Jeksenbi, 15 Jeltoqsan 2019
Twlğa 1963 14 pikir 21 Qañtar, 2019 sağat 05:37

Qazaq köşiniñ boztorğayı!

Abai.kz aqparattıq portalınıñ twraqtı avtorı Auıt Mwqibek ömirdiñ asıl asuı sanalatın elu jasqa tolıp otır. "Erdiñ jası - elude" deytin qazaq Auıttay wlınan äli talay erlik kütedi. Sebebi, Auıttıñ elge etken eñbegin birer maqalağa sıyğızıp aytu mümkin emes.

Auıt – aqın. Auıt – qoğam qayratkeri. Auıt – qazaq köşiniñ şırıldağan boztorğayı. Jiırmadan endi asa salıp, Qıtaydağı tuğan auılına qazaq mektebin salğızğan Aukeñ sodan bergi şirek ğasır uaqıtta bir ret te bolsa tınşıp, qol qusırıp otırğan kezi joq. Qazaqtıñ alıp aqını Twmanbay Moldağalievtiñ bel balasınday bolğan aqın Aukeñ "Baldırğan" jurnalında qızmet etip jürgende qazaq büldirşinderine arnap qanşama jır jazdı. Jas öskin balapandar Auıttıñ öleñderimen ömirge köz saldı, Aukeñdey bolmaqqa qwlşındı.

Twmağañ ömirden ozğannan keyin Mwqibektiñ wlı birıñğay qoğamdıq isterde belsendilik tanıtıp, qazaq köşiniñ tüzeluine barın saldı. Mäseleniñ bäri zañmen şeşiletinin erte wğıp, "Köşi-qon turalı" Zañnıñ qayta jazıluına mwrındıq boldı. Bizdiñ Abai.kz aqparattıq portalına jüzden asa maqala jazdı. Külteginşe aytsaq, "tün wyıqtamadı, kün otırmadı"... 

1969 jılı Şığıs Türkistannıñ Qwlja audanında düniege kelgen şınaşaqtay säbi, 1993 jılı Küytin qalasındağı pedagogikalıq instituttıñ Ädebiet fakul'tetin bitirgen bala aqın, 1995 jılı 26 jasında mekteptiñ direktorı bolğan wstaz-jigit  qazaqtıñ Ata-mekenine kelip «Jas jürek jayıp sausağın», «Qalqatayğa qaray-qaray taldı köz», «Möldir» attı jır jinaqtarın bwrqıratıp jazıp ülken aqınğa aynaldı. Ülken aqınnıñ jüregi de keñ boları anıq. Sol keñ jürek qazir "Qazaq köşi oñalsın" dep dürs-dürs soğıp twr. 

Ol jürekke Alaş balası qarız ekenin tüsiner kez keler. Oğan deyin bir auız bolsın jılı söz arnaudı özimizge parız sanadıq. Söyttik te, aqınnıñ jan joldası Qaster Sarqıtqannıñ maqalasın oqırman nazarına wsındıq.

Abai.kz aqparattıq portalı

 

 Osıdan şirek ğasır ilgeri, 1990 jıldardıñ bas kezinde,  Qıtaydıñ İle qazaq avtonomiyalı oblısına qarastı pedagogikalıq institutınıñ “Oqıtu basqarmasında” jwmıs istep jürdim. Sol twsta, institutta oblıstıñ är tükpirinen kelgen, är türlı jastağı mwğalimder bilim jetildiruge kelip, eki jıl oqıp qaytatın. Sonday kurstıñ birinde aqın Auıt Mwqibek oqıdı. Swñğaq boylı, taldırmaş deneli, aq sarı jüzdi, ünemi külimsirep jüretin jaydarı jigit instituttıñ qoğamdıq ömirine belsene aralasuşı edi. Biri kelip, biri ketip sapırılısıp jatqan institut ömirinde Auıt ta oquın bitirip auılına qayttı. Sodan keyin arağa jıldar salıp barıp, ol ekeuimiz Atamekende qayta jüzdestik. Keyin ol Almatıdan Astanağa qonıs audarsa da, aradağı hat-habar almasuımız üzilmedi. Şınayı tüsinistik pen jılı qarım-qatınas äli de jalğasın tauıp keledi.

