Jeksenbi, 16 Jeltoqsan 2018
Ädebiet 1989 0 pikir 5 Jeltoqsan, 2018 sağat 15:43

Añız Şerhan (esse)

Wstazdı wlı deudiñ ayıbı joq. Wlı wstaz dünieden ötken küni ülken apa telefon soqtı. Köñili beker qobaljıp twrğan joq. Jaqsı köretin nemeresiniñ atı – Şerhan. Qarğaday bolsam da qalam wstap jürgen soñ qwrmettep, atın mağan qoydırğan. Oylanğam joq, «Şerhan bolsın» dedim. Şerhan qalğan üş bauırınan bölek bolıp östi. Wlı atasına tür-tüsi wqsar-wqsamas, biraq minezi wqsaydı. «Ay men Ayşanı» oqı da, bala Şerhandı kör. Bwl Şerhan bala küninde böltirik asırağan. Ormanşınıñ oquın bitirip, auıldağı ülken apasınıñ qasına ketti. Basqaları şaruanıñ bärin sonıñ moynına artıp tastap, quana-quana qalağa kelip aldı. Aytayın degenim ol emes.

Jaqında men de tauğa barıp keldim. Taudıñ arası, ormannıñ işi, özenniñ jağası. Jartastan şıp-şıp şığıp twrğan tamşılardı kördim. Jartastıñ köz jası siyaqtı äser etti. Qataldıq pen meyirimdilik qatar ömir süre beredi eken-au dep oyladım. Şerhan Mwrtazanıñ da qolına bir tal gül wstap twrğanın körgenim bar. Samarqannıñ kök tasınday erip twr. A.S. degen qas talant bir mwñlı arudıñ aldına «Iä» ma, «Joq» pa?» dep jazıp ketetin. Oñ jaqta otırıp qalğan mwñlı arudıñ nege «iä» demegenine tañğaldıq. Sol mwñlı aru Şerhan Mwrtazanıñ bergen jalğız tal gülin qabıl aldı. Keyin «Asıl adamğa nege bir perzent süygizbedim?» dep jıladı.

Eñ alğaş kezekşilikke tüskenim äli esimde. Qoydıñ kezegi siyaqtı. Better dayın bolğanda Şerağaña habarlastıq. Tau sağasındağı önerjayda eken. Betterdi sol jerge alıp keludi bwyırdı.

Tik twrğan küyi on altı betti bir taldap köz aldına tosıp qaradı. Qarap bolğan better qws qanatınday qalıqtap barıp, üsteldiñ üstine qonaqtap jatır. Sahnada Stalinniñ rölin oynap twrğan sekildi. Öziniñ ata jauına wqsağısı kelgen adamdar boladı. Ruhani äkesi Twrar Rısqwlovtı da Stalin aldı, öziniñ tuğan äkesi Mwrtazanı da Stalin aldı. Sodan da bälkim Stalin sekildi qatal bolıp ketken şığar.

Şerağañnıñ aldına eñ alğaş kirgenim esime tüsedi. Ol kezde men jiırma bes jasta edim. Gagarin ğarışqa wşqan jılı tuğam. Şerağañ elu tört jasta bolatın. Aştıq jılı tuğan. «Qazaq ädebietinde» şıqqan eki äñgimemdi wnatıp şaqırtıptı. Alayda aldına kirgende jaqsı körip twrğanın körgem joq. «Qızıl jebe» romanında: «Arıstannıñ emirenui özinşe. Tipti tuğan balasına meyiri tüskenniñ özinde türi aşulı siyaqtı körinedi», – dep jazğanın keyin oqıdım. Jazuşılar bireu turalı jazdım dep oylaydı, şındığında özi turalı jazadı. «Jwmısqa qabıldandıñ!» degen bir auız söz jaña tigilgen otaudıñ qazığın qaqqanday nıq estildi.

«Qızıl jebeden» alınğan joğarıdağı söylemderdiñ astında: «…birte-birte mwzday jürek jibiin dedi» degen söz twr. «Mwzday jürek» degen sözge eriksiz ayal qılasıñ. Ekiniñ biri qoldana bermeytin metaforalıq tirkes. Abay atamızda eki sözdiñ biri. Jüreginiñ basına mwz bop qatqan ne?

Ol kezde «Ay men Ayşa» äli tumağan. Qabağın qwrsağan kirbiñniñ sırı bizge jwmbaq. Söytken Şerağañnıñ da mwzday jüregi birte-birte jibiin dedi. Jwmıstı jaqsı isteseñ, bala demey, şağa demey, eñbegiñdi adal bağalaytın basşı.

