Särsenbi, 16 Qazan 2019
Alaşorda 6734 39 pikir 11 Jeltoqsan, 2018 sağat 12:50

Tağı da Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdiñ bwrmalanuı haqında...

Abai.kz aqparattıq portalında "Şıñğıshannıñ qazaq ekenine qatıstı derekterdi Qıtay men Resey qalay bwrmaladı?" attı Bekjan Ädenwlınıñ maqalası jariyalanğan edi. Sol materialğa qatıstı oqırman tarapınan türli pikirler aytılıp jatır. Biz bügin avtordıñ osı jaytqa qatıstı ekinşi maqalasın oqırman nazarına wsınıp otırmız.

Abai.kz aqparattıq portalı

Şıñğıshanğa deyingi Qazaqstan men Orta Aziya jäne Mañğoliya aymaqtarı

Şıñğıshannıñ kim ekenin, qay aymaqtan şıqqanın jäne qay halıqtan tuğanın bilu üşin äueli oğan deyin qazirgi Mañğoliyada (işki Mañğoliyada), Qazaqstanda jäne Orta Aziyada qanday halıqtar men memleketter bolğanın tüsinip alğan jön. Öytkeni, Şıñğıshan aspannan salbırap tüse salğan joq, ol – öz aymağındağı halıqtıñ wrpağı. Bwl turalı şınayı derekter Europa ğalımdarı tauıp jarıqqa şığarğan arab jazbalarında ğana bar. Öytkeni, ol jazbalar Resey imperiyası men Sovet odağı nemese Qıtay imperiyası tarapınan özgeriske wşıramağan. Resey ğalımdarı tapqan parsılıq jäne ortaaziyalıq jazbalardıñ eşqaysısına tolıq senuge bolmaydı, olar arnayı cenzuradan ötip, imperiya sayasatına say bwrmalanğanı aqiqat. Sovet odağınıñ tarihi katalogtarına sol arab jazbalarınıñ engizilmeui de bir şikiliktiñ bar ekenin ayğaqtaydı. Şaması, aqiqattıñ köpşilik tarihşılarğa, äsirese wlttıq tarihşılarğa körinip qaluınan qorıqqan.

Ärine, Resey bileuşilerinde imperiya joyıladı degen oy bolğan joq. Sondıqtan özderi dayındağan jalğan tarihtıñ äşkere bolmaytınına senimdi boldı. Degenmen, adamnıñ emes, Allanıñ degeni boladı. Imperiya joyılıp joğaldı, wlttıq ğalımdar köptegen tarihi qayşılıqtardıñ sebebin erkin zertteuge mümkindik aldı. Imperiya qasaqana wmıttırğan arab jazbaların oqıp biletin, tüsinetin ğalımdar köbeydi. Al bizdiñ qolımızdan keleri – arab jazbalarınıñ az da bolsa, orısşağa audarılğandarın zerttep, ondağı mañızdı derekterdi oqırmanğa jetkizu.