"Özimnen özim wrlanıp baram,

Künderden jarqın wyalıp qalam.

Sırlarğa jükti jıldardan äyteu,

Säbidey taza jır alıp qalam" dep bastalatın «Uaqıt» jaylı öleñim  bar edi. Sol jırdağıday özimizden - özimizdi eptep, eş bildirmey wrlağan siqır uaqıt ekeuimizdi de 50 degen beleske qalay “aldap” alıp kelgenin şınımen sezbey qaldıq. Al köñil şirkin bayağı pedinstitutta jürgen jıldarday ümitke tolı....

Elu jas adam ğwmırınıñ eñ şırqau biigi tärizdi. Aqıl tolıqsıp, köñil tolıp, sana şalqıp, dünieniñ bası men ayağına erkin köz salıp, tereñ oymen tolğanatın şaq. Boydağı bwla quattıñ da qayta qoymağan, alısa ketseñ äli de alıp wrarday ekpiniñ bar kez. Bir sözben aytqanda “Ömirdiñ asıl asuı”. Osı jasqa jetkende adam bir sät bolsa da, artına qayırılıp soğan deyin qwyındatıp, dauıldatıp ötken ömirine alğaş ret sıni közben qaraydı eken. Abayşa aytqanda: “Öziñnen öziñ oyşa esep alıp” ar aldında twtas ğwmırıñdı tarazığa tartasıñ. Tarazığa sen tartqanıñmen tu sırtıñda baspalap, bağıp el-jwrtıñ twradı. Bağasın beruşiler äne solar. Sonday ağayındar arasında "Auıt mırza elu jıldıq sanalı ğwmırında, eli men jeri üşin ne istep berdi eken?" dep men de moyınımdı sozıp, onıñ “tarazısına” özimşe üñilip kördim...

Äzir el arasında, äleumettik jeliler de “Wltqa qızmet etu” degen ädemi tirkes, mağanalı wğım qalaptasıp keledi. Dwrıs-aq, wltqa qızmet etu är azamattıñ mindeti. Biraq, ärkimniñ jağdayı aluan, mümkindigi qıylı. Sondıqtan “El nege men istegendey istep, men aytqanday aytpaydı?” dep naludıñ qajeti joq. Sebebi, wltqa qızmet etu - şet-şegarası, pişin men erejesi joq wşan-teñiz dünie. Halıqtıñ äleumettik, qwqıqtıq, ekonomikalıq mäseleleri qanşa wlan-asır bolsa, olar üşin qızmet etude äne sonday şeksiz, san türli. Kösemder kösile, batırlar tösele jürip, eli men jeri üşin qızmet etedi. Biraq eldiñ bäri olar emes. Ärkim öz mamandığı salasında jürip-aq eli üşin eñbek etedi. Tipti, oşaq qasınan wzamağan äyel de eñ kemi, bir azamatınıñ tütinin tütetip, erteñgi jauıngerdi, ğalımdı nemese şaruanı tärbielep wltqa eñbek etip otır. Äñgime, qızmet etude, bar  mümkindigin tolıq paydalanbauşılar qınjıltadı. Alayda, joq «mümkindikti» bar etip, öz-özine jol aşıp, qolınan kelgenşe el-jwrtına jwmıs isteytin jandar da boladı. Bizdiñ Auıt mine osı topqa jatatın sanaulı da, sanalı azamattardıñ biri.

Ol elge eñbek etudiñ töte, äri wrımtal twsın alğırlıqpen taba bildi. Ol aqın, ziyalı qauım ökili, sonısımen de, öz ülesin qosıp ömir süre beruine bolatın edi. Biraq azamatımız olay istemedi. Sol kezdegi küyip twrğan köşi-qon, azamattıq alu, twraqtı tirkelu sekildi kürmeui köp, alayda, qarapayım halıq üşin asa mañızdı zañdarğa özgerister men tolıqtırular enuine zor eñbek körsetti. "Nwr Otannıñ" qoğamdıq qabıldau böliminde qızmet ete jürip, şettegi ağayındardıñ arız-armanın qatıstı mekemelerge tabıstap olardıñ mäselesiniñ oñ şeşim tabuına da ıqpal jasadı. Onıñ osı jwmıstarğa qatıstı qwzırlı orındar men azamattarğa jazğan maqalaları men äleumettik jelilerde üzdiksiz jariyalağan jañalıqtarınıñ özi bir töbe dünie.

