Jwma, 19 Şilde 2019
Alaşorda 12403 93 pikir 16 Säuir, 2019 sağat 07:51

Ämir Temir şeşesi evrey bolğandıqtan mwsılmandardı qırdı

Şıñğıshanğa deyingi, yağni Hİİİ ğasırğa deyingi qazaq mwsılmandığı jayın sol jüzjıldıqtıñ twsında ömir sürgen arab tarihşısı Ibn äl Asirdiñ «Kitab äl-kamil fi-t-ta'rih» attı eñbegindegi derekter qamtidı.  Ol derekterden Orta Aziya men qazaq dalasındağı mwsılmandarda sopılıq dästür bolğanı bayqalmaydı. Iran aumağında bolğan köptegen sektalar jaylı bayandaladı, al bizdiñ aumaqtağı bileuşilerdiñ jaqsı mwsılmandar ekeni atap körsetiledi (Qazaq handığı-Qarahanidi bileuşileri).

Atalğan eñbektiñ orısşasında qazirgi qazaq dalası «Strana tyurkov» (türk eli) dep jazılsa, Taraz, Ispidjab (Şımkent mañı), Şaş (Taşkent), Ferğana, Qaşqar qalaları ornalasqan aumaqtar «oblast' tyurkov» (türk aymağı) delingen. Al Bwhara, Samarqan qalaları ornalasqan aumaqtar «Maurenahr ölkesi» dep atalıp, olardıñ türk jerine jatpaytını aytılğan. Arabşa jazıluında «qazak» pen «türk» sözderi öte wqsas ekenin ayttıq. Sondıqtan Ibn äl Asir jazbasınıñ tüpnwsqasındağı «qazak» atauın jasıru üşin orıs ğalımdarı onı orısşa audarmalarda «türk» dep körsetken. Altın Orda halqı jaylı jazğan HIV ğasırdağı arab sayahatşısı Ibn Batuta eñbeginiñ orısşa audarmasında da qazirgi qazaq dalasın mekendegen el «türk» dep ataladı. Altın Orda halqı «türk» dep atalmağanı barşağa mälim. Osı jayttar arab jazba derekterinde qazaq eli qamtılğanın, tek onı Resey ideologtarı «türk» atauımen jasırğanın ayğaqtaydı.

Demek, İH ğasırdağı Qarahanid memleketi zamanınan bastap qazirgi Taşkent, Taraz, Şımkent, Ferğana aumaqtarınan sonau Oral taularına deyingi alıp aymaq «qazaq eli» dep tanılğanı anıq. Qarahanid memleketi anığında «Qazaq handığı» dep atalğanın aldıñğı maqalamızda körsettik. Onı bilegender türki äuleti ekenin, yağni qazaq eli handarı ekenin Ibn äl Asir anıq jazğan. Olardıñ Islam dinin tüsinde qabıldağan arğı babalarınıñ «Şabuk Karahakan» degen esimi dwrısında «Şattıq Kazah kan» ekenin arabşa jazıluımen däleldedik. Bwl jayında Ibn äl Asirdiñ mına jazbasında da aytılğan: «Govoryat, çto strana Turkestan, a eto Kaşgar i goroda Balasagun, Hotan, Taraz, a takje drugie sredi teh, kotorıe graniçat s nimi, v strane Maverannahr, bıla v rukah carey — hanov, tyurkov. Oni — musul'mane iz potomstva Afrasiaba Tyurka, no tol'ko oni zanimayutsya mejdousobicami. Ih praded, Şabuk Kara-hakan, prinyal islam po toy priçine, çto on videl vo sne, budto bı çelovek spustilsya s neba i skazal po-tyurkski to, çto oznaçaet: «Primi islam! Tı budeş' blagopoluçen v etoy jizni i v buduşey». I on vo sne svoem prinyal islam i poutru obnarujil, çto on musul'manin. Kogda on umer, na ego mesto vstal ego sın Musa ibn Şabuk. I v etom krayu carskiy san ne prekraşalsya sredi ego potomkov vplot' do Arslan-hana ibn Muhammada ibn Sulaymana ibn Dauda Bogra-hana ibn Ibrahima, poçetno prozvannogo Tigadj-han, sına Ileka, poçetno prozvannogo Nasrom, Arslana ibn Ali ibn Musı ibn Şabuka. On vzbuntovalsya protiv Kadir-hana v 494 (1100-01) g, i tot otnyal u nego carstvo, no Sandjar ubil Kadirhana i vernul carstvo Arslan-hanu. Noga ego stala tverdo, no podnyalis' myatejniki, togda on vozzval k sultanu Sandjaru, tot zaşitil ego i vernul na carstvo».