Älem ğalımdarı moyındağan tarihi jazbalardıñ biregeyi – Hİİİ ğasırdağı arab tarihşısı Ibn äl Asirdiñ «Kitab äl-kamil fi-t-ta'rih» attı eñbegi. Endi atalğan jazba derekterine zer salsaq: «V etom godu (1018 g) vışli tyurki iz Sina v bol'şom çisle, svışe 300 tısyaç kibitok iz tyurkskih rodov, sredi nih hitai, kotorıe ovladeli Maverannahrom, rasskaz potom doydet do nih, esli hoçet Allah vsevışniy... V etom godu (1043 g) prinyali islam 10 tısyaç kibitok iz nevernıh tyurkov, kotorıe, bıvalo, delali noçnıe nabegi na musul'manskie goroda v krayah Balasaguna i Kaşgara, grabili ih i uçinyali besporyadki. I prinesli v jertvu v den' prazdnika Jertvı 20 tısyaç golov ovec, i Allah izbavil musul'man ot ih vrajdı. Oni provodili leto v krayah Bulgara, a zimovali v krayah Balasaguna. Ne prinyavşimi islam sredi tyurkov ostalis' tatarı i hitai, oni v oblastyah Sina... Govoryat, çto strana Turkestan, a eto Kaşgar i goroda Balasagun, Hotan, Taraz, a takje drugie sredi teh, kotorıe graniçat s nimi, v strane Maverannahr, bıla v rukah carey – hanov, tyurkov. Ih praded, Şabuk Kara-hakan, vo sne svoem prinyal islam i poutru obnarujil, çto on musul'manin. I v etom krayu carskiy san ne prekraşalsya sredi ego potomkov vplot' do Arslan-hana... Vladetelem Balasaguna i Stranı tyurkov bıl Şaraf ad-Daula (1030-1056 g). On bıl religiozen i udovletvorilsya povinoveniem emu ego brat'ev i rodstvennikov i razdelil stranu mejdu nimi. Svoemu bratu Arslan-teginu otdal mnogoe iz Stranı tyurkov, Taraz i Isbidjab otdal svoemu bratu Bogra-hanu, Ferganu vsyu celikom otdal dyade po otcu Tuga-hanu, a Buharu i Samarkand i drugie otdal Ibn Ali-teginu. A sam on udovol'stvovalsya Balasagunom i Kaşgarom... Arslan vzbuntovalsya protiv Kadir-hana v 1101 g, i tot otnyal u nego carstvo, no Sandjar ubil Kadirhana i vernul carstvo Arslan- hanu. Sredi ego voyska bıl odin vid tyurkov, kotorıh nazıvayut karluki i tyurki guziyskie».

Mwnda Hİ ğasırdıñ basında qazirgi Mañğoliya men işki Mañğoliya aymağınan 300 mıñ türki otbası (kiiz üy) qazirgi Qazaqstan aymağına köşip kelgeni aytılğan. Olardı «hitai» dep körsetedi, «hitai» men «hazaq» atauları arabşada öte wqsas jazıladı (حظاقhazaq, حطاىhıtai). Sondıqtan olardı qazaq degen dwrıs (orısşa audarmada ädeyi «hitai» dep jazğan). Osı oqiğadan 25 jıldan keyin qazirgi Qazaqstan aymağındağı türkilerdiñ Islam dinin tolıq qabıldağanın aytadı. Soñğı qabıldağan türkilerdiñ jaylauğa qazirgi Volgograd oblısına (Bwlğar eline) deyin baratının, qıstauğa Talas pen Şu özenderi boyına (Balasağın-Talasağın) keletinin körsetedi. Türkilerdiñ Islam dinin qabıldamağandarı qazirgi Mañğoliya men işki Mañğoliya aymağındağılar ekenin (Sin-Şıñ aymağı), olardıñ tatar men hazaq (hatai) degen eki wltqa bölinetinin bayandağan.

Qazirgi Oñtüstik Qazaqstan, Özbekstan, Qırğızstan, Şıñjan aymaqtarın «Türkistan memleketi» dep, al Qazaqstannıñ qalğan aymağın «Türki eli» dep jazadı. Türki eli Hİ ğasırdıñ ortasına taman tolıq Islam qabıldap, Türkistan memleketi qwramına engenin aytadı. Derekke qarağanda, ol memleketti mwsılman dindi türki handarı bilep otırğan, eñ alğaş Islam dinin qabıldağan – arğı ataları Şabuk Qarahakan jäne ol äulettiñ eñ soñğı bileuşisi – Hİİ ğasırdağı Arslan han. Resey ğalımdarı osı Türkistan memleketin hojalar bilegen Qarahanidı memleketi dep tarihqa engizdi. Olar «Qarahanidı» atauın osı «Şabuk Qarahakan» esiminen aldı. Anıqtap zer salsaq, «Qarahakan» men Kazahkan» arabşada öte wqsas jazıladı (كزحكنQazahkan, كرحكنQarahakan). Sondıqtan Qarahanidı degen memleketti «Türkistan memleketi» deuimiz jäne onı bilegen qazaq handarı ekenin moyındauımız qajet. Derekte olardıñ äskerindegi  türkilerdiñ bir tobı qarluq jäne türki guzi dep eki türli atalatının körsetken. YAğni, karluk pen türki guzi – bir halıq ekenin aytadı, ol qazaq ekeni dausız. Öytkeni, qarluq pen guzi atauları arabşa jazıluında qazaq atauımen öte wqsas jazıladı (كزاقqazaq, كرلقkarluq, غزقğazaq, غزىğuzi). Sonda qwramına Qazaqstan jäne Özbekstan, Qırğızstan, Şıñjan aymaqtarı tolıq kirgen alıp Türkistan handığın bilegen Qazaq handarı jäne olardıñ äskeri negizinen qazaqtardan jasaqtalğanı anıq (reseylik audarmaşılar arabşa tüpnwsqadağı «qazaq» atauın jasıru üşin, olardı Qarahakan, qarluq, ğuzi dep bwrmalap orısşalağan).

