Särsenbi, 17 Şilde 2019
Twlğa 1726 0 pikir 26 Säuir, 2019 sağat 10:09

Aqjayıqtıñ «Aq şağalası» häm qazaq tili

Aqjayıqtıñ «Aq şağalası» atanğan qoğam qayratkerin oqırman qauımğa tanıstırıp jatudıñ özi artıq. Äñgime appaq kelbetimen ğana emes, jürekjardı jırlarımen, tipti, öziniñ esimimen erekşelenip twratın aqın Aqwştap Baqtıgereeva jaylı bolıp otır. Dese degendey, qazaqtıñ aqın qızınıñ «Aq şağala» atanuı da tegin emes. Halqınıñ mañdayına tuğan qalamger apanıñ aqındığı bir töbe de, qayratkerligi bir töbe. Qay kezde de turalıqtı betke aytıp, ädildikti süyetin qoğam qayratkeriniñ keyde tura aytamın dep, tuğanına da jaqpay jüretin kezderi de az emes. Soğan qaramastan, qoğamdağı bolıp jatqan türli keleñsizdikter men ädiletsizdikterge şıdap twra almaytın aqın jas wrpaqtı kezi kelse sözimen bolsa da jönge salğandı öziniñ parızı sanaydı. Büginde äyel pendesi tügili, erkegiñ eñkeyip qalğan bwqpantay zamanda eldiñ joğın joqtap, mwñın aytıp jürgen apamen jaqında kezdesudiñ säti tüsken edi. Sonda el ömirine belsene aralasıp jürgen qoğam qayratkeriniñ ana tilimiz jayında aytqan kesek-kesek oyların qağaz betine tüsirip, oqırman qauımğa wsınıp otırmın.

 

«Tiliñdi wmıtu – tegiñdi wmıtu»

Qazaq – tilimen dauın şeşken, osı tilinde wrandap jauın jeñgen, san ğasırlar wrpağın ana tilinde tärbielep kele jatqan halıq. Bizdiñ bügingi qoğamımızda keybir keleñsiz jağdaylardı tuğızıp otırğandar – ananıñ tilinen när almağandar. Şındığında, öz tiliñdi wmıtu öz tegiñdi wmıtuımen para-par. Bizdiñ keşe de, bügin de «til, til» dep jalıqpay aytıp jürgenimizdiñ tegin emestigin tüsinetin uaqıt jetti, tipti, asıp ta ketti. Tilimizdi qwrmetteu arqılı biz bärine jeter edik. Eger bizdiñ barlığımız öz ana tilimizdi jaqsı bilsek, barlıq närseden tek wtar edik. Söz tüsinbegendi «körgensiz» deymiz, «mınau söz wqpaydı» eken deymiz. Mine, sol körgensizdiktiñ bäri öz tilin bilmegennen ketip jatır. Men, ärine, özge tilde söylegenniñ bärin körgensiz demeymin, biraq qoğamda ketip jatqan köp qateliktiñ bastı sebebi – öz tamırı men tilin bilmeuden bolıp twr. Til bolmağan jerde wlttıñ tärbieniñ ayqsaytını anıq. Sodan da qızımız balasın dalağa tastap, keremet soqtalday jigitterimiz üy bolıp, öz wyasına qorğan bola almay jür. Qazir bizdiñ elimizde Maqaş Tätimniñ sanağı boyınşa 350 mıñ otırıp qalğan qız bar. 150 mıñ öz otbasın qwrmay jürgen bilimdi jigit bar. Bizdiñ birneşe til biletin, sauattı qızdarımız nege ana bola almaydı? «Auruın jasırğan öledi» degen söz beker aytılmağan. Sol qızdarımızğa: «Aynalayın, ana jolın quıp, ana bol, öz ana tiliñde äniñdi aytıp, besigiñdi terbet» dep otırğan kim bar? Biz qazir bälen til bilemiz dep maqtanamız. Til üyrenude qazaq aldına jan salmaydı. Qazir qazaqtıñ orısşa söylegenine orıstıñ özi tañ qaladı, tipti, key orıs wltınıñ özi olay söyley almaytın şığar. Osındayda kenje qızımnıñ kişkentayında: – «Mama, siz joqta bizdiñ üyge özi qazaq, auzı orıs apa kelip ketti» degen sözderi esime tüsedi. Äli künge deyin köşege şıqsam özi qazaq, auzı orıstarmen söylesip üyge qaytamın. Qazaqqa qazaqşa auız qaşan bwyırar eken?..