Şerağañ qabarğan qalıñ qabaqtı, şirığıp söylegende şürşiip ketetin ettileu erindi kisi. Biraq tolıq deneli emes, qayıñ qaptal deuge keletin kürestiñ adamı. Bastıq bolıp keñsede otırğanday emes, tün qatıp tüzde jürgendey şımır. Onıñ qasında sol kezdegi tağı bir mıqtı bas redaktor Seydahmet Berdiqwlovtıñ bet-jüzi twnğan säbi-suret. Közderi üşbwrıştana botalap twratın. Sol kisiniñ: «Şerhan ağalarıñ äyeliniñ perzenthanağa tüsip jatqanına qaramay, jolsaparğa şığıp ketken», – dep balaşa tañ-tamaşa qalıp aytqanın estidim. Ömir baqi özin-özi qayrap, şıñdap, şıñdauılday qağılıp-soğılıp ösken janğa bergen bağası osı. Şındığında Şerağañ kütpegen jerden şığa kelip, qapıda bas salatın janalğıştıñ qaterine qay kezde de dayın bolğan adam.

Men degen talaydı bir şaynap tastağannan qaldırmaytın qarsılastarı da oñay adamdar emes. Birde Jazuşılar Odağında Şerhan Mwrtazanı «Qazaq ädebieti» gazetiniñ bas redaktorı qızmetinen ketiruge arnalğan aşıq partiya jinalısı boldı. Sonıñ aldında ğana partiya wyımı hatşısınıñ qalbalaqtap, ana kabinetke bir, mına kabinetke bir şapqılap jürgenin körgenbiz. Keyde tağdırıñdı şeşetin orındarğa bilimsiz bireulerdi ädeyi qoqitıp qoyıp qoyadı. Al Şerağaña jabılğandardıñ özderi qazaqqa bir-bir tu bolıp jürgen kisiler. Bizdiñ köz aldımızda arıstanday bolıp jürgen ağalarımız şiebörilerdey qañsılastı. Otız jetinşi jıl bolsa, Şerağañ birden wstalıp ketetindey ayıp tağıldı.

Bir sät şınında da otız jetinşi jılğa tap kelgendey, minber jaqtan suıq lep soqtı. «Pantyurkistik ideyalarğa berilgen», «şığarmasınan pantyurkizmdi nasihattaytın twstarın qısqartıp tastaudı wsınğanımızda tıñdamağan» degendey sındar aytıldı. Qwddı «Qızıl jebe», «Jwldız köpir», «Qıl köpir», «Tamwq» roman-hamsasınıñ keyipkeri Twrar Rısqwlov wmıtılıp, ornına Şerhan Mwrtaza jauap berip twrğan sekildi bolıp körindi. «Keñestik enciklopediyalıq sözdikte»: «Pantyurkizm – HH ğasır
basında payda bolğan türik burjua-ziyalıq-pomeşiktik tobınıñ reak-ciyalıq şovinistik doktrinası», – degen anıqtama bar. Sonımen birge Türkiyanıñ basşılığımen türki tildes halıqtardı biriktirudi ügitteytini keltirilgen. Al romannıñ bas keyipkeri Twrar Rısqwlov sol ideyanıñ jeteginde bolıp, türki tildes elderdiñ tuın kötergisi kelgen twlğa. Twrar Rısqwlovtı qayta tiriltip äkelip jazalau eşkimniñ qolınan kelmeydi. Endeşe keyipkerdiñ ornına avtordı jazalap jiberu qolda twrğan şarua siyaqtı.

Şerhan Mwrtaza qazaqşa söylese, jeñiletinin bildi. Minbege şıqtı da, orısşa söyledi. Auıldı jerde mektep bitirgenmen, oqudı Mäskeude oqığan. «Şığarmamnıñ küdikti jerlerin qısqartam» demedi, «oybay, ayıptımın» dep keşirim de swramadı. Qayta jelkesi küjireyip, ruhtanıp ketti. Twrardıñ tuı romanda bir jelbirese, minbede eki jelbiredi. Namısı biik adamnıñ şamırqanğanı zaldı da dürk köterip äketti. Mäjilis zalında otırğandar tügel qol soqqanda, älgi jiındı wyımdastıruşılar bastarın eriksiz tömen saldı. Basqasın aytpay-aq qoyayın, Şerağañdı bir qwlatqısı kelgen adam, ol Bekejan Tilegenov bolatın. «Jwldız» jurnalınıñ bas redaktorlığın pälenbay jıl atqardı, Ortalıq Komitettiñ ideologiya salasında tügenbay jıl jauaptı qızmet istedi. Özi de roman jazıp, jazuşılıqtıñ azabın bir kisidey körip jürgen adam. Şerağaña özdiginen wrınbağan şığar, tapsırmamen istegen bolar. Kim bilgen, biraq.