Turk elin bilegender turk handarı delinipti, yağni qazaq elin bilegender – qazaq handarı. Alğaşqı mwsılman dindi qazaq hanı Islam dinin tüsinde qabıldağanı, tañerteñ oyanğanda öziniñ mwsılman ekenin tüsingeni bayandaladı mwnda. YAğni, ol tañerteñ oyanğanda perişteler özin tünde sündettep qoyğanın körgen. Qwdireti şeksiz Alla qazaq hanına tüsinde mwsılmandıq qabıldatqanına, osılayşa basşısı arqılı bükil qazaq halqınıñ jappay Islam dinine köşuine jol aşqanına köz jetkizemiz. Onıñ Islam dinin qabıldauına eşqanday qojanıñ nemese arabtıñ, sopınıñ tikeley ıqpalı bolmağan. Onıñ Islam dinin qabıldauı tüsinde iske asqan, kökten adam beynesinde tüsken perişte onı Islam dinine öz ana tili – türki, yağni, qazaq tilinde şaqırğanı anıq aytıladı. Onıñ wrpaqtarı qazirgi Qazaqstan aumağın jäne oğan qosa Taşkent, Ferğana, Qaşqar aymaqtarın İH ğasırdan bastap Hİİİ ğasırğa deyin bilep kelgeni de anıq jazılğan.

Olay bolsa, qoja-arabtar äuleti Qarahanid memleketin bilegen, qazaq halqına Islam dinin taratqan degen orınsız twjırım. Onday twjırımdı qazaqtı erteden derbes el boluğa därmensiz jabayı bolğanday etip körsetuge tırısqan, «jabayı» qazaqtı jartılay mwsılman etken qojalar men tatar moldaları degen Resey imperiyasınıñ zımiyan sayasatı ornıqtırdı.

Qazaq halqına Islam dini eñ alğaş VIII ğasırdıñ basında jetti, onı jetkizgen – sol zamandağı arabtıñ asıl mwsılmandarı. Olar köp wzamay qazaq qızdarımen otau qwrıp, Ramadan, Nökis, Seyit (Oşaqtı taypası qwramında) ataulı qazaq ruları bolıp qalıptasıp ketti. YAğni, qazaqtı Islam dinimen eñ alğaş tanıstırğan arab mwsılmandarı qazaq halqınıñ bwzılmas bir bölşegine aynaldı. Sebebi ol zamandağı arab mwsılmandarında özin aqsüyek, özgeni qara dep tanu mülde bolğan joq. Sol sebepten olar mwsılmandıqtı qabıldağan qazaq, özbek, qaraqalpaqtarğa tez siñisti. Al qoja ruı qazirgi Özbekstandağı Hodjand qalasın VIII ğasırda ielengen al-Hadjaj arabtarınan tarağan. Olardıñ Hİİ ğasırdıñ basında «qoja» atauımen tarih sahınasına şıqqanın Ibn äl Asir deregimen körsettik. Ibn äl Asir jazbalarında qoja ruı «aqsüyek» nemese «bileuşi ru» dep jazılmaydı. Tek onıñ Hodjand qalasında qalıptasqanın, arğı tekterin Irandı bilegen arab Äl-Hadjaj  bileuşiniñ äsker basşısı Muhalab Abu Sufradan taratatının bayandaydı. Muhalab Abu Sufra da, onıñ basşısı Äl-Hadjaj da Mekke mañınan şıqqan arabtar ekeni tarihşılarğa mälim. Äl-Hadjaj atauı ol bileuşiniñ qajılıq aymaqtan, yağni Mekke arabtarınan ekenine kuä. Onıñ äskeri de sol aymaq arabtarı bolğan, sol äskerdiñ Hodjand qalasında ornıqqandarı keyin qoja atauımen jeke el bolıp qalıptasqan degen jön.