 

«Özge tilmen kelgen tärbie – ögey bala tärizdi»

Qazir qarap otırsam, wstaz degen sözdiñ qadirin qaşırıp alğandaymız. Zañger bola almağan, qarjıger bola almağannıñ bäri mwğalim bolatın boldı. Al dwrısı, eñ darındınıñ, eñ qabiletttiniñ arasınan mwğalim tañdap aluımız kerek der edim. Oquğa tüserde «mınau erteñgi wrpaqtı tärbieleytin adam» degen minezdememen alu kerek. Basqa salada adam pısıq bolsa, jetilip ketedi. Al bala ösiru degen ülken jauapkerşilik. Odan qate ketse, adamzat qasiret şegedi. Bir balañ jaman bolsa, onda seniñ ömiriñ tükke twrmaydı. Balanı ösiretin wstazğa köñil bölinbey qalğandıqtan, köp qatelikter ketip jatır. Keyde keybir zamandastarım: «Qazaq mektebinde bilim joq, basqa tilde oqıtsaq balamız bilimdi boladı» dep aytıp otıradı. Aynalayın-au, ana tilin, öz ata-babañnıñ qasieti men qadirin bilmegen balañnan ne kütesiñ? Sılanıp-sipanıp Amerikağa, Angliyağa barıp keler. Qazaqtı mensinbey, ana jerde bölek ıdıstan tamaq işip, bölek jüredi. Söytip, qız küyeusiz qaladı. Jigit barıp basqa wlttan äyel äkeledi, twqımın qwrtadı. Osını halqımız, erteden nasihattadı, astırtın ayttı da. Kezinde qazaq mektebin aşuğa talpınıp, orıs mektebiniñ bir bwrışınan qazaq sınıbın aşqızğan Şona Smahanwlı siyaqtı wlt janaşırları ajalınan bwrın köz jwmdı. Sol Şona Smahanwlı ağamızğa erip, «Qazaq balabaqşasın, qazaq mektebin aşamız» dep wran kötergen belsendi toptıñ bel ortasında boldım. Segiz sınıpqa tolmasa, qazaq mektebin aştırmaydı. Almatıdağı №12 mektep aldımızdağı ağalarımızdıñ küşimen aşılğan bolatın. Keyin №44 mekteptiñ aşıluına atsalıstım. Alğaşında aralas mektep bolıp aşılğan. Jetinşi sınıptağı bala sanı tört-bes adamnan aspadı. Sol kezderi jayau köşe kezip kettim. Kezdesken qazaq äyeline «Aynalayın, qazaq tilinde 7-8 oqitın balañ bar ma?» deseñ, «YA sama ne ponimayu po kazahski» dep, mwrnın şüyirip öte şığadı.

Almatıda üş balamızdı qazaq mektebine arqalap aparıp jürip oqıtqannan wtılğan joqpız. Qazir äli de balasın orıs mektebine berip jürgen ata-ana tüptiñ tübinde wtılatının sezbeydi. Özge tilmen kelgen tärbie, ol öziñnen tusa da asırap alğan ögey bala tärizdi. Meniñ keybir zamandastarım jılaydı: «Qazaqşa oqığanı: – Mama, qalaysız? Jağdayıñız jaqsı ma? – dese, orısşa oqığanı: – Tı vçera zvonila? Çto, s toboy çto-to sluçilos'? – dep swraydı. Bwl ne degen ayırmaşılıq? Eki balam eki mektepte oqıp edi», dep ökinedi. Basqa wlttıñ minez-qwlqın alğan balañ ol wltqa qosılmaydı, ol wlt ta onı bauırına baspaydı. Eseye kele, «mojno, ya po russkiy» dep twrğandı qazaqşa top qabıldamaydı, orıs onı qajetsinbeydi. Birinşi sol bala qinaladı. Bilimdilik degen eñ aldımen – parasat. Sol parasat negizi – mektep. Aqılı bar ma, ana tilinde oqıdı ma, negizgi tüpki tärbieni aldı ma, sonda ğana ol azamat boladı. Qazaqşa aytqan: «Meyirimdi bol, wltıña qızmet et, aqıldı bol, ala jipti attama, wrlıq jasama» degen sözderdi wqqan baladan ğana ümit kütuge boladı. Al qazir bizdiñ azamattarımızdıñ keybireui ornınan twrıp sälemdesudi, ülkendi sıylaudı bilmeydi. Seni qalay bolsa solay şığarıp saladı, sebebi boyında wlttıq mädeniet joq. Mädeniet degen tuğan tilimen keletin, qanmen siñetin, wlttıq tamırdan beriletin ğajayıp när.