Jazuşı Didahmet Äşimhanwlınıñ «Bir poyız bir auıl el qwsap sıñsıp köşip bara jattı» degendey bir söylemi bar edi. Jolma-jol esime tüspey twr. Poyızğa mingen sayın oyıma keledi. Anda-sanda jazuşılarmen birge mereytoyğa barğanda mine, sonda ğoy bir qauım el qwsap jöñkiletinimiz. Sonday sapardıñ birinde Şerhan Mwrtaza, Mwhtar Mağauin, Sayın Mwratbekov, Ramazan Toqtarov, Wlıqbek Esdäulet, Jolaman Twrsınbaev, tağı biraz tanımal adamdar bäri bir poyızğa, bir poyız bolğanda da bir vagonğa otırdı. Ol sapardıñ qay jıldıñ esebine kiretinin op-oñay eseptep şığarıp aluğa boladı. Äkim Tarazi alpıs jasqa tolıp, sonı atap ötuge ketip bara jatqanbız. Şerağañ jwmısta qamaudağı arıstanday kürkirep jürse, saparğa şıqqanda ormandağı añ patşasınday dürkiretip jüredi. Tatarşa ändi bir qayırıp, äzil-qaljıñdı eki qayırıp, aynalasın da arqalandırıp tastaydı.

Biraq eki jazuşı kupeden şıqpay qoydı. Bireui Mwhtar Mağauin, ekinşisi – Sayın Mwratbekov. Şerağañmen aralarında salqındıq bar dep estitinbiz. Biz üşin birinen biri kem emes. Mwhtar Mağauin Mwhtar Äuezovterdiñ, Sayın Mwratbekov Beyimbet Maylinderdiñ közindey adamdar. Sol ekeui kupeden şıqpay otır. Sonıñ aldında ğana Mwhtar Mağauin meniñ tazı it turalı bir äñgimemdi Talasbek Äsemqwlovqa aytıp, Talasbek orısşağa audartqan. Tap sol kezde men Şerhan Mwrtazanıñ qolastına bara qalıppın. Tağdır jolı degen sol. Bireu betimdi tüzep jiberse, Mwhtar ağanıñ qolastınan şıqpaqpın. Onda, ärine, jol basqa arnağa tüsui mümkin. Bir sözben aytqanda, bir vagonnıñ işinde bolğan sol oqiğa mağan auır tidi. Meniñ basımdağı jağday basqalardıñ da basında bolmauı mümkin emes. Söytsek ol Şerağañnıñ da jüregine tikendey qadalıp kele jatıptı.

Anda-sanda aynalasın tügendep qoyıp otırğan. Bir kezde orta tolmay twrğanday qoñıltaqsıdı. Bärimiz sırtınan köz tikken körşi kupege bardı da, esigin serpip aşıp jiberdi. İşten şekeleri torsıqtay bolıp eki asıl ağamızdıñ är-ärkimge armanday bolğan beynesi jarq etip körindi. Bireuge Ğabit Müsirepovke arnap şığarğan öziniñ «Qız-qarağay» attı äni turalı aytıp twrğan Jolaman Twrsınbaev qılğındı da qaldı. Sol kezde nege ekenin bilmeymin, Äkim Tarazidıñ denesi küptey bop isinip twrğanday körinip edi. «Osı kisi auıra ma eken?» dep bir oylap qoyğam. Allağa şükir, kimniñ arqası bolsa da, qazir seksen bes jasqa tolıp otır. Öziniñ sol alpıs jıldıq mereytoyına ketip bara jatqan soñ, Äkim Tarazi da selt etip beri bwrıldı.

– Qos rel's qwsap ajıramay otırğandarıña bolayın, – dedi Şerağañ öziniñ ädettegi twrısımen esik közinde qalbayıp twrıp. – Mına tabanımızdıñ astındağı şoyın jol biz bir jaqqa bwrılayıq desek te bwrğızbaydı. Ögizdey ökirip jer süzgen poyızıñnıñ türi mınau. Bir vagonğa qamalıp osı ketkenimiz ketken. Bireudi jaqtırmadım eken dep, aydalağa tüsip te qala almaysıñ, basqa jolğa tüsip te kete almaysıñ. Barar jerimiz de, qonar jerimiz de bireu, ağayındar. Bwl poyız Nwq payğambardıñ kemesi emes şığar, biraq tap qazir biz üşin sol kemeden bir de kem emes. Jüriñder, birge otırıp as işeyik!

Qas-qağım sätte olardıñ otşa şarpısqan közderiniñ wşı kädimgidey nwrlana qalğanın kördim. Üşeuiniñ de birer sekundqa wşqınday qalğan janarları birin-biri özimsine aymalap ötti. Ökinişke qaray, men ğana bayqağan ol jılılıq onşa köpke sozılğan joq jäne basqa eşkim bayqap ta ülgermedi. Onı köru üşin de köz kerek nemese bir jar bolmay, bärin birdey jaqsı köru kerek. Söytip kelgen ağalarımız Biliköldiñ jağasına bir qonıp şıqqannan keyin bir üydiñ balalarınday arqa-jarqa bolıp otırdı.

