Jeksenbi, 17 Aqpan 2019
46 - söz 820 1 pikir 7 Aqpan, 2019 sağat 14:27

Senatqa jastar şaqırılıp, döñgelek üstel ötti

Senatta «Memlekettik jastar sayasatı turalı» zañdı iske asıru jäne Jastar jılın ötkizu ayasında memlekettik organdardıñ, qoğamdıq jäne ükimettik emes wyımdardıñ aldında twrğan mindetterge arnalğan döñgelek üstel otırısı boldı.
Senat Törağası Qasım-Jomart Toqaev jastar aldında söz söylep, onda Elbasımız jariya etken Jastar jılınıñ eñ bastı maqsatı - öskeleñ wrpaqtıñ barınşa sapalı ömir süruine qajetti jağday jasau, jastar – bwl memleketimizdiñ küş-quatın eseleytin eñ negizgi, mıqtı buın ekenin atap ötti.
Joğarğı Palata Törağası Q.Toqaevtı döñgelek üstelde söylegen söziniñ tolıq mätinin wsınıp otırmız.

-Qazaqstan osınday arındı wrpaqtan kende emes jas memleket. Ärbir ekinşi qazaqstandıqtıñ jası 30-dan tömen bolsa, azamattarımızdıñ ortaşa jası 34-ten aspaydı.
Memleket basşısı juırda Jastarmen ötkizgen kezdesuinde atap körsetkendey, ağa buın ökilderi Keñes Odağı ıdırağannan keyingi asa kürdeli geosayasi ahualda jaña memlekettiñ irgetasın qaladı, memleketimizdi örkenietti elderdiñ qatarına qostı, körşiles eldermen tiisti şarttarğa qol qoyıp, şekaranıñ mızğımastığın qamtamasız etti jäne Qazaqstan ekonomikasınıñ odan äri qarqındı damuı üşin qajetti jağday jasadı.

Elbasınıñ ayrıqşa küş-jigeriniñ arqasında büginde elimiz barşa älemge tanımal, ıqpaldı jäne bedeldi memleketke aynaldı. Qazir qazaq halqın bükil älem qauımdastığı qwrmetteydi jäne onıñ pikirimen sanasadı. Bwl – el tarihında bwrın-soñdı bolmağan, ata-babamız armandağan eñ ülken jetistik. Sondıqtan Prezident aytıp ötkendey, elimizdiñ erteñi jas wrpaqtıñ qolındağı asıl amanat.

Qazir älem kün sanap qwbılu üstinde. Jahan damuınıñ keybir twstarı adamzat üşin ünemi tiimdi bola bermeytini dausız. Halıqaralıq ahual şielenisken kezeñde bizdiñ memleketimizdiñ qauipsizdigine tönetin sın-qaterler de arta tüsedi.

Osınday asa kürdeli älemdik ahualda eldigimizdi saqtap qalu men tabıstı damudıñ birden-bir jolı, şın mäninde, wlt bolıp wyısa otırıp, äreket etu ekenin tüsinuimiz qajet. Bir sözben aytqanda, Qazaqstan halqınıñ jarqın bolaşağın qamtamasız etu tikeley özimizdiñ is-äreketimizge baylanıstı. Memlekettiñ damuı, onıñ qauipsizdigin qamtamasız etu jäne wltımızdıñ örkendeui bizdiñ özimizden basqa eşkimge qajet emes ekeni anıq. Sondıqtan biz jastardı otansüygiştik ruhta tärbieleudiñ asa mañızdı mindet ekeni turalı söz qozğap otırmız.

Alayda, jastardıñ otanşıldıq ruhı jalañ wranşıldıq pen joğarı mansapqa emes, eñ aldımen, tereñ bilimge negizdelui tiis. Keleşek şınayı bilimmen qarulanğandardıñ qolında ekenin barşamız jaqsı bilemiz. Innovaciyalıq tabısqa qol jetkizgen jäne sol jetistikterdi öz halqınıñ igiligi üşin paydalana bilgen memleketter ğana köş aldında boları anıq. Bwl orayda, damığan elder jasandı intellekt pen özge de mañızdı ğılımi zertteulerge aytarlıqtay qarajat bölip otırğanı kezdeysoq jağday emes.

Basqaşa aytqanda, älem qauımdastığı ayqın qarama-qayşılıqtardıñ aldında twr. Ğılım men jaña tehnologiyalarğa den qoyğan memleketterdiñ jolı dañğıl boları sözsiz. Qalğandarı künköristiñ qamın küyttep, jolı bolıp jatsa, dayın ğılımi önimdi twtınuşılardıñ qatarına qosıladı.
Ğwlama Abay aytqanday, «Teginde, adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozbaq. Onan basqa närsemenen ozdım ğoy demektiñ bäri de – aqımaqtıq». Sondıqtan älemdik damuda orın alıp otırğan boljamdarğa nemqwraylı qaramay, tiisti qorıtındı şığaruımız qajet. Bwl twsta, jastardıñ küş-jigeri men belsendiligi asa mañızdı ekenin aytu kerek.

