Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Kübirtke 1774 9 pikir 13 Naurız, 2019 sağat 11:29

Mädenietten jwrday jandarğa minber beruge bolmaydı

Meni keyingi kezderi qazaq tildi portal oqırmandarınıñ biri-birimen pikir almasu, qazaqşa aytqanda aytısu mädenietiniñ tım qwldırap ketkeni qattı alañdatıp jür. Eger pikirtalastı avtordan tek öş alıp qaluğa aynaldırsaq, onda biz qwzardan qwlağanday etip, tömen qaray qwldıray beremiz de, oqırmandar emes eşteñeniñ isi mwrnına barmas, taza tobırğa aynalamız ba dep qorqamın.

Men, ärine, bärin birdey kinälağalı otırğan joqpın. Olardıñ köpşiliginiñ parasatı biik, ortağa salğan qanday da keleli mäselelerge kelisti pikir, tolğamdı oy, tolğaqtı twjırım aytıp, taza janaşırlıqpen pikirtalasqa qızu kirisip ketedi. Mwndaylardı oqığanda janıñ jay tauıp, köñiliñ köterilip, tağı da jaza beruge degen qwlşınısıñ artatını sözsiz. Şirkin, kötergen mäseleñniñ kökjiegin odan sayın keñeytip, oğan tağı da jaña faktiler qosıp jatqandarğa aytar rahmetiñ de bölek qoy. Qanday da qazaq portalınıñ osınday bolğanın qalaysıñ. Alayda, ätteñ, köñilge kirbiñ äkeletin, bar ınta-jigeriñdi qwm etetin, negizinen aşu-ıza men taza jalağa qwrılğan, key-keyde kekesinnen de ada emes pikirlerdi oqığanda qolıñdağı qalamıñ jerge susıp tüsip ketkendey jağımsız küyde qalatınıñdı qaytıp jasırarsıñ.

Bireulerdiñ köñiline kelse de aytayın,  mına orıs tildi portaldardağı kommentterdi oqığanda riza bolmasqa amalıñ joq. Onda qanday da pikirin sol fakti töñireginde qozğap, aytarın da sol mäseleden auıtqımaydı. Ärine, kelisetinderi de, kelispeytinderi de. Tipti kelispeytinderi de köptep kezdesedi. Alayda olardıñ işinen auızdarına aq it kirip, kök it şığatındarın kezdestiru qiın.

Al bizde şe? Bir maqalağa ün qosqan on pikirdiñ işinde wyalğannan betti basatın pikirsımaqtar bittey örip jüredi. Özgesin bılay qoyğanda, ötkende meniñ «Mwnıñ atı - arandatu» degen maqalam şıqqan. Onda men körşimiz Reseydiñ öziniñ şınayı dosı derlik Qazaqstanğa aşıqtan-aşıq qarsı bağıttalğan jäne ol tügeldey ötirik pen ösekke tolı, taza arandatuşılıq maqalalardı jii basatının jazğağanmın. Mäselen, solardıñ birinde olar «Qazaqstanda orıs tiliniñ memlekettik märtebesin (Ol qanday märtebe?) alıp tastap, ol tildi mülde joyıp jibermek» degen deni dwrıs adamnıñ aytpaytın pälesin bizge bağıttaptı.

Sodan ne boldı deysizder ğoy. Obalı ne, oqırmandardıñ köpşiligi bwl mäseleniñ dwrıs körsetilgenin, mwnday jımısqı äreketke toytas beru kerek ekenin aytıp, şınayı janaşırlıq tanıttı. Al qalğan bireuleri adam auzına almas bılatıp sözderdi boratıp baqtı. Bara-bara «bwl eki eldiñ arasına jik salu, küni erteñ basımızğa kün tusa osı Resey bizdi qorğaydı» degen eşbir qisınğa kelmeytin, mwndaydı tek sol eldiñ şınayı janaşırları aytatın aqılğa sıymaytın uäjdi alğa tartı.

Sonda deymiz-au, meni eki halıqtıñ arasına jik saldı degen ne baybalam? Men ne, orıstardı elden quu kerek degen arandatuşılıqqa jol berippin be? Men bolsam tek qana körşimizdiñ baspasöz qwraldarınıñ keyde tım qırın ketip, eşbir teksermesten, sarapqa salmastan, tek ösek-ayañğa qwrılğan maqalasımaqtardı portaldarğa şığarıp otırğan dostıq emes, qastıq nietin äşkereledim emes pe? Eger meniki qate bolsa, nege sıpayı türde naqtı dälel keltire otırıp, bılq etpeytin uäjdi alğa tartıp maqalamdı nege tükke alğısız qılmaydı? Olay etse alğıstan basqa aytarım joq bolar edi. Öytkeni ol mağan bolaşaqqa sabaq emes pe? Joq, onıñ ornına divanda jatıp alıp, «Üyde batır, tüzde qatınnıñ» keypin kiip,  özinşe «janaşır» bola qalıptı. Jäne kimniñ janaşırı boldı deseyşi.

Jalpı, mwnday anayı da ädepsiz qılıqtar basqa da maqalalarda kezdesip qaladı. Mäselen, ondağı «hayuan», «nadan», «ne ottap otırsıñ» degen boqtıqtardan köz sürinedi. Men bwl jerde eki sözdiñ birinde aytılatın «oñbağan» degen sözdi tipti sıpayılıqqa bağalap otırmın.

