Senbi, 19 Qazan 2019
Dep jatır 2579 5 pikir 18 Säuir, 2019 sağat 12:39

«Ayır tildi, şwbar dindi...»

«Ayır til» turalı auız auırtpay-aq qoyayın, osı künge deyin onı jer tübine jetkizip, şıñnıñ şıñırauına şığara aytıp bitkenbiz...

Al, taqırıptağı osı bir tosın söz tirkesi bizdiñ qazaqtıñ söz qorına jaña ğasırdıñ basında kelip qosılğanı dausız. Alğaş qay jazarman, qanday şeşen oylap taptı ol belgisiz... «Men tapqam,  ne ol tapqan» degender bolsa ayta jatar.

Meniñ aytpağım, osı «ayır tildi, şwbar dindi» degen anıqtamanıñ  halqımızdıñ qazirgi şın harekteri ekenine közim jete bastağanı.

Äriptes, dos-jarandarmen bolğan bir basqosuda, «Bizdiñ halqımızda hazireti Ğali Arıstan turalı añız, dastandardıñ köp ekeni, onı aytqan kezde atalarımız «oy, qasietiñnen aynalayın şadiyarım!» dep, äjeler jağı jaulığımen köziniñ jasın sürte emirenip, balalar jağı onday eresen erdiñ asqan batırlığın köz aldarına elestetkendey  emeksip otıratın edi...» dep, kirispe söylep, bir qızıqtı äpsananı aytuğa oñtaylana berip edim, otırğandardıñ biri:

«Oy, ağa  ol sol zamandağı parsılardıñ bizge jasağan ruhani äserinen tuğan qiyali närseler ğoy. Haq dinge qatısı joq!» dep qaldı. Özim bala kezimen talay estip ösken boyıma izgilikten basqa ziyanı timegen tuğan halqımnıñ ruhani qazınasın bir auız sözimen joqqa şığarıp otırğan bauırıma qarsı söz aytıp, daulasqım kelmedi.

Öytkeni,  bizdiñ buın ateizmnen şığıp demokratiyamen qauışqan kezde, halqımızdıñ haq dini qayta keldi, dep qattı...ı...ı quandıq.

Tükirik jwtudan da qorqıp qoltığımızğa  bötelke tığıp jürip alğaşqı orazanı wstap, «mınau  ne degen tereñ filosofiya» dep, alğaş jwqa kitapşa bolıp şıqqan payğambardıñ hadisin oqıp märe-säre bolıq.

Bwl kezde, el işinde Sarı äulie, Kök äulie, Jasıl äulie...  sekildi türli-tüsti äulieler şığıp, qara-şobır köpşilikpen birge olardıñ uağızına da jügirdik. Söytip jürgende, kieli meken Türkstan jaqqa saparlaytın Aq ana, Aqqu ana degen qasietti äyelder payda bolıp, «PAZ» avtobustıñ artına tiri qoy tiep alıp, aruaq adaqtağan wrğaşılar jamağatı degender de köbeydi... Bılayşa aytqanda, halıqtıñ arasında «din küşeye bastadı».

Krillicamen tört-bes qısqa süre jattap alıp jwma namazğa jalpıldadıq. Osını keremet dindarlıq körip, köñil jaylandı. Toqsanınşı jılardıñ orta twsında Türkiyadan, Mısırdan, Päkstannan alğaş dini oqu oqıp kelgen jas talapkerlerdiñ qazaqşa jazğan Islami kitaptarın tügin qaldırmay oqıp, «O, Islam degen meniñ atam men äjemniñ bükşeñdep oqığan namazı ğana emes, qıruar keñ ğılım eken ğoy» dep, materializm meñdegen sanamızğa samal kirgendey ruhani düniemiz kişkene jandanıp, düniege basqaşa közben qarauğa talpındıq, özimizşe...

Söytip jürgende, dariyaday jıljığan jıldar da ilezde ötip, elde Islam dininiñ oqımıstılarınıñ sanı artıp, olardıñ neşe türli pätua-tüsiniktemelerinen osı Haq dinniñ qaysısı haq, qaysısı aq, qaysısı qara, qaysısı sara ekenin bilmey bası qañğırğan adamdar da köbeydi. Bası qañğırğan degennen göri, bası jañğırğan dese de bola ma, dep qaldım.

Öytkeni, toqsanınışı jıldarı «bismillä» degen sözdiñ sözbe-söz mağınasın da bilmeytin zamandastarım, qazir din dese bilmeytini joq, tuma talant «dintanuşı» bolıp ketken sekildi.

Astana jaqtan äyelimen qıdıra kelgen eski tanısımnıñ aytqan äñgimesine qattı tañqalsam da, din jönindegi «bilimdarlığına» tipti, tänti boldım. Erkeginiñ aytqan äñgimesin äyeli qattı qadağalap otıradı eken.