Al «aqsüyek» sözi – taza qazaqı söz (arabtıq emes). Olarğa bwl atau Şıñğıshan zamanınan keyin tañılğan. Qazaq halqında sonau Hun' (qoñr) imperiyası zamanınan Asılwya-As dinastiyası adamdarın «aq jik (aq ru)» dep tanu qalıptasqan. Ol dinastiya adamdarı qazaqtı ğana emes, bükil Euraziya halıqtarın bilep-töstep keldi (Osman imperiyasınıñ negizin qalağan Asıljik-seldjuk dinastiyası da solardan). Sondıqtan sarı orıs eli bileuşisin qazaq «aq patşa» dep tanığan (halqın sarı dese de, bileuşisin «aq» dep atağan). Şıñğıshan wrpaqtarın «töre» dep atağan («törgi» sözinen, yağni «joğarğı ru» degen wğımnan qalıptasqan), olardı aqsüyekter dep tanığan.

Şıñğıshan äuleti öz wrpaqtarınıñ mwsılmandıq qabıldau arqılı bolaşaqta köp qazaqtıñ birine aynalatının jaqsı tüsindi, yağni jaqın bolaşaqta qarapayım rularmen qwdalasıp, aralasıp tañdaulı, tekti aq äulet därejesin joğaltarına közderi jetti. Olar qazirgi Mañğoliyadan kelgen mwsılman emes qazaqtar bolatın. Sondıqtan sonau Hun' (qoñr) imperiyasınan saqtalğan «tek aq rularmen qwdalasu» dästürin  wstanatın (Şıñğıshan äuleti tek qoñırattıñ bir ğana tañdaulı ruımen qwdalasıp kelgeni tarihşılarğa mälim). Al adamdı aq pen qara dep böluge tıyım salatın mwsılman dininde ol dästürlerin saqtau mümkin emesin olar tüsindi. Alayda, bilik özderinde bolğandıqtan wrpaqtarınıñ «tañdaulı aq ru» bolıp bilikti saqtap qaluına müddeli boldı. Öz äuletteriniñ qarapayım qazaq rularımen qwdalaspaytın aqsüyek ru ekeni şariğatqa qayşı emesine mwsılman qazaqtı sendiru qajet edi. Osı mindet qoja ruına jüktelgen dep tüsinemin. Osılayşa olar özderine halıq arasınan qoja ruın odaqtas qılğan. Öytkeni, arğı tekteri Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) ruınan bolğandıqtan qojalardı mwsılman qazaq qattı qwrmettegen.

Şıñğıshan wrpaqtarına jaqın odaqtastıq qoja ruın da aqsüyek dep qabıldaytın tüsinikke wrındırğan. Bwl jağday memlekettik bilikke jaqın nemese sol bilikke mwrager boluğa wmtılğan key qojalarğa jağımdı äri qajet boluı da zañdılıq. Bwl ürdis Temirlan zamanında asa qattı beleñ alğan. Türkistanğa Qoja Ahmet kesenesin twrğızıp, onı tabınu ornına aynaldırğan da sol Temirlan ekeni barşağa mälim. Qoja Ahmettiñ eşbir ösietinde «Meniñ qabirime kelip, qajetteriñdi swrañdar» degen jol joq. Osılayşa halıq arasında jäne qojalardıñ öz arasında «qojalar – aqsüyekter» degen qate wğım qalıptastı. Anığında ol tüsinik Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) tura jolına, yağni qojalardıñ arğı Asıl atalarınıñ jolına qayşı ekeni dausız.

