Seysenbi, 23 Säuir 2019
Abay.tv 7323 61 pikir 17 Qañtar, 2019 sağat 16:08

Ä.Qosanov: "Jaña küşter kele jatır"

Qwrmetti oqırman! «Abai.kz» aqparattıq portalı twraqtı türde jürgizip kele jatqan internet-konferenciya  jaña sipatta öz jalğasın tabatın boladı. Endi, internet-konferenciyanıñ qonağı oqırman swraqtarına portaldıñ «You Tube» jelisindegi arnası arqılı jauap beredi.

Abaydıñ osı aptadağı qonağı belgili sayasatker, täuelsiz jurnalist, qoğam qayratkeri, «Jaña Qazaqstan» qozğalısınıñ müşesi - Ämirjan Sağidrahmanwlı Qosanov. Spiker Ämirjan Qosanov mırzanıñ swhbat barısında aytqan ötkir oyların ıqşamdap jariyalaudı jön sanadıq. Al, äñgimeniñ tolıq nwsqasın maqala soñındağı video-jazbadan tamaşalauğa boladı.


2019 jıl – Jastar jılı. Jastardıñ negizgi üş probleması

Men Jastar jılı dep ataluın qoldaymın. Öytkeni, qalay bolğanda da biliktiñ barlıq jüyelerine jastar problemasına köñil bölu mindetteldi. Sonısımen de jaqsı.

Mümkin bwrın köpsalalı sayasattıñ işinde jastar problemasına köp toqtalmaytın äkimder, ministrler osı Jarlıq negizinde öz josparların jasaytın şığar. Biraq, qazir qoğamda osınday arnayı jıldarğa degen senimsizdik tuğan. Pissimizm basım. Auıl jılı dedik. Odan körkeyip ketken auıldı körmedik. Basqa da ataulı jıldar boldı...

Tağı da bir forumdar, konferenciyalar ötip, tağı da jastardı jinap alıp «uralatıp», bilikke raqmetterin aytqızıp, alaqaylata ma dep qorqamın.

Meniñşe, keminde este qalarlıq eki dünie jasaluı kerek. Sol eki dünieni orındaytın bolsa, biılğı jıldı Jastar jılı dep jariyalağan bilikke raqmet aytuımız kerek.

Birinşi mäsele – qazir bizdiñ elde jastar problemaların zertteytin bedeldi ğılımi ortalıqtar joqtıñ qası. Joq emes, bar. Talğat Qaliev degen azamat bastap, jastar institutın qwrdı. Biraq, ol da äli künge deyin memlekettik emes wyım deñgeyinen köterile almay kele jatır. Zertteu kerek. Osı 27 jıldıñ işinde, 27-ge kelgen jastıñ portreti qanday? Onıñ swranısı qanday? Ol bilikten ne qajet etedi?

Kez kelgen memlekettiñ jastar aldındağı mindeti bir söylemge sıyadı. 1. Oquğa mümkindik beriñiz. 2. Alğaşqı jwmısına ornalasuğa kömek jasañız. 3. Üy-jay jasay alatınday jalaqı beriñiz.

Ekinşi mäsele – äleumettik-ekonomikalıq jağday. Köp jağdayda biz jastar problemasın aytqanda gumanitarlıq saladağı is-şaralarğa auıtqıp ketemiz de, auıldağı, qaladağı jastardıñ kündelikti mwñ-mwqtajına toqtalmaymız.

Mısalı, küni keşe ğana Franciyada Makrondı wlttıq debatqa şıqtı. 7 sağat boyı öziniñ qızmetine köñili tolmaytın francuzdardıñ swraqtarına jauap beruge tırıstı.

Sol sekildi Prezident Nazarbaev ta resmi BAQ-pen emes (öytkeni jastar resmi BAQ-tı qaramaydı), qazirgi zamanaui jeliler arqılı jastarmen birge tikeley efirge şıqsa... «Men mine, Jastar jılın jariyaladım. Jastar-au, senderge ne kerek?» dep aytsa, sol dwrıs bolar edi.

Meniñ wsınısım: nege däl osı jılı kez kelgen 30 jasqa deyingi jastardıñ qwrğan şağın-jäne orta biznesin salıqtan bosatpasqa?! Ärine, barlığı birdey ayaqqa twrıp ketpes, degenmen 10/5-i ayaqqa twrıp ketse, jastar käsipkerligin damıtuğa ülken üles bolar edi.

Nemese, bankter arqılı jastar käsipkerligin damıtu üşin jeñildetilgen payızben nesielendiru sayasatın qolğa alsa?

Qazirgi jastardıñ ülken probleması jwmıssızdıq. Mine, osınday bir mehanizmder jasalsa, biılğı jıl qwr dabıramen ötpeydi dep oylaymın.