Arap jazbaları qazirgi Qazaqstan, Mañğoliya men işki Mañğoliya aymaqtarı halıqtarın ğana türki dep körsetedi. Özbekstan, Qırğızstan, Türkimenstan, Qaraqalpaqstan aymaqtarın mekendegen halıqtardı türki demeydi, olardı qalalarınıñ atauımen bwharalıq, ferğanalıq, hodjenttik dep jazadı. Alayda, sol qalalardağı äskerler dala türkileri ekenin aytudı wmıtpaydı. Türkilerdi hitay, qarluq, tatar, guzi, qarahakan dep derekteydi, al bwlardıñ tatardan basqası, arabşa jazıluında qazaq atauımen birdey jazıladı. Endeşe Şıñğıshanğa deyin de Qazaqstan aumağın qazaq halqı mekendep kelgen. Al Şıñğıshannıñ ata-jwrtı qazirgi Mañğoliyada tek türkiler mekendegen jäne olar qazaq pen tatar dep atalatın eki derbes wlttan qwralğan.

Ibn äl Asir deregine arı qaray zer salsaq: «v 1128 g, Krivoy, a eto Kur-han as-Sini, dostig granic Kaşgara s bol'şim çislom, kakoe znaet tol'ko Allah... «Kur» — na hitayskom yazıke — prozvişe veliçayşego iz ih carey, a «han» — prozvişe tyurkskih carey, tak çto eto znaçit: «veliçayşiy iz carey». Kogda on vışel iz Sina v Turkestan, k nemu prisoedinilis' tyurki- hitai. Oni prejde nego vışli iz Sina i nahodilis' na slujbe hanstva vladeteley Turkestana. Tak u nih dolgo prodoljalos', i, kogda vışel Gurhan, oni takje prisoedinilis' k nemu, ih polojenie vozveliçilos', a polçişe udvoilos'. Oni zavladeli stranoy Turkestan. Kajdıy iz carey, kto podçinilsya im, prikreplyal na svoey grudi podobie serebryanoy doşeçki: takov znak togo, kto im podçinyaetsya. Zatem oni otpravilis' k strane Maverannahr. Mahmud ibn Muhammad-han pojalovalsya emu na tyurkov-karlukov, i Sandjar napal na nih. Te pribegli pod zaşitu Gurhana i teh iz nevernıh, kto s nim. Sandjar ostanovilsya v Samarkande. Gurhan napisal emu pis'mo, kotoroe zaklyuçalo hodataystvo za tyurkov- karlukov i trebovanie prostit' ih. Gosudarstvo hitaev i tyurkov-nevernıh utverdilos' v Maverannahre. Gurhan projil do radjaba 1143 g, v kotorom on umer. Maverannahr ostavalsya v rukah hitaev, poka ne otnyal ego u nih horezmşah Ala ad-Din Muhammad v 1215-1216 g. Kogda horezmşah sdelal s hitayami to, o çem mı rasskazali, ucelevşie iz nih uşli k svoemu caryu, kotorıy v voyne ne uçastvoval, i sobralis' u nego. Bol'şoe plemya tatar v drevnosti vışlo iz svoey stranı u granic Sina i poselilos' v tılu stranı Turkestan. Mejdu nimi i hitayami bıla vrajda i voynı. Kogda oni uslıhali o tom, çto sdelal horezmşah s hitayami, oni napali na nih so svoim carem Kuşlu-hanom. Hitayskiy car', uvidev eto, poslal k horezmşahu, govorya emu: «Çto kasaetsya togo, çto tı zahvatıval naşu stranu i izbival naşih lyudey, to etomu — proşenie. No k nam prişel vrag, kotoromu mı ne mojem protivostoyat'. Ved' esli oni pobedyat nas i zavladeyut nami, nikto ne otrazit ih ot tebya. Polezno, esli tı otpraviş'sya k nam so svoimi voyskami i pomojeş' nam voevat' s nimi. A mı klyanemsya tebe, çto, kogda pobedim ih, ne stanem osparivat' togo, çto tı zahvatil v strane, i udovletvorimsya tem, çto v naşih rukah». I Kuşlu- han, car' tatar, poslal k nemu, govorya: «Te hitai tvoi vragi, vragi tvoih otcov i naşi vragi. Pomogi nam protiv nih, i mı klyanemsya, çto, kogda odoleem ih, ne priblizimsya k tvoey strane i udovletvorimsya temi mestami, v kotorıh selilis' oni».