Ramazan ağamızdıñ şaşı wypalaqtanıp ketken eken, qol aynanı alıp qaray bergende:

– Äy, aynağa bayqap qaraşı, andağı şaşıñdı körip şoşıp talıp qalarsıñ, – dep saq etkizdi Şerağañ.

Oğan da bäri jarıla küldi. Bir-bir señgir bop är jerde twrğandardıñ bası jiılıp, bir tau boldı. Bau-rayında biz jürdik, bizdi kütken el jürdi. Bwl künde Sayın Mwratbekov pen Ramazan Toqtarov ağalarımız o dünielik bolğan. Äkim Tarazi Astanada, Mwhtar Mağauin şetelde twradı. Şerağañdı osı qoñır küzde ğana qaytpas saparğa şığarıp saldıq. Olardıñ ökşesin basqandardıñ da qanşası ketti. Raqımjan Otarbaev Aral turalı maqalasına «Atıraui» dep qol qoyğanda, Şerağañ: «Jüreyik sol, bireumiz Tarazi, bireumiz Atıraui bop!» – dep közin aspandata alaytqan. Atıraudan Äbiş Kekilbaywlın qasına ertken Şerağañ, keyin Äbiş ağağa etene Rahımjandı da ortasına tarttı. Şığıstan Oralhan Bökeydi nöker qılğan Şerağañ, keyin Oralhan ağağa etene Didahmetti de qaramağına aldı. Bwdan artıq qazaqqa qanday ülgi kerek?! Osı atalğan Äbiş Kekilbaywlı da, Oralhan Bökey de, Didahmet Äşimhanov ta, Rahımjan Otarbaev ta qazir ömirde joq, biraq soñdarında qanday iz qaldı deseñizşi!

Qordaydıñ qoñır qwljası qazir müyizi sırqırap jabırqap ol jür. Onı Qordaydıñ qoñır qwljası atandırğan da Şerhan Mwrtaza.

Şerağañ Almatı men auılınıñ arasın jol qılıp, arı-beri ötkende qos tigetin Nesipbek Däutaywlı sol. Şerağañmen qos tigip kütip, qona jatıp äñgimelesken adamınıñ biri. Olardıñ äñgimesi käkir-şükir äñgime emes. Tolstoydan bastaydı, Äuezovke toqtaydı, Aytmatovpen ayaqtaydı. Ärine, sözdiñ twzdığın Abaydan keltiredi. «Molasınday baqsınıñ, Jalğız qaldım – tap şınım!».

Ruhani ini degen keyde tuğan bauırıñnan da jaqın bolıp ketedi. Nesipbek Däutaywlınıñ özi de qazir jetpisten astı. El arasında kisiliktiñ äñgimesin aytıp jüretin azamat. Jambıl oblısında Serik Ümbetov äkim bop twrğanda olar Şerağañ üşeui ağa dos, ini dos boldı. Bizdiñ biluimizşe, «äkim qara» degen tirkesti Şerağañ oylap tapqan. «Qara twtayıq, twlıpqa qarap möñiregen bwzauday bolıp jürmeyik» deytin. Şeneunikterdi şenep söyleuge beyim qalamger Serik Ümbetovke kelgende: «Eki oblısqa äkim boldı, halqına jaqın boldı», – dep jazıptı. Äsirese ülken sayasatqa aralasqan adamdar üşin sertke berik bolu, uäde sözinde twru jaqsı qasiet ekenin aytıptı.

(Şerhan Mwrtazanıñ qoyın däpterine salğan suret)

Sonımen Şerağañ Almatıdan şığıp, auılına jol tartadı. Qordayda Nesipbek Däutaywlı kütip alıp, öziniñ tuğan jeri Iirsuğa aparadı. Iirsu Kenen Äzirbaev meken etip, oğan Jambıl atamız qonaqqa barğan jer eken. Kenenniñ jwrtında Kenenniñ közindey köretin bir tas bar körinedi. Ondaydı Şerağañ attap ötken emes. Nesipbek Däutaywlı: «Jambıl jäkemniñ jambası tigen tas», – dep, Şerağañdı sol tasqa taqqa otırğızğanday äspettep otırğızadı. Sodan şabıt alğan Şerağañ odan äri Terisözenniñ jağasına barıp demalğandı da teris körmeydi. Şerağañnıñ batasımen Serik Ümbetov bäri «Jambıl» jurnalın şığaralıq dep bätualasatın jer osı jer.

Äñgimeni odan äri tereñdetsek, Şerağañnıñ ömirine Kenen atamızdıñ kenje qızı Aqbilektiñ qalay aralas-qanı oyğa oraladı. Alma men mahabbattıñ jalğız belgisindey bop, Jualıda atqaminerler salıp bergen üy ğana twr.

