Seysenbi, 23 Şilde 2019
Ömirdiñ özi 4132 3 pikir 15 Naurız, 2019 sağat 09:35

Qalğan qazaq pen qaşqan qazaqtıñ tağdırı

Jetpis-seksen jıldan keyin tuısın tapqan, tuğan jerine qaytqan... osınday tağdır qazaqta öte köp, basqa halıqtarda onday şetin närseniñ bar-joğın bilmeymin. Sodan özim kuä bolğan köptegen jağdaylardan qızıqtıraq ekeuin öte qısqaşa bayandayın:

1997-jıldarı şettegi qazaqtardıñ köşip  keluine keñ mümkindik aşqan, tüpnwsqası qazaqşa jazılğan «Köşi-qon zañı» iske asqan kez edi. (Komissiya jetekşisi mäjilis deputatı Äkim Isqaq, müşesi qoğamdıq belsendiler oralman ziyalıları Almas, Qayrat, Rahım t.b.) Sol kezdegi qarjı ministri (Köşi-qon departamenti sonıñ qwramında) Karjova hanım şetten qaytqan qazaqtardı özi qarsı alıp köşi-qon sayasatın qoldauşı retinde qattı közge tüsip jürgen kez.

Sonday tağı bir jolı Irannan keletin oralmandardı äuejayda ministr hanım özi qarsı alatın bolıp, biz «Qazaq eli» gazeti atınan (Bas redaktor Baqıt Sarbalawlı) ere bardıq. Köp küttirmey wzın aq köyek kiip, basına sälde orağan erkekter, oranıp-şımqanğan äyelder, ala-qwla kiimdi balalar  şwbırıp şığıp keldi. Ministr kelgenderge arnap resmi qwttıqtau aytıp, jılı lebiz bildirdi. Közderine jas alıp, quanıştan qobaljıp twrğan qandastarımızğa qarap bizdiñ de köñilimiz tolqıp twrdı.

Solardıñ işinde şaması seksendi eñsergen bolsa da äli de şiraq qozğalıstı üstine qazaqı qamzol kiip, basına aq jaulıq salğan äjege közim tüsti. Jetip barıp, qolın alıp amandastım. Jaqın orındıqqa tize büktirip, tildese bastadım. Qolımda diktafon äjeniñ auızınan şıqqan är sözi jazılıp jatır.

Birden tañdandırıp nazarımdı audarğan jağday qariya jastağı äjeniñ söz äueniniñ ğajap qazaqılığı, qwlaqqa sonşa jağımdılığı! Söz saptauı bala kezimnen öz apamnan qwlağımda qalğan özgeşe köneligi, qazirgi qazaqşa «govordan» mülde bölektigi! Biraq, mağan sonday tüsinikti, janıma etene jaqın sözder edi. Sol kezde toqsanğa qayqayğan käri äje on altınşı jıldıñ alasapıranınan keyin bas sauğalağan äuletimen birge, büldirşin boyjetken şağında böten elge auğan eken. Qızılordanıñ oñtüstik batısınan bastap qiın-qıstau saparmen Türkimendi basıp, Iranğa jetse kerek. Estelikteri tasqa qaşağanday  esinde sol qalpı saqtalğan, qım-quıt oqiğalardı sol kezdiñ sözimen, sol kezdiñ uaqıtımen däl qalpında tögildirip aytıp otır. Ätteñ, uaqıt qısqa boldı da äñgimemiz şort üzilip, kelgen oralmandar avtobusqa otırıp ornalasatın jaqqa jürip ketti.

Meniñ kökeyimde qazaqtıñ 70-80 jıl bwrınğı söyleu mänerin  sap qalpında qalıñ qazaqqa qayta äkelgen qariyanıñ ğajap zerdesi wmıtılmay estelik bolıp qaldı. Äri, arası altı aylıq qaşıqtağı şığıs qazağı men batıs qazağınıñ söz äueniniñ ayna-qatesiz wqsastığı tilimizdiñ qanşalıqtı biregey ekenin de meniñ esime tağı bir salğanday boldı. Al, miskin äje artta qalğan tuğan-tuısın taptı ma, joq pa onı tekteuge  mwrşa bolmay  bwl oqiğa  da wmıt bola bastağan-dı. Biraq, qaşqan qazaqtıñ artta qalğan halqına qanşalıqtı adal ekenin körsetken eleusiz bir tarihi twlğa qalay wmıtılsın!