Ekeui äldebir jwma küni meşitke  sadaqa salmaqşı bolıp köşege şığıptı. Özara aqıldasadı, «qaysı meşitke barsaq jaqsı boladı», dep. Küyeui aytıptı, «eñ qımbat salınğan, jarqırap twrğan meşitke sadaqa bersek, sauabı köp boluı mümkin» depti. YAğni, naqtırağın aytqanda qaladan jaña alıp jatqan päterdiñ qwjatı tez bitu üşin Qwdayğa meşit arqılı teñge jöneltip jalbarınbaqşı ğoy.

Äyeli, «eki mıñ teñge bersek bolatın şığar», dese küyeui «äy, ananday saltanattı meşitke eki mıñ teñge salu degen wyat emes pe, onıñ üstine üydiñ dokumenti üşin salğalı twrmız, para berseñ odan da köp aqşa ketedi, ne de bolsa on mıñ teñge salayıq» dep, äyelin köndiripti.

Söytip, ekeui jwma namazınan bwrınıraq  älgi  ataqtı meşitke endi tayap qalğanda, däl aldarında qapşıqqa salğan auır zattı qoldasıp alğan, jwpını kiimdi, jüdeu jüzdi eki jas jigitti köredi. Äyeli kilt toqtap, küyeuiniñ jeñinen tarta qaladı, «Qanat, mına ekeui älgiler emes pe!?» deydi, sıbırlap. Küyeui: «Ne boldı? Älgileriñ kim!?» deydi, şoşına.

Äyeli jauap ta bermey, äy-şayğa da qaratpay, kilt bwrılıp keyin qaray jıldamdata basıp: «Äy, älgiler dep, älgi jaratındardı aytıp twrsam, däl artına barıp alıp, dar-dar etesiñ ğoy özi! Käne, tez qaşayıq!» dep, üylerine zıtadı. Sodan, bir päleden aman-esen qalğandarına mäz-mäyram otıradı ğoy.

Keşke üyge jwmıstan wldarı keledi. «Bügin jwma namazğa bardım» deydi, ol. Ekeui ürpie qaladı: «Äy, meşit jaq tınış pa?» deydi, qosarlana. Wldarı «Ne boldı?» degendey, añtarıla qaraydı. Äke-şeşesi bügingi körgenderin, özderiniñ aman qalğandarın aytqanı sol edi, wldarınıñ közi jasqa tola baqırayıp, auızın aranday aşıp, işin basıp büktetile qwlap tüsipti. Dauısı qiıq-qiıq şığıp selkildep jatır.

Ekeui «Mınau qattı qorıqıp talıp qaldı ma, ne päle boldı?!» esterin jiya almay, üreylenip twrğanda, wldarı külkiden parlay aqqan köz jasın sürte, ornınan twradı.  Söyley almay äli külip jür: «Äy, mama-ay! Jarğıştar degeniñ meşittiñ artına plita tösep jürgen jwmısşılar emes pe! Bizdiñ Oraz da sonda istep jür, bağana körgem» depti. Biraq, maması oğan qaydan oñay ilana qoysın...

Osı «jarılğıştan» bastalğan äñgimeden keyin älgi eski tanısım Qanattıñ şabıtı aşılıp ketkendey boldı. Mağan däris oqığan wstaz sekildi toqtamay tögildi: Moyınına galstuk tağıp, europalıqtar qwsap şıttay bolıp jüretinderdi «süleymenşiler» deydi. Olar Qwrandı tüpnwsqadan üyrenip, täjuitti jaqsı meñgeredi. Qari bolıp, senimge kirgenderi «rabıtağa» qamtıladı.

Al, mwrtın şaqana ğana şırpıtıp qoyıp, saqalın qırıp tastap därishanada Qwrannıñ mağınaui täpsiri deytin «Qızıl kitap» oqitındar «nwrşılar». Olardan bölinip şıqqan «gülenşiler» degen top «mwsılmandar ğılımnıñ bärin igeru kerek» degen maqsattı wstanadı.  Basına qazaqı oyulı taqiya kiip, mwrtın dırday qırıp, saqal qoyıp jüretinder «sälapşilar». Olardıñ köbi orıs tildi qazaqtar boladı. Keybireuleri şalbarınıñ balağın qısqartıp tastaydı, key sälapşılar wzın köylek kiip ayağına mäsi swğadı.

Endi, saqalı keudesin jauıp jürgenderdi körseñ olardı «uahabşılar» deysiñ. Olardan basqa «qwranidter» degender de bar. Mäulana degen ğwlamnıñ jolın wstağan «tassauıpşılar» degender de boladı. Al, özimizdiñ YAssaui babamızdıñ jolın quğandar da az emes, «zikirşiler» degen de bizde bir kezde qattı köbeygen, deydi... Taqiyasında oyuı joq şımqay kök bolsa...