Temirlannıñ anası tonalğan keruennen aman qalğan qız degen derek bar. Ol tat, yağni evrey qızı boluı mümkin. Öytkeni Bwhar evreyleri Temirlan zamanın «altın ğasırımız» dep tanidı, Türki qağanatında Irannan qwldıqqa äkelingen tat-evreyler sol zamannan «Bwhara evreyleri» dep atala bastadı. Olar Temirlan zamanında bilikke de, baylıqqa da qol jetkizdi jäne olar asa qwrmetteytin Daniil payğambardıñ süyegin Iraktan Samarqanğa äkelip jerlegende sol Temirlan. Temirlannıñ negizinen mwsılmandardı qırıp-joyğanın, al hristiandar men evreylerge tiispegenin tarihşılar tañdana jazadı (Djastin Marocci «Tamerlan zavoevatel' mira»). Temirlannıñ mwsılman älemin Şığıs Europa krestşileri jorığınan qorğap twrğan Bayazit swltan memleketin talqandauı, sonımen qatar Batıs Europalıq hristian memleketterine tosqauıl bolğan Altın Orda imperiyasın birjola joq qılıp oyrandauı kezdeysoqtıq emes. Onıñ bastı keñesşileri nağaşı jwrtı bolğan deu orındı. Onıñ bükil Orta Aziyada (Oñtüstik Qazaqstan aymağın qosa alğanda) ertede qaytıs bolıp ketken qadirli mwsılman ğalımdarı men qolbasşılarınıñ qabirlerine keseneler twrğızıp tabınu ornına aynaldıruı mwsılmandardı bir Allağa tabınudan qaşıqtatu nietinen tuğan. Mwsılmandı jeñu üşin onı Allanıñ qoldauınan ayıru qajetin onıñ nağaşıları jaqsı biledi. Sondıqtan Orta Aziya mwsılmandarı arasında äulie aralap, qabirlerge tabınatın dästür jappay engizilgen. Osılayşa HVI ğasırda Orta Aziya men qazaq mwsılmandarınıñ ülken böligi qajetin Alladan tikeley swramaytın jamağatqa aynaldı, Allanıñ qaharına wşıradı. Nätijesi köp küttirgen joq, Orta Aziya men Qazaqstan hristiandıq orıs imperiyasınıñ otarına aynaldı, Şığıs Türkistan käpir Qıtaydıñ qwldığına tüsti.

Temirlan men onıñ nağaşıları öz maqsattarına qoja ruın qoldandı degen jön. Türkilik mwsılman halıqtardıñ Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) tuıstarın asa qwrmetteytin dästürin öz qajetterine jarattı. Orta Aziya men Kavkaz mwsılmandarında buddalıq monahtar men hristian monahtarı dästürlerine jaqın sopılıq jol qalıptastırıldı. Ol jol qojalardıñ mwsılmandığınıñ ajıramas bir böligindey bolıp ketti. Anığında qojalar äuelden sopılıq jolda boldı degen jalğan tüsinik. Ibn äl Asir dereginde eñ alğaş tarih sahnasına şıqqan Qoja imamnıñ Iran aumağında sektant-mwsılmannıñ (kadarid sektası) qolınan qaza tapqanı körsetilgen. YAğni, ol tura joldı wstanğanı üşin qaza boldı, Ibn äl Asir qojalarda sopılıq jol barın jazbağan. Al aqiqat HH ğasırdağı orıs tarihşıları twjırımında emes, sol Hİİİ ğasırda ömir sürgen tarihşı Ibn äl Asir dereginde ekeni dausız. XIV ğasırdağı arap sayahatşısı Ibn Batuta Hojelidegi (qazirgi Qaraqalpaqstandağı qala) imamdardıñ qadarid  sektası adamdarı ekenin, alayda olardıñ özderiniñ kim ekenin jasıratının, öytkeni qala äkimi men Altın Orda bileuşisi Mwhammed Özbek hannıñ sunnit mwsılmandar ekenin aytıp ötedi. Osı derek XII ğasırda Qoja imamdı öltirgen irandıq qadarid sektasınıñ XIV ğasırda Orta Aziyalıq hojalar arasında keñ taralıp qoyğanın bayqatadı (Hojeli atauı ol qalanıñ bir zamanda hojalar twrağı bolğanına dälel).

