosaqqa jegilgen baytalday sem'ya arbasın on bes jıl boyı süyrep kelem. Qamıttan moynım bir bosap körgen joq. Jalığadı ekensiñ. – Runa jaymaşuaqtana jadıray külip qoydı. Külki me küñirenu me, özine ğana mälim.
  • Endeşe, mına Serperdiñ jolı boldı dey ber. Kelgeni keşe, bügin attanıp baradı.

On kün! Oyqoy-ay, mına tütin sasığan Almatıdan bezip, kerbez dalada üyirdegi ayğırday arqırar ma edi? Solay ma, Den Ger, a?

  • Qalañ da, dalañ  da  qaybir  oñıp twr deysiñ. Erteñimizdi oylamaytın päñgimiz ğoy...

Üh, jaraydı, bos sözdi qaytemiz. Bastıq älginde qattı ketti. Qaşanğı söz estirte beresiñder, - dep Denis Gerasimoviç aqşulan şaşın salalay Alataudıñ wşar basına köz jiberdi...

Sağı sınbas Alatau. Birin wşırıp, birin qondırıp jatqan sabırlı aeroport. Jılışuaq. Wrın kelgen samal terek, aq qayıñ, alma ağaştardıñ balauız japıraqtarın qıtıqtaydı. Jandanıp kele jatqan jaratqan ie jaratılısı. Jüytkigen avtobus, tolıqsığan trolleybus, qos-qostan şahmat qoltıqtağan taksiler. Torğay şırıldağannan ortalıqqa, dağdılı şarualarına asıqqan at üstindegi jwrt. Sebetterin süyretken slavyan kempirleri, u-şuın ertken sığandar, eltiri börikteri edireygen kavkazdıqtar, äzir-mäzir wyğırlar...

Mağan nege qaramaysıñdar degendey aqtübit şaşın susıldatqan  şoljañ qız neni meñzegeni belgizsiz:

  • Le roi   est  mort,  vive  le  roi!  –  deydi  qasındağı  seriginiñ  iığına  basın  salıp.

Şekspirdiñ «Korol' öldi, jasasın korol'!» degenin özinşe francuzşılağanı.

  • Qoyşı, qaydağı dästürli örkenietti aytasıñ, - deydi kekilin jer ürlegen qaratorı jigit basın şayqay. – Olardıñ bükil mädenieti men ğılımın ilgeride türkiler, skandinav kelimsekteri, nemister men francuzdar jasap, ornıqtırıp berse, endi, mine, tüp-tügel evreyler örkendetip otır. «Öziñ diuanasıñ, kimge pir bolasıñnıñ» keri...
  • Ha-ha-ha! – olarğa qosıla  men  de  iştey küldim. Siresken halıq «Sayahatqa» jetip, laq etip sırtqa tögilgenşe, şığıstan şalıqtar täñir şapağınıñ özi bas kötere qoymas. Şofer radiosınan tögilgen Bizeniñ «Marjan izdeuşileri», Şopenniñ fortepianoğa arnalğan koncerti meniñ aldıñğı jağımda otırğan eki qarttıñ delebesin qozdırğan sekildi.
  • O-o-o, kezde  kraykomtwğın, jarqınım. Qazirgidey şaltay-baltay joq. Tärtip – vo!

Wltşıldardı wlarday şulatatınbız. Üy, sen bilesiñ, onda älgi...

-Kraykom-sraykomıñdı qoya twrşı tıqpalamay. Ananı qara, sasıq sarı därini ayamay şaşıp jatır. Özderinşe aram şöpti otağandağısı. Osı bäleniñ uı aram şöppen qosa gülzardı, jemis ağaştarın qwrtpay ma. Adam densaulığı şe? Mına maqta egetin özbekter difoliant dey me, gerbidcid dey me – sodan orasan ziyan şegip otır...

  • Kraykom apparatında    dürildep    twrğan   kezim...   Üy,   sen   bilesiñ,   onda   älgi  kollektivtendiru...
  • Bası auırmastıñ... Janı   aşımastıñ  bası   auırmas.  Şaş  al  deseñ,  bas alıp jatqan äperbaqandar. Ana jıldarı Mäskeudiñ talay ağaşın Hruşev qiğızıp tastap edi, endi mınau kelip...
  • Zaman basqa ğoy, qariya... Al, älgi kraykom kezinde...
  • Zaman basqa  bolğanmen,  orındauşılar bwrınğı.  Sol  kraykomıñdı  qwyısqanğa qıstırmay qoya twrşı. Bwrın jıbırlap-sıbırlap qana jüruşi eñ, omıraulap barasıñ ğoy tipten...