Jastar nege senator bolmaydı?

Qasım-Jomart Toqaevtıñ Senat jwmısına jastardı aralastıru turalı oyın qoldaymın. Biraq men aytar edim, Jastar nege senator bolmaydı?

Nege bizde Senat zeynetke şıqqan äkimder men ministrlerdiñ zapastağı aerodromı bolıp qaldı? Partiyalıq principke jasaqtalğan Mäjilisten göri Senatta twlğalardıñ röli köp boluı kerek. Mäjilistegi deputattar partiyalıq tärtipten şığa almay qaluı mümkin. Senatta jeke twlğa retinde bir problemanı köteruge jastardıñ mümkindigi bar.

Nege 27 jıldan beri keñestik atributtardan arıla almay kelemiz?

Qazir Täuelsizdikke 27 jıl. Onıñ aldındağı 10 jıldı qossaq, qazir bizde 30-40 jastıñ aynalasındağı  säbet däuirin körmegen, oktyabryat, pioner, komsomol, komunnisin körmegen, Lenin men Markstiñ kitaptarın jattap öspegen twtas bir wrpaq payda boldı.

Degenmen, bilikte äli künge kommunizm ideologiyasımen tärbielengen, sol kezeñde el basqarğan, ministr bolğan azamattar otır. Bwl jalpı inerciyalıq qwbılıs dep oylaymın.

Putin artıq qılamın dep tırtıq qılıp otır

Putininniñ kezeñindegi post-keñestik keñistiktegi neoimperiyalıq sayasat turalı biz köp ayttıq. Sonıñ tırnaqşı işindegi jaqsı jağı da bar. Ol – Putin artıq qılamın dep, tırtıq qılıp jatqandığı. Onıñ barlığın Mäskeudiñ töñiregine jinaymın degen sayasatına qarsı küşter şıqtı. Biz qazaqtı aytpağanda, özderiniñ tuısı – ukrainder, küni sol Mäskeuge qarap otırğan belarus'ter qazir antireseylik sayasattı wstanıp otır.

Jaña küşter kele jatır

Bizdi qazir eski oppoziciya deydi. Bizge ketiñder deydi. Biz quanamız. Biz aytıp jürgen oylardı qazir jastar da ayta bastadı. Olardıñ parasatı bölek, bilimi bölek, bolaşağı bölek.

Biz qazir oppoziciyanıñ jaña beynesin jasağımız keledi. Biliktiñ işinde de wlttıq twrğıdan oylaytın, ädilettikke bir taban jaqın, klanaralıq, toparalıq tartıstan şarşağan adamdar bar. Ol küştermen de jwmıs istep, ideologiyalıq twrğıdağı jaña bastamalardı qoldaytın küştermen de jwmıs jasau kerek. Oppoziciya degen barlığın teristep, jaña processten qalu degen söz emes.

Mine, sol wstanım jastarğa keregi. Sebebi, jastar özderin tek oppoziciyada emes, memlekettik jwmısta da körsetkisi keledi.

Sondıqtan, kelesi saylaularda, mäjilis, maslihat saylaularında jaña, tıñ, eskiniñ jügin arqalamağan küşter kele jatır dep oylaymın. Eger sol jastar bizdiñ ornımızdı basamız dese, qwba-qwp. Biz ornımızdı beruge dayınbız.

Saylau boladı

Meniñşe, saylau boladı. Oğan birneşe sebep bar. Birinşiden, ekonomikalıq jağday tım qiındap baradı. Tipti, bilikke bir taban jaqın ekspertterdiñ özi osı jıldıñ qiın bolatının aytıp otır. Jağday qiındağan sayın, saylau ötkizu de qiınday tüsedi. Sondıqtan, osı jılı bolmasa da, keler jılı saylau boladı.

Ol saylau qalay boladı? Parlamenttik pe, älde prezidenttik pe? Mısalğa qarañızşı, Paşinyan Armeniya ükimetin basqaruğa keldi. Biraq, onıñ barlıq bastamalarına bwrınğı parlament kedergi boldı. Sondıqtan, ol parlamentti taratıp, jaña parlamentin tüzdi. Oğan Armeniyanıñ bwrınğı «Nwr Otanı» kire almay qaldı.

Bizdiñ bilik osı 27 jılda demokratiyalıq principterden alıstay berdi. Ol biteu jara sekildi. Ol jara bir küni jarıladı. Meniñ, osı eldiñ azamatı retinde, äke retinde, qazaq retinde qorqatınım, erteñ ol bülikke wlasıp ketip, sol bülikti sırtqı küşter paydalanıp ketpey me?

