Särsenbi, 21 Tamız 2019
1515 4 pikir 11 Naurız, 2019 sağat 14:41

Köpşilik täu eter kieli meken...

Keñ baytaq qazaq jerinde qasiet twnğan, kieli jerler az emes. Sol jerlerdiñ biri – Almatınıñ irgesindegi Pokrovka auılınıñ mañında ornalasqan äulie-abız Älmerek Janşıqwlı jatqan jer. Kezinde mwnda qazaqtıñ ayaulı perzenti D.Qonaev kelip, qwran bağıştap, täu etip twrğan desedi. Qazir de bwl jerge arnayı barıp, dwğa tilep, qasietti bwlağınan dertine şipa tauıp jatqan kisilerdiñ qarası köp.

Mwnda adamdardıñ basım köpşiligi jerden şığıp jatqan tabiği bwlaqqa keletin körinedi. Sebebi, ol sudıñ emdik qasieti el arasına ğana emes alıs-jaqın şet elderge de mälim. Sondıqtan mwnda Qırğızstan, Resey, Qıtay tipti Franciyadan adamdar arnayı keledi. Sol jerde 20 jıldan astam uaqıttan beri keluşilerge qızmet körsetip kele jatqan Altınşaş Käribaevanıñ aytuınşa, bwlaqtıñ qasietinen talay adam auruınan ayıqqan. Bala kötere almağan kelinşekterge ana baqıtı bwyırıp, tipti, közi körmeytin zağip qızdıñ közi aşılğan deydi.

(Kesene mañındağı 1-bwlaq)

Bwl ärine, äueli Allanıñ qwdireti. Odan keyin äulieniñ kiesi men bwlaqtıñ qasieti wştasıp jatqannan bolar. Qalay desek te mwnda bir tılsım dünie jatqanı aqiqat.

Al, közi tirisinde-aq äulie-abız deñgeyine köterilgen Älmerek Janşıqwlı kim?

Älmerek Janşıqwlı – 1658-1754 jıldarı ömir sürgen  batır qolbasşı, tapqır şeşen jäne aldağı qwbılıstardı däl boljay alatın oyşıl adam bolğan desedi. Onıñ esimi alğaş ret elin jaudan qorğağan erligimen tanılğan. Jetisuda joñğarlarğa qarsı äsker qwrıp, elin jaudan azat etken erjürek twlğa.

Esimi jalpı qazaqqa mälim Rayımbek batırdı  bata darığan, erjürek batır desek, sol batırdıñ batagöyi de osı Älmerek abız bolğan.

Alayda, ol kisi jaylı añızdar köp bolğanımen, naqtı ğılımi derekter az. Tek, 1998 jılı Almatıda şıqqan Qazaqstan wlttıq enciklopediyasınıñ 1-tomında qısqa ğana mälimet berilgen. Onda:

“Älmerek abız şamamen XVI ğasırdıñ bası men XVII bas kezi, qazirgi Jambıl oblısı – batır, şeşen, köripkel, äulie. At jalın tartıp mingen kezinen bastap, qazaq jastarınan joñğarlarğa qarsı jasaq wyımdastırdı. Sarbazdardıñ qatarı köbeyip, soğıstıñ ädis-aylasın meñgergennen keyin joñğarlarğa twtqiıldan şabuıl jasap, Sögeti tauı men tağı biraz jerlerde olarğa soqqa bergen. Odan Hankeldi, Baqay, Malay, Rayımbek batırlar bata alğan. Toqsannan asqan şağında el üşin etken eñbegi jäne qazaqtıñ birligin qorğaudağı qayratkerlik qasietine riza bolğan halıq oğan abız degen ataq bergen.

Älmerek abızdan bes bala bolğan: Jänibek, Baba, Qwrman, Toqan, Qarakisi. Jetisu öñirindegi 1916 jılğı Wlt-azattıq köterilisiniñ basşılarınıñ biri Wzaq batır Qwrmannıñ twqımı” dep jazılğan.

Al, ğalım, zertteuşi Şoqan Uälihanov Alban ruınan taraytın Älmerek abızdıñ bes balası bes rulı el bolğanın zerttep, tarihta qaldırğan. Sonday-aq, Şoqan Şıñğıswlı Qaşqariya saparında abızdıñ  wrpağı Tazabek bidiñ üyinde bolıp, däm tatqan desedi.

Büginde, onıñ wrpaqtarınıñ işinde elge belgili twlğalar men qoğam qayratkerleri şıqtı. Olardıñ işinde klassik jazuşı Berdibek Soqpaqbaev, akademik Karl Baypaqov, erejesiz jekpe-jekten älem çempionı atanğan Ardaq, Beybit Nazarovtar da osı abızdıñ wrpağı.