Sol zamannan bastap soñğı kezge deyin qojalardıñ key tobında «Orta Aziya men Qazaqstan jerindegi bilik qojalarğa tiesili» degen tüsinik orın alğanın, olarda sopılıq añızdar arqılı qojalardıñ Payğambar (s.ğ.s) otbasınan ğana emes, sonımen qatar Şıñğıshannıñ arğı tegimen tuıs degen twjırım ornıqqanın japon ğalımı Kazuo Marimoto men belgili ğalımdar D.Deviz,  A.Muminov zertteuleri ayğaqtaydı: «Kazuo Marimoto analiziruet genealogiçeskuyu tablicu, sostavlennuyu vo vtoroy polovine 15 go veka, yavlyayuşuyu soboy neizvestnuyu do etogo rodoslovnuyu Timuridov. Genealogiya vozvodit Timuridov k geroyam islamizacii regiona, svyatım voinam, yakobı proichodivşim ot Muhammada ibn al'-Hanafiya, potomki kotorogo predpolojitel'no upravlyali zemlyami, pozje stavşimi territoriyami dinastii Timuridov. Dannaya genealogiya, opisannaya na arabskom yazıke, bıla obnarujena v tetradi, prinadlejaşey Ali ibn Kasimu al'-Musavi al'-Nadjafi. Zametno, çto rodoslovnaya potomkov Timura v tetradi Al'-Nadjafi bıla vstavlena ili nadstroena v rodoslovnuyu Muhammeda ibn Al'-Hanafii. Osobenno fantastiçna i naibolee stranna ta çast' rodoslovnoy, kotoraya soedinyaet Muhammeda ibn Al'-Hanafiyu i Il'yas Hana, tak kak vsego çerez çetıre pokoleniya posle ibn Al'-Hanafii voznikaet soverşenno tyurkskoe imya - Karabugra Han, kotorıy privoditsya kak ego potomok. Pri etom mejdu Karaçaghanom (Karaçarom) i Muhammedom ibn Al'-Hanafiey viden ogromnıy vremennoy razrıv v şest' vekov, togda kak v rodoslovnoy ukazano tol'ko 14 pokoleniy. Odnako rodoslovnaya, nesmotrya na vse netoçnosti, bıla ubeditel'noy dlya svoih sovremennikov, tak kak otrajala central'noaziatskiy narrativ islamizacii, ukorenennıy v yasaviyskoy sufiyskoy tradicii, gde glavnım protagonistom vıstupaet Ishak Bab – odin iz treh legendarnıh geroev, rasprostranyavşih islam. Issledovaniya D. DeViza i A. Muminova i dr. o nasledii Ishak Baba v narrativnoy i genealogiçeskoy tradiciyah pokazali, çto dannıy narrativ slojilsya v period mongol'skogo vladıçestva (Hİİİ-HIV veka) sredi mestnogo musul'manskogo naseleniya. Ponyatno, çto, ob'edinyaya Timuridov s vliyatel'nımi sufiyskimi şeyhami, rodoslovnaya vıpolnyala çetkuyu politiçeskuyu cel', tak kak şeyhi mogli brosit' vızov potomkam Timura za politiçeskoe vliyanie. Ishak bab i ego rodstvenniki provodili islamizaciyu, soglasno legendam, na territoriyah, kotorıe istoriçeski prinadlejali dinastii Karahanidov. Kogda tri geroya dostigli Taşkenta (Çaç), oni razdelilis' - Abd al-Rahim zavoeval Kaşgar, pravil tam tridcat' let i islamiziroval ego, takje, kak i Balasagun. Takim obrazom, rodoslovnaya Timuridov pokazıvaet ih kak potomkov legendarnoy dinastii, kotorıe eşe do samogo Timura islamizirovali region, bıli voinami za veru, no takje i ego pravitelyami. Podvodya itog, nujno otmetit', çto, nesmotrya na to, çto dannaya rodoslovnaya vıglyadit fantastiçeski, na samom dele ona neset glubokiy smısl. V ney mojno uvidet' dve glavnıe formı legitimnosti vlasti: yasaviyskuyu i alidskuyu. Narrativ Ishak baba est' svyaz' s yasaviyskoy tradiciey. No takje v dannoy rodoslovnoy Timuridı predstavlenı kak alidı (potomki Ali). Morimoto privodit ryad epitafiy (iz memoriala Şah-i Zinda v Samarkande), gde govoritsya, çto legendarnaya Alan Goa imela neporoçnuyu svyaz' s luçom sveta, prinyavşim formu çeloveka-potomka Ali ibn Abu Taliba (plemyannika proroka Muhammeda). Vozvedenie Timuridov k Ali proishodit parallel'no çingizidskoy genealogii. Hotya oni ob'edinenı proishojdeniem ot Alan Goa, dve dinastii – timuridov (karahanidov) i çingizidov, pohoje, pretenduyut na samostoyatel'nıe, hotya i parallel'nıe pozicii. Mı ne znaem, kto izobrel ee – pridvornıy timuridov ili sufiyskiy şeyh, no opredelenno ona slujila celyam ukrepleniya dinastii. Privyazka hodjey ili semeystv koja k Alidam, k Alan Goa (k drevu Çingishana) do sih por kursiruet sredi koji v yujnıh regionah Kazahstana, çto ya zafiksiroval vo vremya polevıh rabot v 2014 godu. Ulan Bigojin».