 

«Til bolmağan jerde wlttıq tärbie aqsaydı»

Jalpı, men til bilmegen adamnan qorqam. Bir kezderi sonday kezeñ bolğanı ras. Almatıda qazaqşa jalğız mektep qana qalğanı – osınıñ däleli. Özge tilge oqıtu arqılı onıñ dünietanımı özgeredi eken. Evreylerde bayqasañız, olardıñ oylıları köp boldı ğoy. Olarğa kişkentay kezinde Çukovskiydi oqıtadı. Ol kip-kişkentay balağa jan-januardıñ öz dausımen söylegeni dwrıs eken dep aytadı. Qarğa qarqıldau kerek, it üru kerek degen siyaqtı. Al mısıqqa ürgen, itke miyaulağan jaraspaydı. Kişkentay balanıñ sanasında är närse özi bolıp qalu kerek degendi qalıptastıradı. Söytip, evreyler kişkentay balanıñ kişkentay ğana taqpaqtarın osılay jazadı. Osınıñ özinde ülken män jatır. Nemese tauıqtıñ bauırında ösken qıñır üyrek, bäribir üyrek bop wşıp ketedi ğoy. Tauıq qıt-qıttap qalıp qoyadı. Qazir osılardı oqıtpaydı ğoy deymin.

Men jastardıñ til üyrenuine qarsı emespin. Köp til bilgenniñ eş ziyanı joq. Biraq qazaq balası äueli besikten ana tilin bilip, wlttıq tärbieniñ qaynarına susındap ösui kerek. Wlttıq tamırı üzilmegen bala ğana keyin qanşa til üyrense de, öz tilin wmıtpaytın boladı. Al bala qazaqşa oqıp-jazıp üyrenbey jatıp, oğan basqa tilderdi tıqpalau – meniñşe, dwrıs emes. Leningradta (qazirgi Sankt-Peterbor) oqığan, orısşa, ağılşınşa taza söyleytin, biraq qazaqşa läm-mim dep auız aşa almaytın, onıñ üstine ol jaqtan naşaqorlıqqa şaldığıp oralğan qazaq jigitterin bilemin. Bärin oqıdı, bilim meñgerdi, alayda, ana tilin wmıtıp ketti. Bwl öziniñ aq süt bergen anasın, aq batasın alğan atasın, tübin, tegin, Otanın wmıtıp, satıp ketkenmen birdey emes pe? Wlttıq ruhta tärbielengen balalar ağılşınşa oqıp, meñgerip jatsa, mine, solardan birdeñe kütuge boladı. Tilin satqan, Otanın satqan, anasın satqan, dinin satqandar tüptiñ tübinde qayğı-qasiret şegedi. Ol qayğını öziniñ balasınan şegui mümkin. Öz balası öziniñ auzına su tamızbauı mümkin. Sebebi odan wlttıq sipat körgen joq. Olardı tabiğat qaytarmasa, sanası bilse, özderi bwrıladı. Biz ketkendermen emes, bolaşaq wrpaqtı, ömirge jaña kelgen balanı tärbieleuimiz kerek. «Sen qazaqsıñ, seniñ eliñ – qazaq eli» dep, öz tilinde ösken azamattan ğana qazaqtıñ wltın süygen azamat tuadı.