Sözderi birde jarasıp, birde jaraspay kele jatqan eki şal äñgimesiniñ jalğasına qanığa almay öz ayaldamamda men qaldım. Sağat tili segizden säl jıljıptı, endi üydi qoya twrıp jwmısqa tartu kerek şığar. Sonım aqıl bolar dedim.

Sonım aqıl bolıptı. Mekememiz gu-gu. Sağat toğız bolar-bolmay basqarma bastığı meni eki ret swraptı. Sekem alıp qaldım. Kerekude tüzu jürip, tüzu twrdım. Älde anadağı kijiñin wmıtpay jür me eken? Denis Gerasimoviç pen Abılanğa qaraymın – olar da alaqandarın jayadı. Bir bilse, Özipa men Runa biler edi, olar äli joq...

  • Iä, - dedi Denis Gerasimoviç qoñqiğan mwrnın sipap. – Jaqsı barıp qayttıñ ba?

Dwr-es. Sen kelgenşe ministrimizdi ornınan alıp qoydıq. Pensiyağa jası da keldi. Asarın asadı, jasarın jasadı. Twnığın şayqap işti, layın twndırıp işti. Iä, maydanda bizdiñ vzvod komandiri bolıp edi. Taysalmaytın, erjürek adam, nesin aytasıñ... Iä, uaqıtılı, abıroy-ataq barda demalısqa ketkennen artıq ne bar?.. Iä, tarihtıñ öz tärtibi bar.  Derzko rubyat parubki, no çuyka  menya nikogda ne podvodila – i tot, i etot ploho konçat...

Bölim bastığımız äppaq qarday oramalımen közildirigin qayta-qayta sürte berdi. Aqburıl şaşı on kün aralığında mülde sarğılt tartqanday, qolındağı şıtı közildirik äyneginen auıp üş sausağınıñ arasında jür.

  • Sonau elu  üşinşi  jılı  Stalin  joldas  dünie  salğanda,  imperializm  şeñgeli alqımnan alarday köringen. Oğan qarağanda, bwl ne, täyiri. Qazir ne dese, o desin – bäriniñ bäsin bolaşaq berer. Sol bolaşaqtıñ rayı qalay bolar eken? Degenmen  elbası ketse de, ministr ketse de – el aman, jwrt tınış, - Denis Gerasimoviç qıstığa jötkirinip terezege qarap ketti.

Rasında da basqarma bastığı tağatsızdana kütip otır eken. Jüzi jılı, qabağı bwltsız. Sälemimdi de tüzik qabıl aldı, qos qolın bir-aq wsındı.

  • Qane, otıra  qal.  Barıp  qayttıñ.  Estip  jatırmız. Zavod direktorı maqtauıñdı asırdı. Jaña tehnikanı, jwmıs procesin jaqsı biledi dep. Ertistiñ balığınan da balıq qoymapsızdar. Ha-ha-ha! Äneu küni diffuzorlardı Pavlodarğa der kezinde jibergensiñ. Rekonstrukciyası bastalmağan käsiporınğa bölgennen göri, däl osı sät qajetsinip otırğan internacional wjımğa jibertkeniñ qwp bolğan. Tehnikamen manevr jasau, jañaşa oylau, jedel şeşim qabıldau degenimiz – osı. Bizdegi salbökse, kökmıljıñ talay mamanğa sonday qasiet jetispeydi. – bezektegen kök telefondı aldı da, mende şwğıl keñes ötip jatır edi, özim habarlasarmın dep, wyasına qondıra saldı. – Estigen şığarsıñ, ülken bastıq – ministrimiz pensiyağa ketti. Äbden ayaqqa twsau bop edi. Eski kadr ğoy, qanşa tırtañdasa da jedeldetuge ilese almadı. Iniciativamızdı örge bastırmay, äbjılanday kese-köldeneñ jatıp aldı. Qarjı tabu, biznes tetigin jedel iske qosu degendi sezbeydi-au, sezbeydi. Ar-abıroy dep bastı qatırdı. Gran internacionalizmi joq. Qazaqşılıq, şılıq-bılıq. Balıq anau döñdegi üyden bastap şirigen... Estigen şığarsıñ, «Drujba narodov» degen jurnalda keremet interv'yu şığıptı. Tappay jür em, taptırıp ap, bes qaytara oqıp şıqtım. Keremet. Sen de qarap şıq. Endi közimiz aşılatın şığar. Aynalasına jaqın-jwrağatın, jora-joldastarın üymeletip...  Ana senderdegi Özipa tuğan inisiniñ kelini, sonıñ vıhodkaların da köterip jürdim ğoy. Endi ol bikeş öz erkimen ketuge arız beripti.