Onıñ mwnşa «bilimine» tañırqap: «Äy, Qanat mwnıñ bärin qaydan estip jürsiñ? Men öz basım sol mwrt, saqal, balaq, taqiya  degendi äli bilmeydi ekenmin. Endi, öziñ qaysısın wstandıñ?» deymin ğoy. «Oy, mwnı qazir eldiñ bäri biledi emes pe? Men osınıñ qaysısı oñdı dep... oylanıp jürmin...»

«Sonımen, basqanı qoyıp öziñdi aytsañşı!...» desem, Qanat äyeline jautañday qarap: «Mına, Gülmayra rwqsat bermey jür, Jwma namazğa barayın desem, jarılıp ölgeli jürsiñ be?! dep wrsadı... Pensiyağa şıqqan soñ biraq, körem be, dep bayqastap...»

«Üybay-au, Qwdaydan garantiya alıp pe, eñ... ajal degen aytıp kelmeydi ğoy!...»  Älgi, şabıttanıp äñgimeni bwrqıratıp otırğan Qanatımnıñ öñi özgerip ketti. «Öy, olay deme! Namazğa jığılayıq dep jürmiz...» dep, renjidi.

Äñgimeni qalt jibermey baqılap, gül-gül jaynap otırğan Gülmayra da küyeuine bolısa ketti: «Qanat qwlquallanı jaqsı jattap alğan, jwma  sayın täñerteñ şelpek pisirip bet sipaymız» dedi.

Men de, eski tanısımnıñ dinge degen talpınısın quattağanday: «Qaneke, endi namazğa jığılğanda da öziñ aytqan osınşa köptiñ bireuin wstanuıñ kerek qoy...» dedim.

Qanat bağanadan aytpay sür ettey saqtap otırğan oyın jayıp saldı: «Bäri Äbu Hanipa degen bağıttı jaqsı dep jür... jığılsaq, sonı wstap jığılatın şığarmız...»

«Onıñ qanday jaqsılığı bar eken?»

«Oyboy, onı öziñ de biletin şığarsıñ! Ata-babamız wstaptı ğoy, bayağıda... Äyteu, toy-tomalağımızğa bögeti joq sekildi...»

Ärine, mwnday äñgimeni alğaş estip otırmasaq ta, meni tañğaldırğanı zamandastarımnıñ dinniñ imani maqsatınan göri «dintanuşılıqtı» qattı «zerttegeni». Bir qızığı älgi äñgimeden keyin «psihologiyalıq virus» mağan da jwqqan sekildi, köpşilik kölikke otırğan kezde erkekterdiñ mwrınınıñ  astındağı  mwrtınıñ  jağdayın baqılaytın, saqalınıñ wzın-qısqasın tekseretin, balağına da köz tastap qalatın, taqiyasına da qadala qaraytın basımda avtomat birdeñe payda bolıptı. Bir jaqsısı, Qanattıñ qatınınıñ «jarılğış» deytin üreyinen aman-sau qalğan siyaqtımın, äyteubir...

Aytpaqşı, äñgimeni basında auızğa alğan Hazireti Älidiñ äpsanasın ayta ketsem, sauattı oqırman onıñ Haq dinimizge eş oğaştığı joq ekenin bayqaytın şığar deymin:

Hazireti  Äli öziniñ qırıq senimdi serigimen jorıqta kele jatsa, aldınan üş ayaqtı at mingen bireu qaşadı. Bäri qanşa qusa da jete almaptı. Kelesi de, auır otın kötergen bir miskindi jolda keziktiredi, ol otını soşa auır bola twra aldınan otın körinse boldı tağı da qosıp köterip aladı. Olar jol jieginen kezikken jılandı öltirmek bolıp, qamşımen qanşa wrsa da, jılan örşelene şapşıp ölmeydi, sonda Äli oğan sausağınıñ wşın tigizip edi, juasıp jayına ketti. Bir kezde däl  jol üstinde jatqan qazına salğan sandıqtı köredi, tört-bes jigit jetip barıp kötermekşi bolıp edi, ornınan qozğalta da almadı. Al, arıstan quattı Älidiñ özi at üstinen ilip almaq bolğanda twlparınıñ tört ayağı jerge kirip ketti. Sonda, esek mingen bir qariya adam kelip onı qolındağı  bişiginiñ  wşımen ğana ilip kötere saldı, deydi.

Soñında Äli bwl körinistiñ Allanıñ adamdarğa körsetken hikmeti ekenin bilip, dostarına şeşuin aytıp bergen eken: «Üş ayaqtı at adamdardı aldaytın dünieşilik, ömir boyı qusañ da jetkizbeydi. Otın kötergen adam, bizdiñ pendeşil näpsimiz, künämizdi azaytudıñ ornına köbeytuge qwştarmız. Al, jılan degen öz äyeliñ, qattı ketseñ örşelenedi, jwmsaq qatınassañ janıñnan tabıladı. Qazına sandıq degen adamdardıñ bwl ömirde jetuge tiisti danalığı onı baylıqpen de, bilikpen de, küşpen de ala almaysıñ, onı igeretin adamnıñ parasatı ğana» depti.

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

5 pikir