 

«Wlt tilinde söylemegen wrpaqtıñ ömiri ökinişpen ayaqtaladı»

Iä, qaltalılar şet eldi tanıp jatır, şükir, şet tilin meñgergen wrpaq ösip jetilude, biraq ana tili men ata salt wlt saqtauda, eldikti saqtauda ornı bölek närse emes pe? Qazir bizde sol dala filosofiya­sı, ğasırlap jina­ğan babalar dästüri, wrpaq tärbieleu­degi qwndı pikirler wmıtı­lıp twrğanğa wqsaydı. Täuelsiz Qazaq­stannıñ erteñine layıq sanalı, namıstı, janı bay, saltqa berik wrpaqtı tärbieleu keyinge qaldıra twrudı kötermeytin mäsele. Mwnıñ bäri jaqsara tüssek, bola tüssek, eşkimnen kem bolmasaq degen igi arman, aq tilek.

Kemeldenip kele jatqan elimizdiñ keñ mañdaylı basşısı qanday, baylığı qanday, öneri qanday! YApır-ay, bwl qazaqtıñ qızdarı netken talanttı edi! Bibigül, Roza, Jäniya, Ayman, Şwğıla, Mayra, Läyla. Är esim wlt namısın köterip twrğan joq pa? Osınşa önerli qızdar ösirgen wlt kimnen kem, onıñ tili kimnen kem? Nege ana tilimizde söyle­meymiz? Şınında wlt tilinde söylemegen wrpaqtıñ ömiriniñ ayağı ökinişpen bitkenine talay mısal keltiruge boladı. Olar özinen tuğan wlğa da jat bolıp ketken. Talay arıstarımız özge wltqa üylenip, qartayğan­da qarttar üyinde qalğan! Osınday namıs tärbiesinen tıs qalğan wl-qız aralas nekege beyim keledi. Ana tildi de qoldamaytın solar. Ol jerde ata salt jaylı äñgime bolmasa, aqırı qiın. Keyde jağdayğa baylanıstı ana tilin jete bilmese de wlttıq namıstı joğarı wstap otıratın otbası boladı, namısşıl, öjet boladı-aq, ätteñ özin tereñ bile almay qinaladı. Bäri bir ana tiliniñ tereñ mänin ana sütimen emgenge, Älippeden bastap söylegenge jetpeydi. Keyde ana tilinde sayrağannıñ sanası tömen, namısı joq bolıp qinaydı. Sondıqtan ruhani bay, sanalı, namısqoy wrpaq tärbiesi är ata-ananıñ esinen şıqpauğa tiis borışı der edim. Wlttıq namıstı sezinbegen qızdardıñ aldı Amerikada, soñı Vengriya men Türkiyada twrmısta jür. Özge wltqa şıqqan qızdan qazaqqa ne payda, olar balasın qazaq dep jazdırta almaydı.

Ana til­diñ tärbielik qasieti men qwdiretin bilmegen, öner men än-küyden sezigi joq januarğa wq­sas adam obal-sauaptı bilmeydi, qwdaydan qo­rıqpaydı. Aqşa berseñ, bar bwyrıqtı orın­daytın – mäñgürt. Onı da ösirip otır­ğan öz ortamız, aspannan tüsken joq. Qo­ğamdağı tärtiptiñ bwzıluına bastı sebepti de sondaylar.

 

«Ana tilin bilmegen adam namıssız keledi»