Älemdik sarapşılardıñ bağalauı boyınşa Qazaqstanda jalpıwlttıq jäne jahandıq mindetterdi jüzege asıruğa qabiletti, şığarmaşılıq oylau äleueti joğarı, aldına biik maqsattar qoya biletin jastar az emes. Bizdiñ, parlamentşilerdiñ aldında twrğan mindet - osınday darındı jastarğa qajetti qwqıqtıq jağday jasau bolıp tabıladı. Jastar jılınıñ män-mañızı da osında.

Kezinde Prezident Jalpığa ortaq Eñbek qoğamın qwru jöninde tapsırma bergen bolatın. Mazmwnı öte salmaqtı mañızdı bastamanı tiisti memlekettik qwrılımdar wranşıldıqqa salıp, qısqa merzimdi nauqanğa aynaldırıp jibergenin moyındau qajet. Şın mäninde, biz jalpığa ortaq eñbek qoğamı ideyasın alğa tarta otırıp, barşa halıqtıñ, sonıñ işinde jastardıñ wlttıq oy-sanası men minez-qwlqın tübegeyli qayta qarau mäselesine nazar audaruımız qajet.

Ata-babamızdıñ asıl qasietterin – meyirimdilikti, qayırımdılıq pen qonaqjaylılıqtı, şeşendik pen önerge degen süyispenşilikti közdiñ qaraşığınday saqtay otırıp, biz bügingi zamannıñ talaptarına say müldem jaña qasietterge de ie boluımız kerek. Bwl, eñ aldımen, tabandı eñbekke degen, eñbektiñ är aluan türlerine süyispenşilik boluı tiis. Eşqaşan bağasın joğaltpaytın qwndılıqtar, Abayşa aytqanda, bwl - «Talap, eñbek, tereñ oy».

Barşamız ayaq basqan jaña ğasırda bizdiñ aldımızda tereñ oylı, eñbekqor, sındarlı, tözimdi, wtqır jäne jañaşıldıqqa wmtılğan wlttıñ jaña beynesin, demek, bäsekege qabiletti wlt iesin qalıptastıru mindeti twr. Joğarı oqu orındarındağı bağdarlamalardıñ mazmwnı jastardı däl osı zamanaui qasietterge bauluı tiis. Osı orayda, otandıq joğarı bilim beru jüyesiniñ köşin bastap twrğan – Nazarbaev universiteti elimizdegi bilim ordalarına bağdar bere alatının eskeru qajet.

Elbası wsınğan «Ruhani jañğıru» bağdarlaması, eñ aldımen, jastardıñ maqsat-müddesin közdeytin biregey joba. Bwl qoğamdı jahandıq örkeniettiñ teñdessiz jetistikterimen tanıstıratın, jaña qwndılıqtarğa, atap aytqanda, sındarlı közqaras pen eñbekke degen süyispenşilikke tärbieleytin keñ auqımdı bağdarlama. Alayda, biz halqımızdıñ ruhani mwrasına adal bolıp, ötkenniñ sabaqtarın wmıtpauımız qajet.
Prezidenttiñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası da – jastardı wlttıq qwndılıqtarğa baulitın öte keremet tuındı. Memleket basşısınıñ maqalası jas wrpaqtı ata-babalarımız mwra etken jetistiktermen tanıstıratın qwndı dünie.

Memleket basşısı bastama jasağan jaña auqımdı jobalar jastar sayasatındağı jüyeli özgeristerdi qamtidı.
Bwl twsta bilim berudiñ sapası men qoljetimdiligin arttıru, twrğın üymen qamtamasız etu, jwmısqa ornalastıru, jastardıñ arasındağı käsipkerlikti ıntalandıru, densaulıqtarın nığaytu, jas wrpaq üşin tiimdi jwmıs isteytin äleumettik satılardı iske qosu turalı söz bolıp otır.
Jastardı jwmıspen qamtu mäselesine ayrıqşa nazar audarılatın boladı. Äleumettik zertteulerdiñ nätijeleri boyınşa elimizdegi jastardıñ 40 %-ğa juığı twraqtı türde jwmısqa ornalasu problemaların bastarınan ötkizedi eken.