Ekinşi oqiğa bwdan mülde bölekşe. Wlt aptalığı «Ana tili» gazetinde qızmet etip jürgen kezimde Moñğoliyadan köşip kelgen Sağidan degen qariya, üyimizge qıdırıp kelip jürip, äbden sarğayıp qırqılıp tüsuge az qalğan  bir bet jazulı qağazdı qolıma wstattı. «Äy, Abay balam! Mına qağazda meniñ äkemniñ osı jaqta qalğan ağa-inileriniñ atı jöni bar. Jetpisinşi jıldarı Qazaqstannan Moñğoliyağa keñesşilikke kelip jürgen bir qazaqqa berip edim. Ol eş habarsız ketti. Sen gazette jürsiñ ğoy, jazıp körşi!» degen-di. Qağazdağı atı-jönderge köz toqtatqan soñ, qariyadan swrastırsam jağday bılay bolğan eken:

Sağidan qariyanıñ äkesi Bayzikir degen kisi bozbala jigit kezinde Qazan qalasındağı dini medresede oqıp jüripti. Qızıl töñkeristen keyin qoja-moldalardı qudalau bastalğanda Bayzikir üyine oraladı. Äke-şeşesimen qoştasıp, olardıñ ıqılasın alıp bas sauğalau üşin Resey şekarası arqılı Moñğoliyağa ötedi. Sol eldiñ Qobda aymağına qarastı qazaqtardıñ ortasına siñip ketedi. Bilimi jettik moldalığı üşin ondağı qazaqtar kirme jigitti bauırına tartqan. Sonda, bas qwrap, üyli-barandı boladı. Qobda aymağınıñ (keyin Bayan-Ölgey) Bwlğın ölkesindegi qalıñ eldiñ qwrmetine bölenip, bala-şağası endi ğana eseyip, der jasındağı jigit ağası  bola bastağanda Moñğoliyada 1938-diñ «esirku wstau» (töñkeriske qarsılardı wstau) näubeti bastaladı. Bayzikir imam da bwl qwrıqtan qwtıla almağan. (Qobda aymağınan tört mıñday qazaq, Moñğoliya boyınşa jetpis mıñ lama wstalıp atılğan) Sonda üyinen wstalıp bara jatıp, ülken wlı Sağidanğa Qazaq elindegi Semey jerinde  qalğan tört ağası, bir inisiniñ atın  jazdırıp, künderdiñ küni zaman tüzelse wmıtpay jürip, tuıstarıñdı tauıp alarsıñ, dep amanat sözin aytıp kete barğan eken.

Al, men Sağidan qariyanıñ osı amanatın bütin Qazaqstanğa jetkizu üşin jazu önerimdi salıp, bärin anıq-qanıq qılıp «Qayda eken, qayran tuısım?» degen maqala jazıp sol kezdegi taralımı eñ köp «Halıq keñesine» aparıp berdim (Jurnalist zamandasım Ädilğazı Qayırbekovpen tanısıp qolına tapsırıp edim). Maqala gazetke jariyalandı.

Bir ay şaması uaqıt ötken bolu kerek. Bir küni tañerteñ erte üyimizge Sağidan aqsaqal kirip kele jattı. Jüzi qattı quanıştı. Söyley kirdi: «Abay, şüyinşi! Tuısım tabıldı!» deydi. Taldıqorğannıñ Sarqan audanında däriger bolıp isteytin balası Burahannıñ mäşinesimen kelipti. Jük qorabına salıp äkelgen tiri qoyı bar. Quanıştı äñgimeniñ wzınırğası bılay bolıp şıqtı.

Audandıq därigerhanağa Burahannıñ atına Esik qalasınan bir hat kelip tüsedi. Aşıp oqısa Qayranbaeva Nwrila degen kisiden eken. Burahan özi qanıq atı-jönnen  äkesiniñ nemere qarındası ekenin birden tüsine qoyadı. Üyine qaray qwstay wşadı. Saqañ quanıştı habar qwlağına tigende seksen jıl boyı toñ bolıp jatqan sağınış jası  aqsaqaldıñ saqalına ağadı. Dereu Esikke telegamma saladı. Şwğıl jolğa qamdanadı. Esik qaydasıñ dep altı jüz şaqırım qaşıqta jatqan Sarqannan jolğa şıqqan beti osı.

