Beysenbi, 18 Şilde 2019
Bilik 886 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2018 sağat 18:04

Şekara jäne Elbası

Büginde memlekettik şekaranıñ jalpı wzındığı, Kaspiy teñizindegi şekaranı eseptemegende, 13500 kilometrge sozılıp jatır. Soltüstiginde Resey Federaciyasımen, oñtüstiginde Türkimenstan, Özbekstan jäne Qırğızstan respublikalarımen, şığısında Qıtaymen  şektesedi. Tarihi qısqa merzim işinde elimiz atalğan memlekettermen aradağı şekaranı mejelep, irgesin bekitti. Şekaranıñ halıqaralıq deñgeyde tanıluı — Qazaqstannıñ mızğımastığınıñ kepili. Sol şekaranı şegendeude älem qauımdastığınan kepildik izdegen  Elbasınıñ ornı qaşanda erekşe.

Osıdan jiırma jıl bwrın el tä­uel­­siz­di­gin jariyalağan twsta irgeles körşi­lermen memlekettik şekaranı ayqındap, bekitu wzaq uaqıtqa sozıldı. «Biz üşin Qazaqstannıñ täuelsizdigi men aumaqtıq twtastığın saqtaudan mañızdı mindet joq»­ degen Prezident twtastığımızdı qam­­ta­masız etu üşin şın mäninde orasan­ jwmıstar atqarıp, halıqaralıq qauım­dastıqtı moyındattı. Jiırma jıldıñ işinde bükil şekaramız – tatu körşilik pen ıntımaqtastıqtıñ şekarası dep ay­­tıl­uı beker emes.

Kürmeui qiın mäsele edi

Azattıqtıñ aq tañı atqannan keyin şe­­ka­ra tüytkiline qatıstı eki mäsele bol­dı. Onıñ birinşisi – tarihi mwrager­lik­ qwqığı boyınşa Keñes Odağı qwramın­dağı Qazaq KSR-iniñ qolda bar aumağın jañadan, halıqaralıq därejede delimitaciyalap, bekitu. Ekinşisi – ürdis barısında tuındağan  mäselelerdi beybit jolmen şe­şu.

Memlekettik şekaranı anıqtau şarala­rı 1992 jıldan  bastalıp, 2005 jılğa de­­yin bastı üş bağıt boyınşa jürgizildi.

Qıtaymen şekaralıq mäselelerdi ret­­­­teu­ 1992 jılı qolğa alındı. Eki el ara­sın­dağı şekaralardı delimitaciyalau tu­ralı kelissözderdiñ qorıtındısı retinde bes halıqaralıq kelisimşart ja­sal­­dı. Onda Qazaqstan men Qıtay ara­­­­sın­­­­da­ğı şekara sızığı naqtılanıp, ar­­nau­­lı sipattama jasaldı. Jwmıstarı ayaq­­­tal­­ğannan keyin taraptar şekaranı demar­­kaciyalauğa kiristi. 2002 jıldıñ  mamırında qol qoyğan Qazaqstan–Qıtay memlekettik  şekarasın demarkaciyalau­ tu­­ra­­lı hattamada onıñ wzındığı 1782­­ şa­­qırım dep körsetildi. Osılayşa, jüz­­degen jıldar boyı moyındal­may kel­gen­ bizdiñ territoriyalıq twtastığı­mız­­­dı şı­ğıs­tağı körşimiz moyındadı, ke­li­sim­ge keldi. Qıtaymen şekaralas on bes mem­le­kettiñ işinde Qıtay ükimetiniñ ke­li­si­­mimen tolıqtay şekara mäselesin tiya­naq­tap alğan jalğız memleket bolsa, ol – Qazaqstan.

Keñes Odağı kezinde odaqtas respub­likalardıñ arasındağı şekara işki äkimşilik-aumaqtıq şekara retinde belgilenip, tek kartalarda ğana körseti­le­tin. Şekara boyında eşbir bölu sızığı bol­mağan.1999 jıldıñ qırküyek ayında Qırğıstan, Resey, Türkimenstan jäne Özbekstan respublikasımen aradağı mem­­le­ket­tik şekaranı delimitaciyalau jönindegi ükimettik komissiya qwrıldı. Komissiya jwmısınıñ nätijesinde bwl mäseleler tolığımen rettelip, şeşimin tap­tı. Qırğızstanmen şekara 1242 şaqırımdı, Türkimenstanmen – 426, al Özbekstanmen 2351 şaqırımdı qwradı.

Eñ wzın şekara

Qazaqstan men Resey arasındağı şekara älemdegi qwrılıqpen üzdiksiz jüretin eñ wzın şekara. Onıñ jalpı wzındığı — 7591 şaqırım. Şekara boyın delimitaciyalau Kaspiy teñiziniñ jağasınan bastalıp, Edil özeniniñ şığısı boyın jağalay, Sarıarqa men Sibir jazığınıñ ortasın köktey ötip, Qazaqstan, Resey, Qıtay irgeleri tüyisetin twsta, Altay tauınıñ eñ biik jotalarına je­te ayaqta­ladı. Memlekettik şekara turalı eki el ara­­­­sın­dağı alğaşqı hat­tama 1998 jılı resim­­deldi. Eki el Prezidentteri 2005 jıl­­dıñ qañtarında «Qazaqstan-Resey mem­­lekettik şekarası turalı» kelisimge qol qoydı. Bwl eli­mi­zdiñ memlekettik  au­ma­­ğın bekitu boyınşa mañızdı qa­dam edi. Osılayşa, Qazaqstan – Resey mem­leket­tik şekarasın halıqaralıq qwqıqtıq twrğıdan resimdeu ürdisine eñ bastı nükte qoyıldı.

Aumaq twtastığı ayqın el

El ağalarınıñ on jıl işinde eldiñ şebin belgilep, irgesin bekitu bağıtındağı atqarğan jwmıstarınıñ eñ bastı nätijesi retinde bolaşaq wrpaqqa halıqaralıq qwqıq normalarımen qorğalğan, beybit äri twraqtı şekaranı qaldıratının atap ötken jön. Büginde memlekettik şekaranı nığaytu jwmıstarımen birge elimizdiñ aumaqtıq twtastığınıñ mızğımastığın qamtamasız etu mindeti abıroymen atqa­rıl­­dı. Wlttıq qauipsizdigimiz ben aldağı talay mıñjıldıqtarğa jalğasa­tın twraqtı damuımızğa qajetti negiz tolıqtay qalandı. Töskeyde malı qosı­lıp, alıs-berisi men barıs-kelisinen jañıl­mağan irgeles körşilerimizdiñ barlı­ğı­men bauırlastıq qarım-qatınas ornat­tıq.

Bizdiñ şekaramız – dostıq pen tatu körşilik şekarası. Öytkeni, izgi nietpen kelgen elderdiñ bärine esigimiz ayqara aşıq.­

Gülmira Aymağambet

Abai.kz

0 pikir