Senbi, 4 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 525. Jazılğandar — 36. Qaytıs bolğandar — 5
Alaşorda 4608 16 pikir 14 Qañtar, 2019 sağat 09:54

"Tar zamanda" teatr da, muzıka da bar, tek kino joq

Wltınıñ wnjırğasın kötergen wlt kösemderi jayında, bügingi wrpaqqa wğınıqtı jetkizu jolındağı ter tögetin  bastı qwral – kino. Adamı älsiz, qoğamı qarañğı wrpaqtıñ keleşegin keñinen oylağan Alaş ziyalıları jayında kino tuındılar jarıq körip, el eñsesin köterip jatır. Şükir delik...

Kino – ol Afrikada da kino. Degenmen, taqırıpqa bağıttalğan birizdilik körermenniñ oy-örisin basqa qırınan oylandıruğa tosqauıl bolıp jatqanı anıq. Alaş turalı bir-eki söz qozğalsa,  Mäskeudi ala qosatınımız tağı bar (bazarı tarqağan taqırıp).

Bağamdap qarasaq, «Alaş» jaylı tuındılarda derekti fil'mderdiñ qatarı köş bastap twr. 1994 jılı Mambet Qoygeldiniñ scenariyimen jazılğan, rejisseri Qalila Omarovtıñ «Slovo ob Alaşe» derekti fil'mi jarıq kördi. Derekti qwjattarğa tolı kinonıñ Alaş partiyasınıñ sayasi twrğıdağı jwmıs isteui men Mäskeumen qarım-qatınası turalı tıñ aqparattı qalıñ qazaqqa jetkizdi. Paraqtap aqparat izdegen adamdar men paraqtauğa erinetin körermenderdiñ köz twsına örnektep bergen tuındınıñ tasın qalağan, rejisser Qalila Omarovtıñ tağı da tıñ derekterge tolı tuındısı jarıq kördi. «Alaşorda» 2009 jılı Bolat Mürsälimniñ scenariyimen jazılğan derekti fil'mniñ tarihi däyekter negizinde tüsiriligeni körinip twr. Orınbor, Peterbor, Semey qalalarında bolıp, Alaş ziyalılarınıñ jeke ömiri jayında, sayasi qızmeti men Stalindik repressiyağa tüskenine deyin sır şertetin tuındını körip otırıp, 52 minut osı fil'mniñ qwlı bolasıñ (aytqanınan şığa almaysıñ). Eki epika, yağni tarihi jäne ömirbayandıq fil'm qwrdı. Wlt ömirin wsqındı wğındırğan Qalila Omarov, bwl fil'm arqılı auqımdı tarihi taqırıptı bere otırıp, Alaş ideyasınıñ äli künge deyin bar ekenin, N.Nazarbaevtıñ täuelsiz Qazaqstannıñ basşısı retinde BWW-da söylep twrğan sätimen däleldedi. Tarihi kartinalar qwru, bwl Qalila Omarov üşin jetistik boldı. Ol, bügingi uaqıttıñ mümkindiginşe eski künderdiñ qaqpaların aşa bildi. Jäne de, tarih twrğısınan körsetiluge tiis standarttı qwra bildi.

Al, körkem fil'm bağıtı da bwl twrğıda ün qatıp ülgerdi-au äyteuir. 2018 jılı şıqqan Qazaqstan wlttıq telearnasınıñ qoldauımen, rejisser Mwrat Bidostıñ 12 bölimnen twratın «Tar zaman» kinokartinası jarıq kördi. Dese de, «Tar zaman» fil'mi – qazaq kinematografiyasındağı Alaş arıstarı turalı tüsirilgen alğaşqı körkemsuretti  fil'm. İştey quandıq. Biraq, köñilim su sepkendey basıldı...Nege degen swraq sizde de tuıp twr ma? Köp söz, köp söz... Taldap körelik.

Fil'mniñ negizgi dingegi – dramaturgiya. Älsizdiktiñ arbauına tüsken qwnarsız qwrılım. Oqiğanıñ bastaluı, örbui, ayaqtaluı sındı negizgi zañdılıqtar saqtalmağan. Birneşe qalalarda bolıp jatqan oqiğalardı tügeldey qamtuğa tırısqandıqtan, mozaykalı türde jan-jaqtan jinaqtalğan oqiğalar bir – birimen baylanısqa tüspeydi.Oynap jürgen ärtister bolması, derekti fil'm be dep qalasıñ. Dialogtıñ älsizdigi men köp qoldanıluı körermendi jalıqtıratının esten şığarğan. Bwl kemşilikti jasıru üşin, Wşqın Jamalbektiñ «Tar zaman» änine toqılğan saundtrekti üzbey qoldanıluı ayqın dälel. Örmekşiniñ torınday şieliniske tüsken  şataspalı oylardı bir qatarğa qalay tüzemiz? Köp sätterde keyipkerlerden jañılısıp, şatasıp otırasıñ. Otandıq mamandardıñ kem-ketigi äli bar, twtas obraz jasauda grimniñ qanşalıqtı mañızdı ekenin wğa almauı iş tartar ökiniş. Sätsiz grim körermenniñ oyın bölip, minsiz akterlik oyınnıñ özin joqqa şığaratının körip jürmiz jäne tağı kördik. Belgili bir twlğanıñ beynesin aşuğa kömek qıla alğan joq. Sonımen qosa, jas akterlardan Alaş arıstarına tän tereñdikti kezdestire almadıq. T.Jürgenov atındağı qazaq wlttıq öner akademiyasınıñ qabırğasında bilim alıp jürgen jastardan qwralğan wjımnan kütken akterlik şeberligimiz osı boldı. «Alaş» dep arzan akterlarmen jwmıs jasağanı qınjılttı. Fil'mde jasandılıq köp, jalañ pafossız desek qatelesemiz. Şımıldıqtan şıqqan teatr ärtisi sekildi, Mağjan Jwmabaywlınıñ teatr elementterimen öleñ oquı közge oğaş, kökeyge qonımdı deuge kelmeydi. Bılayşa aytqanda, fil'mde teatr da, muzıka da bar. Tek kino joq...