Alayda, qazirgi uaqıtta jastardıñ arasındağı jwmıssızdıq barlıq älemde ötkir mäselege aynalıp otır. Soñğı derekter boyınşa jastardıñ jwmıssızdıq deñgeyi 13%-dı qwraydı, al keybir elderde 40%-ğa jetedi. BWW derekteri boyınşa älemdegi ärbir besinşi jas oqımaydı jäne jwmıs istemeydi.
Älemdik täjiribe körsetip otırğanınday, jastardıñ jwmıssızdığın joyudıñ bastı mümkindikterin şağın jäne orta biznes salasınan tabuğa boladı.

Bizdiñ jastarımızdıñ boyında käsipkerlik bastamalardı iske asıra bilu qabiletin tärbieleu qajet. Qazaqstanmen salıstırğanda ekonomikalıq jağdayı anağwrlım qiın jağdaydağı körşi memleketterdiñ jastarınıñ qanşalıqtı ikemdi, isker ekeni, öz şağın biznesterin jürgizuge beyimdelgeni bayqalıp otır. Bwl elderde jastar jaña mamandıqtardı igergen, öz tuıstarı men öz memleketine qoldau körsetu maqsatında özdiginen jwmıs tauıp, şetelderde de jwmıs isteude.

Ökinişke oray, käsipkerlik salası Qazaqstan jastarın äli de qızıqtırmay otır. Äleumettik saualdardıñ derekteri boyınşa swralğan jastardıñ 51 %-ınıñ biznespen aynalısu turalı oy josparında joq eken. Bwl problemağa basqa jağınan qarağan dwrıs. Mümkin, biz biznespen aynalısu üşin özimiz tiisti jağday jasamay otırğan şığarmız?
Joğarı jäne käsibi bilim beru salalarında narıqtıñ swranıstarın bağdarğa aludıñ josparlanıp otırğanı mañızdı. «Jas maman» bağdarlaması jañğırtılğan 200 oqu ornınıñ negizinde industriyalıq jäne servistik bağıttağı 100 asa qajetti mamandıq boyınşa mamandardı dayarlau közdelip otır.

Jastardıñ käsipkerligin ıntalandıru «Biznestiñ jol kartası-2020» bağdarlaması boyınşa granttardıñ kölemin eki ese wlğaytudı közdeydi. Jastardıñ startaptarın qoldau qorı qwrılıp, jastardı biznestiñ negizderine oqıtu jolğa qoyıladı, är öñirde sanı 100 mıñğa deyingi bilimdi jwmıssız jastar men özin-özi jwmıspen qamtığan adamdarğa arnalğan «Jas käsipker» bağdarlaması dayındalatın boladı.
Qazaqstan jastarğa asa mıqtı memlekettik qoldau körsetip otırğan birden-bir el. Älemniñ eşbir memleketi däl osınday belsendi şaralar jürgizgen emes. Sondıqtan biz jastarğa zor ümit artıp qaraymız jäne olar ärqaşan alğa wmtıladı dep kämil senemiz. Bwl jerde memleketten ünemi kömek kütu turalı söz bolmauı tiis. Bastamaşıl, wtqır jäne eti tiri adamdar ğana tabısqa jetetinin esten şığarmauımız qajet. Bwl – älemde qalıptasqan ürdis.

Turizm jastar arasındağı käsipkerlikti damıtu bağıtında keleşegi zor salağa aynaladı. Bizdiñ elimizde ekologiyalıq, sporttıq-sauıqtıru jäne ekstremaldı turizm salaların damıtu üşin barlıq mümkindikter bar. Turizm salası boyınşa bilikti mamandardıñ jetispeuşiligin eskere otırıp, elimizdiñ joğarı oqu orındarında turizm jäne qonaqüy biznesi fakul'tetterin keñinen aşu qajet.

Wltımızdıñ ziyatkerlik äleuetin nığaytu – mañızı ayrıqşa mindetterdiñ qatarında. Düniejüzine äygili IT-kompaniyalarda ülken jetistikterge jetken otandastarımız da bar. Osınday bolaşağı zor jas mamandar el igiligi üşin, ekonomikamızdı damıtu jolında qızmet etui qajet. Ärine, eñ aldımen, biz olarğa qajetti jağday jasauğa tiispiz. Darındı jastarğa jetkilikti deñgeyde qoldau körsetpey, «aldıñğı qatarlı ziyatker memleket» qatarına qosılu qiın ekenin moyındauımız kerek.