Osı derekterden Orta Aziya men Qazaqstan aumağındağı dästürli bilik Şıñğıshan äuletine ğana emes, odan bwrın kelgen qojalarğa da tiesili jäne Temirlan arğı teginde Şıñğıshanğa ğana emes hojalarğa da tuıs degen tüsinik orın alğanın köremiz. Sol Temirlan zamanında arnayı şejire dayındalıp, onda Vİİİ ğasırdan bastap Orta Aziya men Qazaqstandı bilegen qojalar äuleti jäne Temirlan arğı teginde solardıñ wrpağı dep körsetilgen eken. «Qanşa ötirik bolsa da oğan senetinder Oñtüstik qojaları arasında köp» deydi Wlan Biğojin. Onıñ bir sebebi «Qazaqta memleket bolmağan, tipti öz bileuşisi de bolmağan» dep halqımızdıñ tarihın beyşara etip özgertken orıs imperiyası sayasatında jatır. Öytkeni, olar İH-Hİİİ ğasırlar aralığında ömir sürgen mwsılman dindi Qazaq handığın «Qarahanid» etip tarihqa engizdi jäne onı bilegen qojalar äuleti degen jalğan twjırımdı ornıqtırdı.

Anığında, bizdegi qoja ruı – qazaqtıñ ajıramas bir böligi, olardıñ qazaqqa odan da jaqın boluına «aqsüyek» degen qate tüsinik kedergi. Iä, qoja – qazaqtıñ bir taypası, ol – eşqanday aqsüyek emes, qwrmetti ru. Öytkeni, Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) jwrtınan. Qazaq halqınıñ biligine mwrager dep tanılıp kelgen birden-bir ru – töreler. Al qoja ruınıñ bilikke eş mwragerligi bolğan emes. Mısalı, qıpşaq nemese nayman ruları qırğızda da bar. Alayda, olar özderin eñ äueli qırğız dep sanaydı, al bizdiñ qıpşaqtar pen naymandar özderin äueli qazaq dep tanidı. Qazaq qojalarında da özderin eñ äueli qazaq halqınan degen tüsinik qalıptasuı memleketimizdiñ bolaşağı üşin asa qajet. Olardağı «Özbek hojaları – jaqın tuısımız, aqsüyekpiz. Sol sebepten qara qazaqpen qwdalasu – qatelik» degen tüsinik qazaq memleketiniñ bolaşağına asa qauipti ekeni dausız. Töle bidiñ keñesşisi bolğan qojanıñ keyin Taşkent qalasınan qazaqtardı quıp, onı özbek qalasına aynaldırğanı jaylı tarihi derek sözimizge kuä.

Taraz, Almatı, Mañğıstau jäne basqa da aymaqtardağı qojalar äldeqaşan qazaqtıñ ajıramas böligine aynaldı. Olar qazaqtıñ barşa rularımen qwdalasıp, siñisip ketken. Alayda, Türkistan, Sozaq, Kentau aumağındağı qojalarda özbek tildilik basım, olardıñ qazaqtan göri özbekke jaqın ekeni bayqaladı. Sebebin özbek halqındağı qojalarmen tığız qarım-qatınastarı saqtaluınan izdegen jön bolar.