Eger soltüstiktegi körşimiz ıqpal etpek bolğan jağdayda, bizdiñ sayasi elita, oppoziciya, üşinşi küşter auızbirşilik tanıtıp, wlttıq, memlekettik müddeni biik qoya alamız ba? Älde qırıqpışaq bolıp, bilik üşin talasa ma? Osınday üreyim bar.

Jaña parlamentke wlttıq liberaldar kirui kerek

Sondıqtan, Prezident özi tolıq bilikte bolğan kezeñde sayasi reforma jasauı kerek. Kezindegidey, 360 deputattan twratın jaña parlament saylanuı kerek. Ol parlamentten kommunister ketui kerek. Bilik öz partiyasın qaldırsa meyli, biraq birinşi kezekte ol parlamentke wlttıq libereldı küşter kirui kerek.

Bizge okrugterden saylanatın deputattar korpusı kerek

Bizde ökinişke oray parlament tek partiyalıq tizimmen saylanadı. Majoritarlıq jüye joq. Meniñşe, 50/50 boluı kerek. 50 payız partiyalıq tizim boyınşa, 50 payız jergilikti okrugter boyınşa deputattar saylanuı kerek. Sol kezde biz partiyadan tıs deputattar korpusın jasaymız. Sol kezde, mısalı Qarağandıdan saylanğan deputat sol küni tañda parlamenttiñ jiının wyımdastırıp, talap etip, mäseleni şeşuge atsalısatın edi.

Prezidenttik saylau – bwl ülken mäsele

Prezidenttik saylau – bwl ülken mäsele. Memlekettiñ, wlttıñ twtastığı üşin qazirgi tranzittik kezeñniñ dwrıs ötuiniñ birneşe şartı bar. 1. Saylau ädil ötui kerek. 2. Mindetti türde özin oppoziciya, demokrat sanaytın küşter kandidat wsınuı kerek. 3. Jaña keletin adam mindetti türde eki merzimnen artıq otırmauğa, otbasın memlekettik iske aralastırmauğa, öziniñ biznesi bolmaytınına, konstituciyalıq reforma jasap, parlamenttik ökiletin küşeytuge, söz bostandığına kepil boluğa tüzilgen bağdarlamasın wsınuı qajet.

Oppoziciya birigip kandidat wsınuımız kerek

Saylau kezinde, özin oppoziciyalıq küşpin, demokratpın degen azamattar jinalıp, aramızdan bir kandidat şığaruımız kerek. Eger biz bir kandidat şığara almasaq, halıq aldında, tarih aldında masqara bolamız.

100 payız qazaq tili boulı kerek

Bizde memlekettik til - qazaq tili. Sondıqtan, 100 payız qazaq tilinde boluı kerek.

«Jaña Qazaqstannıñ» belsendiligi bäseñdedi. Nege?

«Jaña Qazaqstannıñ» belsendiligi bäseñdegeni ras. Tirkeu processi qiın. Biz zañ ayasında, konstituciyağa say jwmıs jasaymız dedik. Zañ boyınşa tirkelmegen wyım jwmıs jasamauı kerek. Ol dwrıs. Bügin biz tirkelmesek, erteñ qauipti bir wyımdar tirkelmey jwmıs jasauı mümkin. Sondıqtan, biz zañdı moyındaymız, bağınamız. Tirkeuge qwjattarımızdı bereyik dep, qazaqqa tanımal wyımnıñ atın özgertemiz dep edik. Endi sol wyımdı japqısı kelip jatır.

Biz tirkeu processin tüpkilikti ötemiz. Eger biz tirkele almaytın bolsaq, onda elmen, jwrtpen aqıldasıp, jwmıs jasaudıñ basqa da joldarın qarastırarmız. Qazir tirkeu processindemiz.

«Mwhtar, seniñ jöniñ bölek...»

Men Mwhtar qwrdasıma: «Mwhtar seniñ jöniñ bölek, seniñ taktikañ bar, strategiyañ bar. Sen biliktiñ kemşiligin äşkerelep, ondağı jemqorlıqtı aşıq aytqanıñdı men qoldaymın» dep aytar edim.

Bizde sonday birneşe Mwhtar boluı kerek. Ökinişke oray biz bilikten erte kettik. Al Mwhtar sol ortanı biledi.

Biraq, otırıp alıp, «men ğana oppoziciyamın. Mına el dep jürgenderdiñ bäri satqındar» degendi qoyu kerek. Sonda osı uaqıttıñ işinde el işinde jürgen Zamanbek, Altınbek, Batırhan, osı künge deyin kele jatqan Güljan Erğalieva, Rısbek Särsenbay, Bolat Äbilov, Tölegen Jükeev, Ermwrat Bapi t.b. osılardıñ barlığı bilikke satılğan ba?