Derekte Hİİ ğasırdıñ 30 jıldarı qazirgi işki Mañğoliyadan (Sin-Şıñ aymağınan) şıqqan Kur han As Sin degen bileuşiniñ Türkistan handığın jaulap alğanı, olar hitai degen halıq ekeni jäne «Kurhan» hitai tilinde «eñ biik wlı han» degen mağına beretini bayandalğan. Arabşada «kur» men «qwz» sözderi birdey jazıladı (قوزqwz, قورqur), qazaq eñ biik şıñdı «qwz» dep ataydı. (Sonau Hun' imperiyası zamanınan dala halqın Asılwya dinastiyasınan şıqqan Şıñ patşalar bilegenin, ol dinastiyanı qısqaşa «As» dep atağanın aldıñğı maqalalarda aytqanbız). Sondıqtan orısşa audarmada Kur han As Sin dep körsetilgen patşanı Qwz han As Şıñ dep tanığan dwrıs. Al orısşa audarmadağı hitaiqazaq halqı ekenin joğarıda jazdıq. Osılayşa mwsılman qazaq halqı mekendegen qazirgi Qazaqstandı jäne mwsılman qazaq handarı bilegen Türkistan handığın (Karahanidı-Qazaq handığı) qazirgi Mañğoliya aymağınan kelgen käpir qazaqtar jaulap alğan. Olarğa Orta Aziya qalalarında äsker bolğan mwsılman qazaqtar da (qarluq, dwrısında – qazaq) qosılıp ketken. Osı derekter orısşa audarmada «karluk» jäne «hitai» dep jazılğandardıñ anığında qazaq halqı ekenin ayğaqtaydı.

Şındığında, Manjuriya, işki Mañğoliya men Mañğoliya, Soltüstik Qıtay, Qazaqstan, Orta Aziya aumaqtarın biriktirip, alıp imperiya ornatqan – Qwz han As Şıñ. Bwl – Şıñğıshanğa deyin 100 jıl bwrın ömir sürgen. Sondıqtan Şıñğıshan osı Qwz han As Şıñ bileuşiniñ isin jalğap, damıtuşı desek, qatelespeymiz. Şıñğıshan esimi dwrısında Şıñ As han boladı. Bwl esim Qwz han As Şıñ esimimen mağınalas ekenin aldıñğı maqalamızda aytıp öttik. Reseylikter Qwz han As Şıñ ornatqan memleketti Czin' imperiyası dep ataydı, onı ornatqan manjur jurjandar (jurjen) dep tanidı. Czin' qıtayşa bwrmalanğan Şıñ atauı ekenin, manjur jurjandar ejelgi Jujan qağanatın ornatqan dinastiyadan taraytının jäne Ibn äl Asir imperiya astanası qazirgi işki Mañğoliyada ornalasqanın bayqatatının eskersek, barlığı öz ornın tabadı. Dwrısı, Czin' imperiyası dep atalıp jürgen memleketti qazaq Qwz han As şıñ ornatqan. Onıñ qwramına Orta Aziya men Qazaqstan aumağıda kirgen. Atalğan imperiya 100 jıldan asa ömir sürgen, ol Şıñğıshan jorığı bastalardan säl bwrın ğana joyılğan. Ol Horezmşah äskeri men Tarbağatay tauınan şıqqan Tatar hanı şabuılınan talqandalğanın Ibn äl Asir anıq jazadı.