Ol üydiñ qalay salınğanı da eldik pen kisiliktiñ köşeli körinisindey edi. Belgili qoğam qayratkeri Asanbay Asqarov basşı bolıp twrğanda, bir jolı esine tüsip, Kenenniñ jayın swraydı. Estigen äñgimesine qanağattanbay sälem bere barsa, Kenen aqın eski tamda jwpını ğana ğwmır keşip jatıptı. «Mwnımız eldik atımızğa sın bolar» dep, ortalıqtan eñsesi köteriñki jaña üy saldırıp beripti. Ol üy qazir mwrajayğa aynalıp, keyingi wrpaqtıñ igiligine jarap otır. Tuğan jerde Şerağañnıñ şañırağı deytindey bir üy twrğızu osınday igi nietten tuğan. Ol jwmıstı äueli Jambıl oblısın basqarıp twrğan kezinde Amalbek Tşanov qolğa alğan eken. Biraq bos twrğan dayın üydi qayta jöndeuden ötkizip jatqanda qızmeti auısıp ketipti. Odan keyingi äkim Şerağañnıñ ornın onşa-mwnşa tüsine qoymağan bolsa kerek, şaruanı jartı joldan qañtarıp tastaptı. Serik Ümbetov Jambılğa basşı bolıp kelgende osı äñgime aldınan şığadı. «Eski üydi jañalap ne janımızğa zor keldi?» degen äñgime tuadı. Bwl narıqtı da narday noqtalap minip, el-jwrt eñse köterip qalğan kez eken. Sol twsta audan basqarıp twrğan äkim Ermek Üsenbaev bar amanattı öz moynına alıptı. Köp jıl jır bolğan üy aqırı salınıp bitip, Şerağañ jılda jazda üş-tört ay el işine kelip twratın bolıptı.

Anda-sanda auıl sırtında bireu qalbayıp atqa minip bara jatadı deydi. Atqaminer bireu me deyin dese qarapayım, mal qarağan bireu me deyin dese asığıs emes. Biraq kelimdi-ketimdi qonaqtarınıñ köligi tüzu. El älgi salt attını qara twtıp, kädimgidey boy üyrete bastağan eken. Bir küni onıñ üyine eki attılı kisi kelip tüsipti. Ağalı-inili adamdarday şwrqıray amandasıp, jay swrasqan soñ mınanday sır şertiledi. Şerağañnıñ auılğa kelip, el işinde twrıp jatqanı aynalasına tegis mälim bolğan. Qaşan körseñ de şwqşiıp jazu jazıp otıradı da, qalamnan qol bosağanda atqa minip, qırğa şığıp, qıdırıstap qaytadı. Osını estip şıdap jata almağan şekaralas audannıñ äkimi Darhan Mıñbay Özbekstannıñ Zamin degen audanındağı ataqtı bir şeberge arnayı er-twrman jasatıp äkelipti. Mwnı körgen Şerağañ: «Atım jaqsı, biraq er-twrmanı tozıñqı edi, endi Aqsu-Jabağılını aralap qaytsam da boladı», – dep köterilip qalıptı. Darhannıñ qasındağı serigi Perdebay Täñirbergenov Şerağañnıñ atına sol jerde er-twrmanın salıp, ayıl-tartpasın tartıp beripti.

Jualı Jambıl oblısında bolğanmen, Oñtüstik Qazaqstanmen de qoyındasıp jatqan audan. Äsirese malı men janı bölek sanalatın eki oblıstı bir Şerağañ biriktirip jibergendey tuıstasa qaladı. Jambılda Nesipbek bolsa, Şımkentte Marhabat Bayğwt bar. Marhabat ağamızğa arnayı habarlasıp, bir-eki auız estelik swradıq. Marhabat Bayğwt tuğan äkesin joqtap otırğanımızday aldımen: «Sizge Alla razı bolsın, Şerağañnıñ aruağı razı bolsın», – dep hat jazıp jiberipti. Sondağı aytqan Marhabat Bayğwttıñ äñgimesi mınau:

«1982 jılı eki äñgimeme «Qazaq ädebieti» gazetiniñ sıylığı berilip, laureat atandım. Almatığa jolım tüsip, gazettiñ jauhatşısı Qajığali Mwhanbetqalievke jolığıp qaldım. «Jwrt siyaqtı emessiñ, qasqa. Jolamaysıñ. Jumaysıñ da, juımaysıñ da, – dedi ol äzildep. – Şerağaña kirip, sälemdesip şıqpaymısıñ?»