Keudelerindegi şer bolıp qatqan tuıstıq sağınışpen  jolıqqan kezdegi  äpke-inilerdiñ körisu köz jası üş sağat boyı tiılmaptı. Bwğan qarap twrğan bala-şağaları, jaqın körşileri qazaq üşin tuıstıñ qanşalıq qımbat ekenin bir wqsa kerek... Seksen jıldan keyin tabısqan  tuıstar jata-jastana bastan ötken ömirlerin aytısqan qalıñ tarihtıñ eñ qısqaşası, tağdırlıq kezigudiñ hikmeti bılay bolğan eken:

Almatı qalasınıñ şığısındağı almalı ölke Esikten Jetisudıñ tağı bir almalı mekeni Sarqan öñirine hat jazıp otırğan zeynetker wstaz Qayranbayqızı Nwrila äkesi wstalıp, jesir qalğan şeşesi tirşilik tauqımetinen köz jwmıp bes jasında twldır jetim qalğan. Böten adamdar kelip «deddomğa» alıp ketedi. Qarşaday Nwrilanıñ esinde qalğanı bireuler kelip wstap äketken äkesiniñ eles beynesi, aurudan älde aştıqtan köz jwmğan şeşesi ğana. Semeydegi Birlik degen tuğan auılınıñ atı jadında jattalğan eken...

Sağınışpen zulağan esepsiz künder de sırığıp ötip, eseyip boyjetken bolıp mwğalim mamandığın alıp şığadı. «Ätteñ, şirkin bir tuısımdı tapsam!» dep, kökeyinen bir sät ketpegen ümit jetegimen öziniñ tuğan jeri Abay audanındağı Birlik auılına baradı. Auıldağı selsovettiñ  kömegimen tağı qanşama şırğalañ izdeumen jürip, atalas tuısı Demeuhan degen qariyanı tauıp aladı.  Äbden qausağan qariya qızdıñ atı-jönin bilgen soñ jılap körisedi. Bwlardıñ üyiniñ jwrtın körsetedi. Nwrilağa qazir bir-neşe qızdan basqa erkek kindikti qalmağan ülken äuletiniñ tarihın da tügel aytıp beredi. Nwrilanıñ atası Embergen degen kisiniñ altı wl, Batiqa, Qabiba degen eki qızı bolıptı. Äkesi Qayranbaymen tete Äubäkir, Köpiltay, Köpesbay degen kökelerinen kişi Bayzikir, Bizikir degen wldarı bolğan. Atası osı wldarına arnap kezinde Arğın saltımen altı aq otau dayındap tikken eken, sol kezde mañayındağı jamağayın eli «Altı otaudıñ» auılı atandırıp ketse kerek...

Zaman alasapıran bolıp, adamnıñ qara bası aman qalu-qalmau talqığa tüsken kezde Embergen atası ğwlamalıq bilimge erte susındağan wlı Bayzikirdiñ aman qalu jolın böten elge bas sauğalap ketu dep şeşip, al qalğandarımız elmen birge köreyik dese kerek. Biraq, Demeuhan qariyanıñ aytuı boyınşa, qızıl töñkeristiñ qandı qwyınında Bayzikirden kişi kenje inisi Bizikir ağamdı tauıp alam dep habarsız ketken, qalğan tört azamattıñ biri Qıtayğa auğan elge erip şekarada oqqa wşqan, biri aştıqtan ölgen, biri otız jetiniñ ortasında «halıq jauı» dep wstalıp Sibirge aydalıp ketken eken. Qariyanıñ aytısında Embergen äuletinen birli-jarım qızdardıñ tiri qalğanı, eger aman bolsa, sol Bayzikirden ürim-jwrağat qalsa qalğan şığar degen ümit sözi Nwrilanıñ köz jasın tamıza otırıp jazıp alğan blokanatında qanşama jıl sarğayıp jatqan edi...