Jalpı qojalardıñ barlığın sopılıq joldı wstanuşılar deu – qatelik. Qazaqtıñ asıl dini Islammen qayta jaqın qauışı jolında qıruar eñbek etip jatqan ağayındı mwsılman ğalımdar – Smanovtar äuletiniñ bir özi talay nardıñ jügin köterude. Olar aşqan medrese tülekteri Qazaqstan aumağındağı talay meşitterde qızmet etip, halqımızdıñ Ata dinine jaqındauına sebepker boluda. Alayda, sopılıq joldı qaru etken key qojalar tobı memlekettegi din salasın juıq bolaşaqta öz qoldarına aludı maqsat etkendey. Öytkeni, onday täsil Temirlan zamanınan qoldanılıp kelgenin joğarıda aytıp öttik.

Altın Orda aumağın XIV ğasırda aralap ötken arab sayahatşısı Ibn Batuta derekteri qazaq mwsılmandığı men Orta Aziya halıqtarı mwsılmandarığında özindik erekşelikter bar ekenin ayğaqtaydı. Ol Qırım mañındağı Keriş tübeginen bastap, Altın Ordanıñ Qırım (Krımsk), Azaq (Taganrog), Majar (Kazanskaya stanicası), Hajtwrğan (Astrahan), Äkki (Prohladnaya), el astanası As-Saray (Aq qıstau eldi mekeni mañı) qalalarında bolıp, ol şaharlardıñ türk eline, yağni qazaq halqına tiesili ekenin jäne olardıñ mwsılmandıq wstanımdarı jaylı naqtı derekter körsetedi. Solardıñ birde-birinde qazaq halqında äulielerdiñ qabirin qwrmetteu nemese keseneler salıp ziyarat etu dästüri barı jazılmağan. Mısalı, Hajıtwrğan (Astrahan) qalası ertede bir sıylı qajınıñ mekeni bolğanın, oğan han sol jerdi sıyğa bergenin jäne ol ülkeyip äueli eldi mekenge, keyin alıp qalağa aynalğanın bayandaydı. Alayda, sol qajınıñ qabiri saqtalğanın nemese onıñ qabiri sıyınu ornına aynalğanı aytılmaydı. Altın Orda hanı memleket astanasındağı din basşısın qattı qwrmetteytinin, bileuşilerden bastap qarapayım qızmetşilerge deyin bes mezgil namazın qaza etpeytinin, sol sebepten jolğa şıqqanda köşpeli meşitterin tastamaytının (kiiz üy-meşitter) jazadı. Qımız, boza işetini, öytkeni Hanafi mazhabı oğan rwqsat etetinin aytadı. Tamaq işilip bolğan soñ qwran oqılıp, dini uağızdar aytıluı dästür ekenin de bayandaydı. Han äyelderiniñ müsäpirlerge köp sadaqa beretinin de jetkizedi. Alayda, eş jerde «Altın Orda aumağındağı halıq äruaqqa sıyınadı nemese qabir-kesenelerge barıp mal şalatın dästürleri bar» demegen.