Jalpı Auıt Mwqibekwlı, onıñ nendey eñbek etkeni turalı köp jazudıñ qajeti şamalı, onı qwlağı türik halıqtıñ bäri jaqsı biledi. Biraq halıq danalığı "Jaqsınıñ jaqsılığın ayt, nwrı tasısın" demey me? Men onı köpten biletin adam retinde, onıñ 50 jıldıq mereytoyı twsında bir auız oy-pikirimdi aytqım keldi. Meniñ sözime jaqtaytın nemese kerisinşe söz qozğaytın azamattar boluı mümkin. Ärine pende balası bolğandıqtan bärimizdiñ azdı-köpti minimizdiñ barı ras. Dana Abay:

"Boydağı mindi sanasam,

Tau tasınan az emes.

Jüregimdi bayqasam,

Inedeyin taza emes.

Arşıp alıp tastauğa,

Apandağı saz emes" demey me «Oyğa tüstim, tolğandım»-attı öleñinde.

Sondıqtan kimde bolmasın azamattarımızdıñ boyındağı tüymedey minin, tüyedey etudiñ ornına, tüyirdey jaqsılığın bağalağanımız jön. "Öser eldiñ balası birin-biri batır der" degen sözdiñ salmağın sezineyik. Jasırarı joq, halıq bolğan soñ, keser minezderdiñ de boluı tabiği. Jikşildikke, jerşildikke, ruşıldıqqa bölinu az bolğanday, dini jäne ekonomikalıq jaqtağı alşaqtıq ta ösip keledi. Bizdiñ halıqta: "Öz jwrtıñ künşil, nağaşı jwrtıñ sınşıl, qayın jwrtıñ minşil keledi" degen söz bar. Osı boyınşa qarap otırsañ jigittiñ üş jwrtı da "oñıp twrğanı joq" sekildi. Belgili männen alğanda dwrıs bolıp köringenimen, ülken jaqtan "ıntımaq pen birlikke" şaqıratın tirkes emes. Sol üşin: "Öz jwrtıñ – qorğanıñ, nağışı jwrtıñ – ormanıñ, qayın jwrtıñ - qormalıñ" dep nege özgertpeske? "Söz tüzelmey, min tüzelmes" degen bar ğoy, sondıqtan azamattarımız üşin tek jaqsı sözde bolayıq, sonda ğana eldigimiz bayandı boladı. Qazirgi geosayasi jağday bizden sonı talap etip twr.

Sonımen, Auıt bauırım, merey toyıñ qwttı bolsın! Seniñ boyıñda sayasatkerlerge tän – şeşendik pen izdengiştik, diplomattarğa tän- sıylasımdılıq pen jaysañdıq, aqındarğa tän – alğırlıq pen örşildik, azamattarğa tän – qarapayımdılıq pen qayırımdılıq  bar. Mine osı asıl qasietteriñniñ arqasında äli alısqa şauıp, eliñ men jeriñ üşin talay-talay asulardı bağındıratınıña senemiz. "Otızında orda bwzbağan, qırqında qamal almaydı" degen dala danalığı tağı bar. Qwrmetti Auıt Mwqibekwlı: Otızıñda orda bwzıp, elge keldiñ. Qırqıñda "qırsığı" köp qamaldardı alıp, eliñe igilik ettiñ. Eluiñde eli tanığan, sözi ötimdi, iske bekimdi, sıylı azamatqa aynaldıñ. "Sanalı ğwmırında, ne istep berdi eken?" dep moyın sozıp qarağan mağan, közime tüskeni osı –  alğan asularıñ boldı. Mine ömiriñ eñ asıl belesine şıqtıñ azamatım, artıñda tarihta qalar izderiñ, köz aldıñ da arman men ümitke tolı kökjiegiñ kölbeydi.

Alğa azamat!

(soñı)

Qaster Sarqıtqan

Abai.kz

 

 

 

 

14 pikir