«Uağaleykümassalam!» dep, äjepteuir ıqılas tanıtqanday edi. Artınşa tüksiip, temekisiniñ külin tüneriñkirep tüsirdi. Jötkirindi. Aldındağı qağazğa qarap, qatelerdi tüzeuge kiristi. Birazdan soñ ğana: «I-i-ä-ä, ke-e-el», – dedi. «Äñgimelerime bäyge beripsizder, alğısımdı bildirgeli kep em, ağa». Közäyneginiñ üstinen qaradı-au sonda. «Alğısıñdı bizge emes, bäyge äpergen äñgimeleriñe ayt», – dedi. Qabağın tüye tüsti. Qağazına qayta üñildi. «Jaqsı onda», – dedim. «Jaqsı», – dedi ol kisi. «Şerağañ jaqtırmadı. Beker kirgen ekem», – dedim Qajığaliğa. Ol qalay bolğanın swradı. Sıqılıqtap twrıp küldi.

Arada biraz jıl ötkende Qazjazodaq basqarmasınıñ bas-qosuınan şıqsaq, Şerağañ ekinşi qabattağı köne divanda otır eken. Janında Saylaubek Jwmabek bar. «Swrağan balañız mınau, kele jatır ğoy», – dedi Saylaubek tögile külip. «Şerağañ da bizdi swraydı eken-au» dep tañırqay jaqındadıq. «Köp boldı. Aqsuıma barmağalı-ı-ı, Köp boldı Jabağılımdı körmegeli-i-i-e-ey…» dep ändetti. «Qısqası Aqsu-Jabağılımdı añsap jürmin. Barıp, aralasam deymin», – dedi. Jelkemizdi qasıdıq. Kümiljidik. «Ağa, aralağanğa boladı ğoy. Biraq, sizderge jağday kerek qoy, – dedik. – Audannıñ basşıları… birtürlileu dä…».

Şerağañ Saylaubekpen qol kürestirip otırıp: «Bizge basşılardıñ da, jağdaydıñ da keregi şamalı. Tört bölke nan bolsa, Aqsu-Jabağılınıñ balbastaularına batırıp jep jüre beremiz», – dedi. Twtqabay Imanbekwlın arağa salıp, audan basşıların ikemge keltirip, kelesi jılı Şerağañdı Aqsu-Jabağılığa şaqırtqanımız jadımızda jañğıradı-ay…».

Şerağañnıñ ol saparları jäy sapar emes. Qordayğa ğana barıp, Jualıda ğana jatıp alğan joq. Şığıstağı Qatonqarağayğa da bardı, Abıralını da kördi, Atırauda da jürdi. Eldiñ mwñın mwñdadı, joğın joqtadı. Onı körkem şığarmaları men publicistikalıq maqalalarında ğana jazıp qoyğan joq. Sonıñ bärin Parlamentte köterdi, Prezidenttiñ aldında ayttı, Ükimettiñ aldına mäsele etip qoydı. Şerağañnıñ Parlamenttegi añız bolğan sözderi äli künge el jadında jür. «Ayır til jılanda ğana boladı, al adamda til bireu», «Jerdi satu – Anañdı satumen teñ» degen sözderi, Esenğali Rauşanov aytpaqşı, bwl künde aforizmge aynalıp ketken. Sonıñ birin Darhan Mıñbay bılayşa esimizge saldı:

«Jas kezimizde Parlamentte ilespe audarma jasaytınbız. Bir küni Resey Atom jäne energetika ministrliginiñ ökilderi keldi. Basşısı ministrdiñ orınbasarı, qasındağıları da osal emes, kileñ generaldar. «Soñğı sınaq jasauğa rwqsat beriñizder. Abıralıda jarılıs jasaytın şwqırların qazıp qoyıp edik», – deydi. Osı mäselemen Prezident Nwrswltan Nazarbaevqa şıqsa, ol kisi «Parlament şeşsin» dep jol siltep jiberipti. Sonda Şerağañ Parlamentte: «Qoltırauın degen bir hayuan bar. Jemtigin jwtardıñ aldında köz jasın sığıp-sığıp aladı eken de qılğıtıp jiberedi eken. Senderdiñ üyip-tögip beremiz degen ötemaqılarıña är otbasına 15 bölkeden ğana nan keledi. Ol qanşama jıldan beri yadrolıq sınaqtan zardap şegip kele jatqan halıqtıñ qay jerine jwq boladı?!» – dedi. Söytip soñğı sınaq sol küyi jasalmay qaldı».

Qoş, sonımen Şerhan Mwrtaza biraz jıl auılğa barıp twrdı. Onıñ endigi ömiri balıq aulap jürgen Şolohovtıñ ömirindey deuge de boladı. Biraq, Oralhan Bökey: «Şerağa, tömenge bir qarañızşı, biz köriner me ekenbiz?» degendey de uaqıttar bolğan. «Qazaq ädebietin» de şığarıp, «Qızıl jebeni» de jazıp, «Janpidanı» da audaruğa uaqıt tapqan. «Qara marjan» romanı üşin memlekettik sıylıq alğan. Eki-üş märte deputattıqqa saylanğan. Qay jerde de nayzanıñ wşınday bolıp, sözdiñ eñ ötkir wşında jürgen. Qalamgerlik pen qayratkerlik samwrıqtıñ qos qanatınday qay biikke alıp wşpadı deseñizşi. Qolı bos, qalamı azat, endi ne isteydi? «Sen qaydan keldiñ? – degende bir danışpan: – Men Balalıqtıñ elinen keldim, – degen eken». «Ay men Ayşa» romanınıñ alğaşqı joldarındağı osı sözder bärin aytıp twr.