Körkem suretti fil'mniñ körkeyu deñgeyi osılay örbip jatır. Arıstandarımızdı mısıq qılıp körsetu bitkenniñ belgisi me?

Jaraydı, özektilik onda emes, mwnda. «Alaş» dep sayasi partiyanıñ qwrıluı men qwldırauı, ziyalılarımızdıñ stalindik repressiyağa tüsip atu jazasına kesilui, Mäskeumen qarım-qatınası degen wğımnıñ qarqını biik şıñda jatır. Biraq, tübimen qoparılmağan özekti mäsele bar. Tereñge üñilip qaytemiz, qazaq ziyalılardıñ özi ekige bölinip birin-biri jegenin biri bilse, biri bile bermeydi. Alaşordağa kirmegen Säken Seyfulinmen, Stalinge hat jazğan Twrar Rısqwlovtı ağat basıp qatelesti degen pikirlerdi pir twtatındar da bar. Al, olardıñ arasına ot salıp qoyğan kimder eken? Birin  – aq, birin – qızıl, birin – wltşıl dep qırıq pışaq qılıp qoyğan bol'şeviktik ideologiya emes pe? Keyin jemtigine jetken soñ bärin qosaqtap atıp tastağan joq pa edi. Sonı nege tüsirmeymiz? Kinäli dep otırğan twlğalardıñ ayıbı joq. Olardı azğırıp, qazaqqa jat ideologiyanıñ jetegine ertip jibergen bol'şevikter kinäli bärine. Fil'mniñ dramaturgiyası nege osı bağıtqa bwrılmaydı? Kötimen jüretin ulı sarı şayanday, qazaqqa qayşı keletin kereğar kesapattardıñ uın şaşa otırıp elde erkin jürui qalay?

Aqiqat pen aqtauşını adastırıp jürmiz. Keşegi jalanğan joñğar, şırmalğan şürşit, qanişer faşistten de soraqı jaumen soğısu üstindemiz. Bwl bastalıp ketken üşinşi düniejüzilik soğıs. Arğımaqtarımızdı aqtap qalu, arıstandarımızdı asqaqtatu üşin, bügingi wrpaqqa körkem fil'm janrı jetispeydi. «Tar zaman» fil'mimen şektelip qalatın bolsaq, el esinde esimderi de qalmaydı. 20-30 jıldardağı ädebietti bılay qoyğanda, soñğı 2-3 jılda osı taqırıp boyınşa jarıq körgen  eñbekterdiñ özinde Alaştıñ äleumettik tegi turalı mäselege baylanıstı ortaq twjırım qalıptasqan joq. Zertteulerdiñ biri – Alaş wsaq burjuaziyalıq partiya dese, ekinşisi liberaldıq – bayşıldıq pen wsaq – burjuaziyalıq demokratiyalıq partiya dep bağaladı, al üşinşisi – Alaştı partiya deuden göri, qoğamdıq – sayasi qozğalıs dep anıqtaudı jaqtaytının bildirdi.

Alaş jaylı tuındılardı birizdilikpen bağıttay bermey, uın şaşqan sarı şayannıñ şielenistirgen twsın ekranğa şığaru kerek. Derekti ayğaqtarğa halıqtıñ qarnı toyğan. Alaşorda ükimetin qwru barısındağı tartıstı pikirler nege eki topqa bölingenin, Alaş ziyalıları arasındağı sayasi qarım-qatınas, satqındıq, müddeler qaqtığısı turalı körkem fil'm janrı tağı da ün qatuı kerek. Sonda ğana qazaqtıñ qazaqı eñsesi köterilip, wlttıq qwnarı qalpına keler edi...

Mümkin «Ruhani jañğıru» degen osı bolar. Äytpese bwl jañğırudıñ Astana ğimarattarındağı janıp-öşip twrğan jazuı men bir is-şaralardağı banerinen basqa eşteñesin körmedik, baqanday bir jıl boyı...

Ayjarqın Sadıbaywlı Naymanbay

Abai.kz

16 pikir