Al, Älmerek Janşıqwlınıñ jatqan jerin tabuğa qazaqtıñ ayaulı perzenti Dinmwhammed Qonaev atsalısqan. Sebebi, ol kisiniñ bala kezinde äkesi Meñliahmet aqsaqal Älmerek abızdıñ qazirgi kesenesi twrğan jerge äkelip, basındağı bwlağınan su işkizgen desedi. Jäne, “bwl jerden ötkende oğan siınıp jür” dep ösiet aytqan eken. Bala kezden abız jatqan jerdiñ  qadirin tüsinip ösken Dimaş ata ülken qızmette jürgende de, wmıtpay, arı-beri ötkende toqtap, qwran oqıp jüretin bolıptı. Keyinnen, ol kisi özi biletin mälimetterin jazuşı-ğalım Twrsın Jwrtbayğa aytıp bergen. Twrsın Jwrtbay ol kisi turalı zerttep-jazıp, abızdan qalğan 350 jıldıq tarihı bar mıstan qwyılğan qara oşaqtı tabadı. Bwl tuarlı jazuşı Tölen Qaupınbaywlınıñ eñbekterinde de bar.

Nwrsäbit Kerimbekov, şıraqşı:

– 1997 jılı osı jerde Älmerek wrpaqtarınıñ bası qosılıp, babamızdıñ kesenesin twrğızbaq boldı. Bwl jer bwrın qwlap qalğan eski mazar bolğan. Sol jılı osı jerde as berilip, atanıñ belgili wrpaqtarı kelip Älmerek atındağı qor qwrayıq dep şeşken. Söytip qor qwrıldı. Qordıñ prezidenti bolıp Nwrğali Mamırov degen akademik saylandı. Atqaruşı direktor bolıp – Rauan Äripov degen kisi boldı. Şıraqşı bolıp meniñ äkem Süygenbay Kerimbekov  saylandı. Söytip, wrpaqtarınıñ qoldauımen, käsipkerlerdiñ kömektesuimen qor jwmısın bastap ketti. 2000 jılı Serik Swltanğaliev degen käsipker azamat, (ol kisi de atanıñ wrpağı bop keledi) keseneni köterip, şıraqşılar otıratın üydi salıp, aumağın tügel qorşap berdi. 

Al, qordıñ qazirgi prezidenti Janbolat Jörgenbaev. Atqaruşı direktorı Isqaq Nwrmwhanbetov ağamız.

Soñğı jıldarı mwnda ziyarat etip keluşiler sanı öte köp. Bwl jerde üş bwlaq bar. Kelip jatqan halıqtıñ şamamen 60 % sol bwlaq üşin keledi. Ol bwlaqtıñ şınımen şipasın körip jatqandar köp.  

Meniñ äkem şıraqşı bop jürgen kezinde bir zağip qızğa osı bwlaq şipa bolıp, közi aşılıp ketkeni turalı estigem. Al, özim üstine jara şığıp, eş jerden jazılmağan bir jigittiñ jazılıp ketkenin körgenmin. Arağın qoyıp ketkender men balalı bolğan kelinşekter de köp.

Negizi mwnda bir ğana bwlaq bolğan edi. Qwdaydıñ qwdiretimen ekinşi, üşinşi bwlaqtıñ közi aşıldı. Keyinnen sol eki bwlaqtıñ suın ğalımdarğa berip, tekserttik. Olar bizge himiyalıq qwramın anıqtap berdi. Bir qızığı, eki bwlaqtıñ suı da aldıñğı birinşi bwlaq suımen birdey. Ğalımdardıñ aytuınşa, sudıñ qwramında kümisi mol, auır metall mülde joq. Mineraldarğa öte bay. Halıqqa sodan şipa bolıp jatır deydi. Al, qazir qasınan kişigirim tağı eki bwlaq şığıp jatır. Biraq, olardıñ qwramın äli teksertken joqpız.

(Ziyarat etip kelgen qonaqtardı qabıldaytın şıraqşılar üyi)

Tüyin.

Közi tirisinde äulie atanğan Älmerek abız “baq däulet birlikte, atqarılğan tirlikte” dep artına ösiet qaldırğan eken. Osı ösietin wğınğan wrpağı büginde babası jatqan kieli jerdi halıq igiligine qızmet eter orınğa aynaldırıp otır. Säykesinşe, kesene mañındağı üş bastau da halıq densaulığına paydalı ekeni däleldengen. Büginde bwlaqtıñ suı - ekzema, bauır, büyrek, qan qısımı, asqazan – iş qwrılısına, jüyke aurularına em retinde qoldanıladı.

Al, mwnda bolıp jatqan tılsım dünieler Älmerek abızdıñ şın mäninde Qwdaydan berilgen erekşe qasieti men äulie kisi bolğanın ayqındaydı. Büginde Almatınıñ irgesindegi  baba kesenesi köpşiliktiñ täu eter kieli ornına aynalğan. Al, halıq arasında "Wlı baba Älmerek, şın siınsañ, Alla qoldap äl bered(i)" degen söz keñinen taralğan...

Nwrbike Bekswltanqızı

Abai.kz

4 pikir