Iä, biz eldiñ işindemiz. Eş jaqqa ketken joqpız. Ketkimiz de joq. Öytkeni biz qazaqqa ğana kerekpiz. Basqağa kerek emespiz. Bizdiñ Mwhtar siyaqtı şetelge şığıp ketetin aqşamız da joq. Sondıqtan Mwhtarğa doğaru kerek. Birigu kerek. Eger Ol bizdiñ 33 punktten twratın bağdarlamamızdı qoldasa, eldiñ işinde jürip, eldiñ işindegi jağdaydı özgertemin dese bizben birge bolsın.

«Jaña Qazaqstan» sekildi «Jas Qazaqstan» qwrılsın!

JSDP meniñ partiyam

JSDP meniñ partiyam. Men sekildi jüzdegen mıñ adamnıñ partiyası. Osı partiyanı alğaşqı küninen bastap Jarmahan Twyaqbaymen birge jürip qwrdıq. 5 jıl men Jarmahan Twyaqbaydıñ birinşi orınbasarı boldım. Adal jwmıs istedik. Ağalı-inili boldıq. Aramızda dau bolğan joq.

Biraq, 2011 jılğı saylaudan keyin ol kisi bwzıldı. Nege ekenin, ne jazğanımdı da bilmeymin. Jarmahan Twyaqbaydıñ jeke basına tiispeymin, biz birge jürdik. Al sayasatker retindegi ülken kemşiligi – birikken JSDP-Azat partiyasınıñ bölinuine öziniñ ıqpal etkendigi. Ökinişke oray, biregey partiyanı biz saqtap qala almadıq. Bas hatşı retinde oğan meniñ de kinäm bar dep esepteymin. Sol üşin de 500 adamnıñ aldında, s'ezde osı üşin keşirim swrağanmın.

Ökinişke oray, JSDP qazirgi qoğamdıq jağdaylarğa tım selqos qaray bastadı. Ünsiz jatır. Men partiyama til tigizgim kelmeydi, kerisinşe Jarmahan Twyaqbayğa wsınıs aytar edim. «JSDP qazir jalğız tirkelgen oppoziciyalıq partiya. Siz jetpisten astıñız, men eludiñ ortasına keldim. eger erteñ saylau bolsa, biz jastarğa osı partiyanı wsınayıq. Osı partiyanıñ qwramına kirip, jastar parlament saylauına tüssin. Osı partiyanıñ atına oppoziciya biregey kandidat wsınsın» degim keledi.

Men oppoziciyanıñ kösemi emespin

Men eşqaşan özimdi qazaq oppoziciyasınıñ kösemimin degem joq. Men oppoziciyada jürgen, keşegi Serikbolsın Äbdildin ağamız bastağan toptıñ bir müşesi, ökilimin. Qarapayım qazapın. Ömirlik wstanımım – şındıqtı aytu, ädilettilikke qol jetkizuge tırısu. 2005 jılı bükil qazaq oppoziciyası birikti. Sırtta jürgeni bar, işte jürgeni bar, radikalı bar, oñşıl, solşılı bar barlığı birikti. Sol kezde biraz närsege qoljetkizuge bolatın edi. Biraq, biz sol birligimizden ayırılıp qaldıq.

Qajıgeldin «Jaña Qazaqstannıñ kösemi emes»

Men Äkejan Mağjanwlımen kezinde jwmıs istedim. Oğan da jiırma jıl ötti. Biz äli künge ağa-ini retinde aralasamız, habarlasıp twramız. Ol kisi bizdiñ qatardağı müşemizdiñ biri. Ol o, bastan kösem, basşı bolmaytının, tek täjiirbesimen bölisetinin ayttı.

Zeynetke şığuıma äli 9 jıl bar eken

Meniñ jasım 54-te. Zeynetke şığayın desem, äli 9 jıl bar eken. Şaşım ağarğanı bolmasa, orta jastağı jigitpin. Mamandığım jurnalist. Äzirşe, küş quatımnan ayırıldım dep ayta almaymın. Sondıqtan aytarım, osı alğan wstanımımnan taymaymın. Jazatınımdı apta sayın «Dat» gäzetine, «Abai.kz-ke», «Jas Alaş» gäzetine jazıp kelemin. Erteñ, «Jas Qazaqstan», «Oñşıl Qazaqstan», «Solşıl Qazaqstan» degen sekildi wyımdar qwrıp, jastar kelse, men batamdı beremin. Jiındarına baramın.

Swhbattıñ tolıq beyne nwsqası:

Abai.kz

61 pikir