Bügingi qoğamda twlğanıñ boluı şart emes. Nege qazaq «Jeti atañdı bil» deydi. «Jaqsı bolsın, jaman bolsın, seniñ jeti atañda tegiñ bar» dep aytıp otıradı. Mine, osınıñ bäri tärbieden ketip otır. Söz biledi desek, Abayğa nege siınbaymız?! Batır, aqın desek, Mahambetke nege siınbaymız?! Siınatın esim köp qoy. Sonıñ bärin nauqan jasap, toy qılamız da, şulap-şulap bir künde öltirip jiberemiz. Osılay törimizde mäñgi baqi twratın esimderdi oyınşıqqa aynaldırıp jiberdik. Italiyanı alıñız. Mikelandjelo siyaqtı, balalardıñ bäri tuğannan swlulıqtıñ suretin saluğa wmtıladı. Basqa wlttarda osınday twlğalar bar. Al bizde Abaydı aytayın deseñ, til bilmeydi. Til bilmegen soñ, öleñdi qaytıp tüsinsin?! Üyde aytatın ata-ananıñ siqı anau, olar til bilmeydi. Namıssızdıq osıdan kelip şığıp jatadı. Sodan keyin qazaqtıñ tili dep qaşanğı şulaydı? Öz elinde otırıp, öziniñ tilin joqtağan neğılğan bwl sorlı wlt. Oğan sonşa aqşa bölgenşe, qazaqtıñ balasına basqa tilderdi qosıp oqıtatın jağday nege jasamaydı?! Qazaq tilin oqıtuğa milliardtap aqşa bölinip jatır. Qazaq öziniñ tilin bilsin, aqşa töleseñ de, tölemeseñ de... öz anasın tanısın, äkesin qadirlesin, tarihın oqısın, qazaqtı soğan mindetteu kerek. Tegin bilmegen soñ mäñgürt boladı emes pe? Osınıñ bärin oqıtatın wlağattı wstazdar kerek. Qazir wlağattı wstazdarıñız nan izdep, qaraqan basımen ketip qaldı. Sodan keyin aqşalı oqular köbeydi.

Qazir mektepterde qazaqı tärbie­niñ sağatı ötpeydi. Nemerelerimiz Alpa­mıs, Er Tarğın, Qobılandı bolıp emes, monstr bolıp kiinudi qalaydı. Bwl tegis qoğam köñil böletin şarua, bir-eki äjeniñ qolınan kelmeydi. Qazir äjelerdiñ özi ertegi men maqalsız öskender. Meksika serialı tärbielegen kempirler emes pe? Besikten ana tilde äldi dauısın estimegen wr­paq wlttıq ruh jaylı aytqandı wq­pay­dı. Mektep oqulığınıñ är taqırıbı tu­ğan jerdi süyu, öz ana tilin süyuden bastal­ğa­nı jön-aq. Qazaqqa basqa el seni bi say­lamaydı, qay tildi meñgerseñ de sen qazaq­sıñ dep üyretu qajet. Beybarıs Mısırdı bilegenmen, jusan iisin añsap, dala barı­sınıñ müsinin salıp ölgenin aytu kerek siyaqtı. Oljas aqınğa bäribir eskertkişti qazaqtar qoyatını şındıq.

 

«Wrpaq tärbiesi alañdatpay qoymaydı»

Meniñ Oralğa oralğanım – özimniñ şeşimim. Oğan sebepşi bolğan Prezidentttiñ: «Qalamgerler halqınıñ ortasına barsın, wrpaq tärbiesimen aynalıssın» degen sözi edi. Bwl söz meniñ kökiregime qondı, wnadı. Qalamgerge öziniñ ösken ortası kerek. Ärbir qalamger «Men aqın edim», dep Astanada, bolmasa Almatıda şirenip otırıp aluına bolmaydı. Tuğan jerine, halqınıñ ortasına barsa, körgen-bilgenin üyretse – jwmıstıñ ülkeni sol dep oylaymın. Öytkeni, memleket mwratı, ana tiliniñ qasieti, ideologiya, ädebiet pen mädeniettiñ nasihatı soñğı jiırma jılda aqsap qalğanı jasırın emes. Eñ bolmasa körgenimizdi aytamız, bilgenimizdi üyretemiz. Jerlesterimizdiñ oğaş qılığın körsek, «Täyt!» dep tıyım salamız. Ata-salttı, baba dästürin qwrmetteuge şaqıramız. Men özimniñ tuğan jerime kerekpin-au dep oyladım. Sonday ör, ruhı biik eldiñ bügingi wl-qızdarına analıq, apalıq ıqpalımdı tigizu, olardıñ oy-armandarın wştau, egemen elge qaltqısız qızmet jasau qajettigin wğındıru edi. Äytpese ekiniñ biri qolı jete almay jürgen, bükil sanalı ğwmırım ötken orta, qatar qwrbı, dos-joldas tapqan äsem Almatını qiıp mwnda kelermin be? Meniñ oyımşa, qazir jastarğa bizdiñ tarapımızdan köp kömek kerek. Öytkeni soñğı kezde olar ne istep, ne qoyarların bilmey, abdırap qalğanday küy keşude. Bwl – bilim salasına da qatıstı jayt. Mısalı, qazirgi kezde aşılıp jatqan aqılı oqu orındarınan köp närse joq, biraq solardıñ layıqtı deñgeyde bilim berip jatqanı sirek. Ana tildiñ mäselesi kün tärtibinen eş tüsken emes. Sol siyaqtı, biz tärbie salasın da köp bosañsıtıp aldıq. Äsirese, qızdar tärbiesin... Tastandı balalardıñ köbeyip ketkendigin de men osınıñ saldarı dep oylaymın. Qazir Batıs Qazaqstan memlekettik universiteti men Oral pedkolledjinde däris oqıp jürmin. Jürgen jerimniñ bärinde qızdarğa: «Erteñ qanday mamandıqtı tañdap, qızmetker bolsañdar da, sender eñ äueli bolaşaq ana ekendikteriñdi wmıtpañdar» dep aytamın. Tüsinetinderi tüsinedi, biraq selt etpesten, öziñe şını közimen qarap otıratındar da jetip artıladı.