Bwl kitaptıñ janrın «roman-pritça» dep qoyuğa da boladı. Mwnda köpti körgen adamnıñ balalıq şağı suretteledi. Är epizodınıñ bası bar, ayağı bar, oquğa jeñil tartımdı janr türin tañdağan. Avtor öz ömirin jazıp otırsa da, oqiğanıñ işine minbelep kirip ketpeydi. Qas şeberlik keyipkerimen birge egile jönelmey, sırttay baqılap jazudan da körinis tapsa kerek. Köziñnen jas, qalamıñnan qan tamıp otırıp jazsañ, ol änşeyin jılauıq dünie ğana bolıp qaluı mümkin. Keybir jazuşılar keyipkerlerimen birge ebil-debili şığıp egilip jazadı, biraq oqırmanı egilmeydi. Äsili näzik lirizm qatal realizmmen astasqan jerde bos kölgirsuge orın bolmauğa tiis. Şerağañnıñ qalamına älem klassikteriniñ jeke adamnıñ ömirin jaratılıstan böle-jarmay, birtwtas küyinde alıp jazatın tämsildik täsil tän der edik.

Şerağañdı şığarmaşılıq twrğıda etene tüsingen qalamgerdiñ biri Aygül Kemelbaeva. «Şerhan ağada nağız qazaqqa tän märttik bar, – dedi Aygül telefon soğıp äñgimeleskenimizde. – Eldiñ ol kisini jaqsı köretini sondıqtan bolar. İliyas Esenberlin «Köşpendiler» trilogiyasında qazaq ruların almas qılışqa teñeydi. Märttik almas qılış siyaqtı adam balasınıñ boyındağı eñ asıl qasiet dep sanaymın. Ayşanıñ mwñ-zarın köktegi ayğa aytuı qiyal da, älsizdik te emes. Qiın-qıstauda wrpağın aman alıp şığatın qaysar qazaq äyeli, Şerağañnıñ ayaulı anası meniñ de keyipkerim boldı».

Aygül «Ay men Ayşa» romanın 1995 jılı oqıptı. Jazuşınıñ eki şığarmasınıñ negizinde inscenirovka jasaptı. Ol tuındı Şerhan Mwrtazanıñ 80 jıldıq mereytoyında bas jülde alğan. M.Äuezov atındağı Memlekettik akademiyalıq qazaq drama teatrı qolqa salğan eken. Biraq äzirge sahnağa qoyıludıñ säti tüspey twrğan körinedi. Sol dünie biıl «Teatr» jurnalında jariyalanıptı, atauı – «Jesirler». Onda bala Şerhannıñ öziniñ de beynesi bar. Şerağañnıñ özi men anasınıñ aqiqi beynesin somdağan alğaşqı tuındı.

«Janı jomart Şerağañda kişini mensinbeu, özinen asırmauğa tırısu piğılı ırımğa joq bolatın, – dedi Aygül. – 2001 jılı küzde, wmıtpasam, qazan ayı, «Jas Alaş» gazetinde belgili jurnalist Nazira Bayırbek Şerağañmen ülken swhbat jasağan bolatın. «Keyingi jastardan Aygül Kemelbaevanıñ prozasın izdep jürip oqimın» – depti Şerağañ. Dualı auızdan şıqqan bir auız sözden soñ qilı reakciyalardı kördim. Dattaudı, til tigizudi, qisınsız küdik aytqandı, süysingendi de. Onıñ bäri änşeyin pendeşilik qoy. Şerağañ turalı bir maqalam 2012 jılı jarıq kördi, «Söz hikmet» attı kitabıma endi. Endigisi Şerağañnıñ öz beynesi, anası Ayşa bar inscenirovka jerde qalmasa eken deymin. Şerağañnıñ ruhı öşpesin».

«Endi bitti, tausıldı» degen Şerağañ osılayşa tağı bir jwldızdı jol saldı. «Osımen boyındağısın sarqıp bergen şığar» degende, «Bir kem dünie» jarq ete qaldı. «Bir kem dünie» qazirgi tilmen aytqanda nağız «hit» boldı. «Bir kem dünieniñ» mısal bolmağan jeri joq. «Bir kem dünieniñ» üzindisi basılmağan gazet joq. «Bir kem dünieni» köşirip baspağan sayt ta qalmadı. Qala berdi ol, kündelikti aytatın sözimizdiñ sirağasına da aynaldı. «Ay men Ayşa» jılatsa, «Bir kem dünie» jwbattı. Şerağañnıñ qaysar qalamın auru alıp jıqpağanda, tağı bir qayrat körsetui bek mümkin edi. Öytkeni auıl sırtındağı salt attı qırğa qaray qalbayıp beker ketip bara jatpaytın.