Mwnıñ bäri bizdiñ aytısu mädeniñ öte tömengi deñgeyde ekenin ayqın bayqatadı. «Sıbırlağandı qwday estimey me?»  degendey mwnday süykimsiz qılıqtar tipti müyizi qarağayday deytin aqın-jazuşılardan, atağınan at ürketin adamdardan da  kezdesip qaladı. Men, mäselen, birqatar  maqalalarda Oljas Süleymenovtı «Aljas Amaroviç» dep jazğandarına müldem qarsımın. Bwl eşbir dälel emes. Bwl aldımen özin, qala berdi äkesin qorlau dep tüsinemin. Au, mädeniet pen sıylastıq qayda? Jaraydı, Oljas qazaqtıñ tiline qarsı eken. Bir jağınan mwnı da tüsinuge bolar. Bilimdi orısşa aldı, joldastarı da orıs. Tağı da sorlap qalğanda ömirlik jarı da orıs emes tipti, evrey jwrtınan edi. Endeşe odan ne kütuge boladı? Tipti sonıñ özinde,tipti qazaqqa aşıq jau bolğanda da sıpayılıq pen inabattılıqtan sırt aynalmağan jön. Birinşiden, odaq kezinde ol äli kelgenşe  qazaqtı tanıta bildi. Onı moyındauğa tiispiz. Äytpese ädiletsizdik boladı. Iä, qazir qatelesti. Jetimniñ küyin keşken ana tilimizdiñ ayağınan şalıp, ömirde öz ornın aluğa kedergi keltirip baqtı. Sonıñ özinde taza qazaqi baybalam salmay, «Oljas Omarwlı, biz sizdiñ keybir közqarastarıñızğa tübegeyli qarsımız. Özi onsız da älsiz qazaq tilin qayta taz qalpın keltirudi qoldap jürsiz. Osı jağdaydı bile twra orıs tilin örkendetu turalı aytqanıñız öziñizdi ömirge äkelgen halqıñızğa jasalğan qısastıq dep bilemiz. Jasıñız bolsa, kelip qaldı, rayıñızdan qaytıñız» dep bwltartapas derekter men qisındı uäjdi alğa tartqa äldeqayda pärmendi, älde qayda mädeniettilik bolmaq.

Al taza boqtau men kelekeleu, äjualau men namısqa tiip söyleu özara tüsinistikke emes, taza jaulasuğa alıp keledi. Osını wmıtpalıq. Azat eldiñ arı taza azamattarı bolayıq. Bılayğı jwrtqa ülgi boluğa tırısalıq. Meniñ aytarım osı. Qanşa degenmen neniñ jön ekenin qazağımnıñ özi jaqsı biledi, jaqsı men jamandı, las pen tazanı ajarata aladı. Al aşuın monitordıñ ar jağında jatıp alatındarğa eşbir daua jürmeytinin de tüsinemin.

Eger mäsele tek men jayında ğana bolsa «Nadan adam ne demeydi» dep qoya salar ma edim. Joq, mwnıñ özi keyingi kezderi jaman qwbılıs, qauipti ürdiske aynalıp baradı. Mäselen, ötkende ğana osı saytta Ädilet Şınbolattıñ «Genanı mıqtı sanap jürgender - qwl bolğan qwlsanalar» degen maqalası jarıq kördi. Ärine, bwl materialda köpşiliktiñ kelispeytin jayttarı da bar şığar. Alayda keybir oqırmandar mwnday pikirlerin boqtıqtan da asıp tüsetin talay anayı sözdermen «ädiptep» bağıptı. «Kalbit» degen bireu «Sen Genanıñ boğına da tatımaysıñ» dese, sol deñgeyles ekinşi bir «Aldiyar» degeni «Sendey naqwrıs nadan» degen adam auzı barmas qoqıstı boratsa, al «Sanat» degeniniñ deñgeyi «debildiñ» mañayı körinedi. Al endi mwnı da az deseñiz Zikiriya Jandarbektiñ «Jarqın Jet - qandastar arasındağı uahhabitlik bağıttıñ kösemi» attı maqalasına da bılapıt sözderdi qarday boratqan. Bärin tizbelemey-aq qoyayın, osındağı divandıq batırlar qıza-qıza kele portaldıñ  özine bas salğan. Ärkimniñ de pikirin aşıq jariyalap, ekinşi jaqtıñ aytarı bolsa oğan da orın berip, demokratiyalıq aşıqtıqtı bağıt etip wstap otırğan portalımızdı «wyatsızdardıñ» qatarına qosıp qoyıptı. Bwl endi mwndağı eñ bir sıpayı, eñ bir mädenietti söz.

Osı orayda bizden de bir wsınıs. Qanday portal  arasında boqtıq pen mädenietsiz sözder kezdesetin pikirlerdi birjolata alıp tastasa jaqsı bolar edi. Odan wtpasaq wtılmaymız, Bwlardıñ köñilge qonatınday oyları eşqaşan bolmaydı. Endeşe mädenietten mülde jwrday, bilim deñgeyi boğauızdan aspaytın jandarğa minber berip qoyğanımız zañğa da, adamgerşilikke de tompaqtau keler.

Jaybergen Bolatov, Qostanay

Abai.kz

 

9 pikir