Qazirgi älemde volonterlik institutın damıtuğa ülken män berilude. Volonterlerdiñ azamattıq qoğamdı qwru isine jäne onı nığaytuğa qosıp otırğan ülesiniñ mañızı joğarı. Memleket basşısı volonterlik qızmetpen belsendi aynalısıp jürgen studentterdiñ şäkirtaqıların köbeytu turalı tapsırma berdi. Parlamenttiñ aldında «Volonterlik qızmet turalı» Zañdı jetildiru, pısıqtau jwmıstarın jürgizu mindeti twr. Zañnıñ qoldanıstağı redakciyası volonterlik qızmetti ıntalandıru men kötermeleudiñ naqtı täsilderin reglamenttemeydi.
Jastardı parlamenttiñ jäne jergilikti ökiletti organdardıñ jwmısına keñinen tartu qajet dep esepteymin. Biz özderiniñ azamattıq közqarasın belsendi türde bildire alatın jäne onı tabandılıqpen qorğaytın jaña buın ökilderine qoldau körsetuimiz kerek.
Alğa qoyğan maqsattarına qol jetkizip, özin-özi damıtuğa talpınğan jastarğa şınayı qoldau qajet. Qazaqstandıq jastar öz bolaşaqtarına senimmen qarauı tiis, olar üşin Qazaqstan memlekettik basqarudan bastap ğılım men şığarmaşılıqqa deyin san aluan salalarda tabısqa jetuge mol mümkindikter beretin el boluı tiis.
Bügingi küni barşa qoğam balalar men jasöspirimderdi tärbieleu mäselesine basa nazar audarıp otır.
Ayrıqşa nazar audarudı qajet etetin äleumettik problemalardıñ biri – jastar arasındağı qılmıs deñgeyi. Jıl sayın elimizde jasalatın qwqıq bwzuşılıqtar men qılmıstardıñ 50 %-ğa juığın jastar jasaydı eken. Mäselen, 2017 jılı barlıq qılmıs jasağan adamdar sanınıñ 46 %-ı 14 pen 29 jas aralığındağı jastar bolğan.
Soñğı kezderi bwqaralıq aqparat qwraldarı jäne tanımal qoğamdıq qorlardıñ qızmeti arqılı belgili bolıp otırğan, mektepterde orın alğan küş körsetu, qorqıtu men qorlıq körsetu äreketteri keñ kölemde qoğamnıñ narazılığın tudırıp otır.
Bwl problema barşa älemde keñinen orın aluda. YUNISEF balalar qorınıñ derekteri boyınşa älemde 13-15 jas aralığındağı ärbir ekinşi oquşı, şamamen 150 mln-ğa juıq bala mektepterde nemese oğan jaqın jerlerde öz qwrdastarı tarapınan qorlıq köredi eken.
Mektepterde orın alıp otırğan zorlıq-zombılıq jağdayları – bwl barlıq memlekettik organdardıñ jwmısındağı kemşilik ekenin moyındau qajet. Bwl mäselege köz jwmıp qarauğa bolmaydı. Osı tüytkildiñ şığu sebepterin anıqtap, mektepterdi jaylağan qorqınış pen üreyden tübegeyli qwtılu üşin naqtı şaralar qoldanu qajet. Bwl mwğalimderdiñ, ata-analar men jastar wyımdarınıñ, barlıq deñgeydegi äkimderdiñ jäne twtas qoğamnıñ aldındağı mañızdı mindetke aynaluı tiis.
Jastardıñ dinge baylanıstı qarım-qatınası - bizdiñ nazarımızdan tıs qalıp jatatın mañızdı mäselelerdiñ biri. Qazaqstan barlıq dästürli dinderge tözimdilikpen qaraytın zayırlı memleket bolıp tabıladı jäne aldağı uaqıtta da solay bola beretini anıq. Är üş jıl sayın Elorda törinde ötetin Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ s'ezi barşa örkeniet ökilderiniñ basın qosatın jahandıq deñgeydegi biregey bastama bolıp tabıladı.

Elimizdegi ärbir jas azamat, öziniñ dini seniminen tıs memleketke, onıñ zañdarı men nışandarına qwrmetpen qarauı tiis. Mektepterdegi jüris-twrıs ädebi jäne kiim kiyu ülgisi halıqaralıq täjiribeni, eñ bastısı, halqımızdıñ wlttıq dästürlerin negizge aluı kerek. Şın mäninde, biz şetelden kelgen «jalğan dini stereotipterdi» emes, wlttıq dästürlerimizdi arqau etuimiz tiis. Bügingi tañda dini senimine bola balalardı bilim alu mümkindiginen ayırıp, olardıñ bilim közderinen qol üzuine mäjbür bolğan jağdaylar orın alıp otır. Meniñ oyımşa, bwl mäsele boyınşa äli de tolıqqandı şeşim tabılğan joq. Sondıqtan osı kürdeli mäsele jöninde kelisilgen jäne orındı şeşim tabu üşin Parlament pen Ükimetti birlesip jwmıs isteuge şaqıramın.

Ädilbek Qabanıñ facebook paraqşasınan

Abai.kz

1 pikir