Aysa Omarbekwlı betinde Kreml'diñ Spass mwnarası bederlengen sändi qobdişadan sigaret alıp, wzaq uqalap müştegine kigizdi de, äñgimesin qayta twtattı:

-YUsupovtı   aytam,   soğan   ne   joq   deseñşi.  Principşilin  nedobitıy dvoryansımaqtıñ. Ministr ketse, men de ketem dep arız jazıptı. Ejelgi qanattası. Odan aulaq jür. Sağan til üyretemin dep, min üyretip jürmesin. Ağılşındı bilesiñ, sonı mise twt. Francuz ben nemistiñ basın auırtpay-aq qoy, diplomat emessiñ. Qazaqtıñ poliglot bop wşpaqqa şıqqanın körgem joq.  Toqtay twr, älgi qosıla şırqaytın şansondarıñ qalay edi? Jaqında käsibi merekemiz, soğan CK-dan Genekeñniñ özi keledi degen sıbıs bar. Sonda duetpen äueletip bir tastasañdar qaytedi, ah?

  • Onıñ mätibi resmi saltanattan qiyastau. Sonsoñ YUsupov ekeumiz:

Cornet Obolensky, luettes de poste,

Lieutenant Golitsyn, versez le vin, - deuden asa almadıq.

  • Solay de... Iä, Mişenkoğa talay eskertip edim, moral'dıq ahualğa saq bol dep. Ana Runalarıñ bar ğoy, törinen köri juıq bir ärtispen äuey bop, soğan bayğa tigeli  jatır. Sen onı bilesiñ, ertede halıq jauı bop, jiırma jıl otırıp kelgen. Senimsiz adam... Runanıñ otbası – polnıy razval. Toje mne Qız Jibek! Üş balası bar, äketip bara jatqan neniñ mahabbatı? Ol da qızmetten keter, ne betimen isteydi. Mişenko, ärine, jwmıstı japırıp jiberedi. Ayıbı – bosbelbeuleu. Pensiyası da jaqın, eki ay ğana qaldı... Osınıñ bärin sağan tüsinsin dep aytıp otırmın. Sonımen bölimniñ bar auırtpalığı Abılan ekeuiñniñ moynıñda. Biraq Abılan bılay, apolitiçnıylau jigit, onıñ üstine qız-qırqındı körse,  anauı... arqası qozıp ketedi... Iä, jedeldetu, qayta qwru jolında mıqtap jwmıstanuımız kerek. Partiyamızdıñ Ortalıq Komiteti bärimizden sonı talap etip otır... Äsirese jastarğa qamqorlıq erekşe bolu kerek. Wmıtpay twrğanda aytayın, seniñ jağdayıñdı eskerip, malosemeykadan orın bergizdim. Qazir YUsupovqa bar da orderiñdi al. Balañ ekeu me edi?
  • Ekeu, - tilge äreñ  keldim.  Dünieni  dür  silkindirgen  on  kün dep osını ayt. Mına üyip-tögilgen jañalıq pen jaqsılıqtı siñiru üşin tağı bir on kün kerek şığar. Qwlağıma samolet gürili siñip qalğan ba, eki qwlağım tars bitelip qaldı, tipti qalqığan qalıñ bwlt ta osı kabinet işinde siyaqtı.
  • Samoletten tüsip  twrğanıñ  osı  ğoy.  Qazirgi  jastar  keremet   deymin, tärtip  dep osını ayt. Iä, solay. Ministr ketti. Endi kim keler eken dep qıpıldap otırmız... Senderdiñ qwlaqtarıña eşteñe tigen joq pa? – Aysa Omarbekwlı osı jolı mağan birtürli qasın tüyistire qarağan sıqıldı, selteñdegen tarıday säule sol janarınan oñ janarına ağıp ötkendey boldı. Men basımdı şayqadım.
  • Osı küngi  keybir  jastar  işinen  oqıp  tuadı. Auızğa, ärine, saq bolğan jön. Dos bar, dwşpan bar degendey. Bizdiki ağalıq aqıl ğoy änşeyin, - dep külip qoydı.- Şarşap kelgen şığarsıñ, üyiñe qayt. Rwqsat. Kelindi quant. Kisi esiginde jüru – azap, onı Gor'kiy men Mwqanov bolmasaq ta bilemiz...