Al Orta Aziyada barlığı kerisinşe, Sarayşıq qalasınan (Qaraqalpaqstandağı Hojeli qalasınan tört kündik jerdegi eski qalaşıq ornında) bastap, Hojeli (orısşada Hovarezm dep bwrmalanğan), Bwhara, Samarhan tärizdi Orta Aziyalıq qalalardıñ barlığında äulieler kesenesi köp ekeni jäne ol qabirler jergilikti mwsılmandardıñ sıyınu ornına aynalğanı naqtı derektermen bayandaladı. Sol qalalardı bileuge tağayındalğan qazaqtardıñ (orısşa «Şıñğıshandıq tatarlar» dep körsetilgen) jergilikti mwsılmandarğa eliktep sol qabirler basın ziyarat etuge dağdılanğanın da aytıp ötedi. Osı jazbalar Temirlan zamanına deyingi qazaq halqı bir Allağa ğana sıyınğanına jäne bir Qwdaydan ğana qajetin swrağan tura joldağı mwsılman el ekenine kuä. Haq joldan jañılısu Temirlan bilegen zamanda bastalğan. Sondıqtan äulielerdi Allamen aradağı «posrednik» etuge dağdılanğan sopılıq joldı qazaqtıñ ata-babasınıñ jolı degender qattı qatelesedi.

Qalay bolğanda da qazaq bir Allağa ğana sıyınğan mwsılman, al qazirgi sopılıq jol - bilikke jetudi maqsat etken bir toptıñ qaruı ğana. Öytkeni, onday sopılıq joldı wstanğandar wstazına tolıq bağınıp, sol wstaz-äuliesi arqılı ğana Alladan järdem swraytın «zombi» topqa aynaladı. Onday zombi-mwsılmandardı basqaru, öz maqsattarına qoldanu öte oñay. Al qajetin tikeley bir Alladan swraytın, öz betimen Qwran ayattarı mağınası men hadisterdi zerttep oqitın erkin mwsılmandı özgeniñ qolşoqparı etu qiın. Arabqa wqsaymız dep barınşa tırısatın, alayda sözderi orısşa key orıstanğan mwsılman qazaqtarğa renjimiz dep sopılardıñ qarmağına tüspeyik, ağayın. Qazaqtıñ mwsılmandığı eş arabtan kem bolmağan. Biz mwsılman äulieler men ğalımdardı qwrmetteymiz, alayda olardıñ qabirlerinen swramaymız. Biz bir Alladan ğana tileytin, bir Allağa ğana sıyınatın qazaq halqımız, ata-babamızdıñ jolı sol. Osı joldı wstansaq ğana Allanıñ qorğauında bolamız, osınday tura jol - memleketimiz ben wltımızdıñ saqtaluınıñ bastı kepili bolıp tabıladı. Al sopılıq joldıñ Allanıñ qaharına wşıratatına, onıñ aqırı memleketimizdiñ joyıluına jäne wltımızdıñ özgege qwl boluına apararına ötken tarihımızdıñ özi kuä.

Bekjan Ädenwlı

Abai.kz

 

93 pikir