Şerağañnıñ qızmettik aq «Volgası» bar edi, oğan nege minbegenimiz esimde joq. Sol jolı Şerağañmen birge qayda bardıq, onı da wmıtıppın. Biraq qazirgi Dostıq köşesi men Abay dañğılınıñ qiılısı ekenin anıq bilem. Basqasın wmıtıp, onı nege wmıtpağanımnıñ sebebi de bar şığar. Astımızda qunaqtay bir «Jiguli» bolğan siyaqtı. Jañılıspasam, rölde Şerağañnıñ wlı Batıljan otırğan boluı kerek. Sebebi, qiılısqa kelip toqtağanda, aldımızdan qızğaldaqtay qwlpırıp köp qızdar ötti. Sol kezde Şerağañnıñ üylenbey jüriñkirep qalğan wlına: «Äy, bwlardan artıq hor qızdarın qaydan tabasıñ?» – dep şamırqana til qatqanı esimde qalıptı. Batıljanğa tartına-tartına telefon soqqanımda, sol esime tüsti. «Şerağañnıñ halin swrap şıqsam ba dep edim», – dedim. «Asa qajettilik bolmasa, mazasın almağan dwrıs şığar», – degen jauap aldım. Tüsindim…

Ömir boyı eldiñ basındağı keselmen alısqan adam, endi öz boyındağı keselmen küresip jatır. Qasında qızı Alma men wlı Batıljan küzetip otır dep estimiz. Onı-mwnı jağdayın jasap, sol künderi de wmıtpay barıp-qaytıp jürgen Serik Ümbetovterdiñ jöni basqa. «Tanıdı, tanımağanda» dep, ol kisi de sır bergisi kelmeydi. Biraq, qanşa qimastıqqa salsañ da, endigi bet alıstıñ jayı belgili bolıp qalğanday edi. Biz söytip Şerağañmen wzaq qoştastıq. Qwddı «Bir kem dünie», «Bir kem dünie», «Bir kem dünie» degen söz miımızda da, mañayımızda da kübirlep, sıbırlap twrğanğa wqsadı.

Keñsaydıñ bir biiginde Bauırjan Momışwlı jatır. Şerağaña topıraq sol biiktiñ eteginen bwyırdı. Kezinde Keñsaydıñ bastığı Groza degen bireu bolğan eken. Baukeñe älgi jerdi qimağan ba, bir bäle. Sonda Şerhan Mwrtaza men Sayın Mwratbekov tartqanday ğıp alıptı desedi. Aqırı sol jerdiñ tömengi jağına özi barıp jattı.

Meniñ köñili jaqsı ağam «üş uıs topıraq saldım» dedi. «Biri öz atımnan, ekinşisi bala-şağamnıñ atınan, üşinşisi elimniñ atınan». Şerağaña ömirde de ini bolğan, tösek tartıp jatqanda da qasınan tabılğan, jer qoynına berilgende de basında twrğan sol kisi de: «Bir kem dünie» dep kübir etti.

Ertesine taudan patırlatıp tüsken Qordaydıñ qoñır qwljası, Jualıdağı iesiz üyge twmsıq tirep bir-aq toqtadı. Üy sırtında «kim bar-au?» degendey bögelip, müyizin olay da şayqap twrdı, bwlay da şayqap twrdı. Sodan soñ adam keypine endi de, esikti jäylap aşıp işke kirdi. Üstin adaqtap şıqtı da, astındağı wrağa tüsti. Qoljazbalar, suretter, bir çemodan, tağı biraz zattar bar eken. Bärin jiıp-terip aldı da, kimge amanattaymın dep dağdarıp qaldı. Biraq ol zattar iesiz qalğan joq. Şerağañnıñ tağı bir ruhani inisi Darhan Qıdıräliniñ qolına tapsırıldı. Öytkeni «Egemen Qazaqstan» da Şerağañ jan bitirip, qan jügirtken qaraşañıraq bolatın.

Qoñır qwlja sırtqa şıqtı da, qaytadan hayuan keypine enip, kerdeñdep twra qaldı. Auıl sırtında bir salt attı qalbayıp, qırğa qaray qıdırıstap ketip bara jatır eken. Añşı ma deyin dese, iığında mıltığı joq, mal qarağan bireu me deyin dese, qolında qamşısı joq. Bir kem dünie degen, mine, osı!

Jüsipbek Qorğasbek

«Aq jelken» jurnalı, №11
Qaraşa, 2018

0 pikir