Eki ökpemdi qolıma alıp Mikoyan köşesindegi laşığım qaydasıñ dep wşıp kelemin. Jırtıq üydiñ qwdayı bar, täuba, qatarğa qosıldı degen osı endi.

  • Täuba, qatarğa  qosıldı  degen  osı, - dedi  äyelim  jımıñ-jımıñ etip.  Törgi üyge dastarhan jayılıp qalıptı, et asılıp jatqan siyaqtı. Bükşeñdep qojayın kempir de birneşe qabat bas swğıp şıqtı.
  • Keşe kökem  kelip ketti, - dedi älden soñ äyelim keremet qwpiyanı aşqanday. Kökesi – meniñ tuğan ağam, talaydan beri Qostanayda qızmette. – Osında bir ülken şaruamen kelipti. Qane taba qoyşı, tapqış ekeniñdi bileyin...
  • Demalısqa kelgen  şığar. Qazir jwmıstıñ sayabırsığan kezi. Astıq sebilip bitti, - dedim esiney kerilip. – Qasında jeñgey bar ma eken, jertölemizge şaqırıp alayıq.
  • Onda qwlağıña sıbırlayın, beri jaqındaşı. – äyelim aytıp auız jinap alğanşa, auzım añqayıp otırdım da qaldım. Kelinşegimniñ işek-silesi qatıp jatır. Mınau – meniñ üş wyıqtasam, tüsime kirmeytin jayt.
  • Onı kim ayttı? – dedim seniñkiremey. – Qaljıñı şığar.
  • Joğa. Barşagül  jeñeşem  ayttı,  o  kisi de keldi. Şüyinşiñdi dayında. Senderdiñ ministrleriñniñ ornına tağayındalmaq. Bügingi gazetterge jarlıq şığadı. Osınıñ aldında ğana keremet tüs körip em. Bir jaqsılıqtıñ boların jüregim sezgen. Jasağan ieme ğana jalınamın, jan balasına bas imeytin principiñmen osı podvaldan şıqpas eñ. Sen keudeñdi  qanşa örge aydağanmen, jelkeniñdi jel ürlemese, ne sorım? – äyelim ejelgi sürleuine tüsip, biraz arındadı. – Kelse, eşqayda ketpesin dep ketti. Jwmısın bitirip osında keledi. Bwrınğıday qarsı kele berme. Jası da, jolı da ülken. Bılay beyim, oñ qabaq tanıtsañşı. Ärine, jep otırğan nanın bölip bermes, degenmen köleñkesi de bizge saya emes pe? Sebeptiñ özi sebeppen arbağa minedi...
  • Jaraydı, jaraydı,   seniki  jön.  Köndim.  Knäz  YUsupov  aytpaqşı,  «Fausttağı» Valentindey janımdı äzäzilge satuğa dayınmın!
  • Sağan aytqan söz – qor! Aljığan, maskünem şaldıñ sandırağın auzıñnan tastama.

Jetisersiñ! Onanda Äliya men Äseldi oynatıp kel.

  • Ho-ro-şo! – dep, eki  qızımdı  jeteley  dalağa şıqtım. Kün töbeden auıp ketipti.

Esik aldındağı kermege jayılğan aq şatırday kir tamşıları qara jerge tırs-tırs tamıp twr. Keñsayğa qaray qaralı maşinalar legi şwbap baradı. Öliler men tiriler köşesi. Kimdi kim jerleuge apara jatqanın bir jartqannıñ özi biler. Äyteuir, bireu ölmey bireudiñ küni joq. Ich sterbe!

 

Almatı, 1988.

Abai.kz

1 pikir