Czin'-Şıñ imperiyası äskeri men Tatar hanı äskeri arasındağı soğıs şamamen qazirgi işki Mañğoliya aumağında bolğanın, ol soğısqa Horezmşah äskeri de atsalısqanın Ibn äl Asirdiñ derekteri ayğaqtaydı. Osı soğıstan keyin Tatar hanı qazaq dalası men Orta Aziya qalaların özara bölisip alu jaylı Horezmşahqa wsınıs jasağan. Al Horezmşah oğan kelisim bermegen, sol sebepten Tatar hanı äskeri men Horezmşah äskeri arasında jii qaqtığıstar orın alğan. Artınşa Tatar hanı Kuşluk Şıñğıshan şabuılına wşırağan:

«Potom na Kuşlu-hana, [carya] pervıh tatar, obruşilos' naşestvie drugih tatar, kotorıe opustoşili mir i car' kotorıh – Çingishan Temuçin. Oni otvlekli Kuşlu-hana ot horezmşaha, tot poluçil peredışku i perepravilsya za reku v Horasan. V etom, 1221 godu v stranı islama yavilis' Tatarı, bol'şoe tyurkskoe plemya, mesta obitaniya kotorogo gorı Tamgadjskiya, okolo Kitaya; mejdu nimi i stranami musul'manskimi bolee 6 mesyacev (puti)».

Mine, Şıñğıshan men Tatar hannıñ qaqtığısı Horezmşahqa oñtaylı bolğan eken. Alayda, ol wzaqqa barmağanı mälim. Şıñğıshan qonısı Tamgadji tauı deydi. Ol arabşa tüpnwsqada Altay tauı nemese Tarbağatay boluı mümkin. Araqaşıqtığı 6 aylıq jol degeni Şıñğıshannıñ otanı qazirgi Mañğoliya ekenin ayğaqtaydı. Bwl – keyingi kezde «Şıñğıshan qazirgi Almatı oblısı aumağınan şıqqan» dep jürgenderge naqtı jauap. Olar silteme jasaytın jazbalar senimdilik twrğısınan Ibn äl Asirdiñ jazbasınan köp älsiz.

Osılayşa Şıñğıshan zamanına deyingi ğasırlarda qazirgi Mañğoliya men işki Mañğoliyada tek türkitildi qazaqtar men tatarlar mekendegenine köz jetkizemiz (yağni, ol jerlerde eşqanday halha-mañğol, syan'bi nemese hidandar bolmağan). Tipti, wyğır men qırğız jaylı eş derek berilmeydi, esesine tatar wltınıñ bar ekenin jäne Euraziyanıñ keñ dalasın negizinen qazaq dep atalatın türkiler mekendegenin körsetedi. Sonımen qatar Ibn äl Asir Orta Aziya qalalarında äsker bolğan qazaqtardıñ bir böligin «uşik» dep derektegen. Osı atau «uzbek» atauımen arabşada wqsas jazıluı sol zamanda üzbek (özbek) halqı da bolğanın ayğaqtaydı.

Özgelerge öz wlttarınıñ tarihı köneden ekenin däripteuge osınday derekter de jetkilikti edi. Al bizdiñ tarihşılarğa ne bolğanı tüsiniksiz..., keşegi bileuşi el qoldarına wstatqan jalğan tarihtan eş ayrılğısı joq. Qazaq tarihın qayta zerttep jazuğa Prezidentimiz Nwrswltan Nazarbaev bir emes, eki ret nwsqau berdi. Alğaşqısınan Resey bileuşileri qattı şoşığanın közimiz kördi. Senator Matvienko bastap: «Qazaq pen orıs tarihşıları birge zertteu jasasın» degen wsınıstarın tıqpaladı. Aqırı ülken istiñ artı qwrdımğa ketip, «bayağı jartas sol jartas» küyinde qaldı. Elbasınıñ keşegi ekinşi nwsqauına Resey biligi beyjaylıq tanıttı. Öytkeni, «Qazaq tarihşıları bäribir şındıqtı taba almaydı» degen pikirde nemese bizdiñ tarihşılardı solardıñ ökilderi basqarıp otırğandıqtan, qamsız...

Bekjan Ädenwlı

(Jalğası bar)

Abai.kz

 

39 pikir