Solayşa, tuıstı izdeumen, eleñdeumen jıldar da jıljıp ötedi. Nwrila da twrmısqa şığıp qızdı bolıp, ol qızı da wzatılıp  zeynetkerlik jasqa kelgende tuğan küyeu balasınıñ qolında twradı. Äldebir küni üydiñ poşta jäşigine  kelip tüsken «Halıq keñesi» gazetindegi «Qayda eken qayran tuısım?» degen tosın maqala közine ottay basıladı. Quanış pen qattı tañdanıstan közi jasqa tolıp bayağı eski blokanatın aşıp qaraydı. Barlıq kökeleniñ atı ayna-qatesiz jazılğan. Äsirese, bayağıdağı Demeuhan qariyanıñ «bir aman qalsa sol qalar» dep, aytqan böten elge bas sauğalap ketti deytin Bayzikir kökesinen tarağan äulettiñ atı-jöni köz aldında sayrap twr! Ol kisiden tarağan Sağidan, Mäuladan degen kisilerden ösken ülken äulet tügel aman-esen Moñğoliyadan Qazaqstanğa köşip kelgeni  jäne osı elde qanday bir jaqın tuıs tabılıp jatsa dep, Sarqan audandıq  därigerhanada ortoped bolıp isteytin Sağidanwlı Burahan degen jigittiñ jöni ap-anıq jazılıptı.

Ömir boyı özegi tala armandağan tuısınıñ tabılğanına senerin de, senbesin de bilmey, täuekel dep Burahannıñ atına öziniñ män-jayın bayandağan hattı joldap jibergen. Biraq, bwl jağdaydı qızına da, küyeu balasına da läm dep aytpağan. Hat joldağan künnen bastap köñilinde ümit pen küdik arbasıp, älgi tuıstarınıñ attarı jazılğan közine quanış periştesindey köringen gazetti jastığınıñ astına jastap, älsin-älsin  közine jas tola, kökeleriniñ atına kürsine qarap äldeneşe kündi ötkizedi.

Tağı bir küni jwmıstan qaytqan qızı qolına telegamma wstap, sañğırlay söylep kirdi: «Mama, Taldıqorğannan sizdiñ tuıstarıñız kele jatırmız, degen telegramma! Mama, bwl ne ğajap siz eşqanday tuısım joq, deuşi ediñiz ğoy!?»

Süyinşi habar äkelgen qızın Nwrila bas salıp qwşaqtay alıp, eñirey jıladı. «YA, Qwday köz jasımdı körgen ekensiñ ğoy!» dep. Qızınıñ qolına gazetti wstattı. Üylerinde dübirli tarihi oqiğa bolğanday küyeu balası men qızı äli körmegen, eşqaşan kezikpegen qımbattı tuıstarın qarsı alu dayındığına kirisip, zır jügiristi. Körşi-qolañ da, dos-jarandar da tügel qwlaqtandı. Nwrila äje jetpis jıl kütken tuıstarın endi jeti minöt kütuge tağatı qalmağanday qolına bir japıraq telegramma paraqşasın wstağan qalpı, aulasınıñ aldında jasqa tola bwldırağan közin batıs jaqtan almay  tañnan  keşke  deyin tapjılmay twrdı... Mine, qilı tağdırdıñ eñ qısqaşa tarihı osı.

Tuıstar tügel qauışqan soñ, Bayzikir äuleti Nwrila apayların ertip bayağı qara meken Semeydegi jwrttarına da bardı. Üylengen kökelerinen altı-jeti jasında jetim qalğan Zäbira, Bätila attı apaylarına da barıp, jaña tabılğan tuıstarı olardı da quanışqa böledi. Öz äuletterinen erkek kindikti qalğanın körgen käri qızdar eski qasiretterin wmıtıp «endi, ölsek te armanımız joq» desti... Burahan atalarınıñ jwrtınan tauıp alğan eski qazannıñ sınığın köneniñ közindey, küyikti tarihtıñ özindey etip törine äkep qoydı...

Bwl maqala negizinde, sol kezde jazılu kerek edi, «Halıq keñesi» gazetine rahmet  te joldau qajet edi, alayda köp sebeptermen sol kezde jazudıñ säti tüspey qalğan-dı.

Keş bolsa da jazılğan osı äñgimeniñ tüyini retinde aytarım, sovettik qızıl qırğınnan jan sauğalap qaşqan, qwr qaşıp qana qoymay halqınıñ qaymağın qalqıp, qanın ağızğan jauız ökimettiñ jandayşaptarımen arıstanşa alısqan qaharmen qazaqtı kinälağan ayar ideologiya da küni kelgende küyredi.

Al, «elim-jerim» dep, qayta oralğan otanşıl qazaqtardıñ qazir irgesin bütindep jatqan elimizge  qanşalıqtı qajet ekenin az aqılı bar kisi de payımdap, tüsinetindey künge de jetip qalğan sekildimiz.

Mine, «qalğan qazaq pen qaşqan qazaqtıñ» mıñdağan mısalınan  bir möltek hikaya osınday.

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

 

 

 

 

 

3 pikir