Öz betimmen Reseymen şektesetin auıldardı aralap, el-jwrtpen kezdesu ötkizip jürdim. Eşkimnen bir tiın swrağan emespin. Ana tildi aytamın. Alğaşqı kezderi til, dil, din mäselelerine baylanıstı ügit-nasihat jwmıstarımen men barmağan auditoriya, men kirmegen keñse qalmağan şığar. Tipti, banktik qwrılımdarğa deyin kirdik. Keşqwrım üyge kelgende tamağım qırıldap, bitip qalatın. Qazir Oral öñiri edäuir qazaqılanıp qaldı.

Negizgi, qazaqtıñ o basta kele jatqan tärbiesi – dwrıs tärbie. Mäselen, «Şılım şekpe, araq işpe, ötirik aytpa, qiyanat jasama, Qwdaydan qorıq. Alla bärin körip twr, öziñniñ aldıña kelmese, balañnıñ aldına keledi» degen qarapayım ğana naqıldarda qanşama wğım jatır! Qazir bizge anağan wrınıp, mınağan wrınıp qajet emes. Bügingi wrpaq tärbiesine qatıstı aytqanda, halqımızdıñ sonau saq, ğwn däuirinen tamır tartqan tärbiesinen artıq filosofiya joq.

 

«Tilin bilmegen wltınıñ qasietin tani almaydı»

Avtorı esimde joq, bastauış mektepte «Ana tilinen» «Jaman joldas» degen şağın äñgime oqığanbız. Eki dos kele jatsa ormannan ayu şığadı. Bireui jügirip barıp ağaştıñ basına şığıp ketedi de, bireui jügire almay jerge jata qaladı. Ayu ölgen adamdı jemeytinin estigen ol demin almay şıdaydı. Balpañdağan ayu jatqan jigitti iiskep öz jönine ketkesin, joldası ağaştan tüsip kelip: «Ol seniñ qwlağıña ne sıbırladı?» – dep swraydı. «Joldasıñ jaman eken, endigäri qiın kezde tastap qaşatın ondaylarmen dos bolıp, jolğa şıqpa dedi», deydi. Äñgime mazmwnı osı ğana, biraq bala köñilge qattı äser etedi de este wzaq saqtalıp qaladı eken. Bügin meniñ sanamda jartı ğasır bwrın oqığan «Jaman joldas» oqiğası qayta qılañ berdi.

«Jaman joldas», bälkim, bügingi oqulıqtan tüsip te qalğan şığar, al «Ayaz bi» ertegisin bastauış sınıpta ötip ketu qiyanat. Sol sağatta auırıp qalğan oquşı onı mülde wqpay ketedi. Qazaqşa oqımasa tipten ökinişti. «Ayaz bi» eseygen kezde, äsirese basşı qızmetke baratın kezde eresekterge oqıtatın ertegi. Wlttıq mektepte oqımağandar, bälkim, älem ädebietinen paydalı närseni köbirek alar, ol öziniñ töl tärbiesinen aqsaydı-aq. Ayaz bidiñ köne tonın ilip qoyudıñ özi sabaq, oyasız onı da wqpası anıq. «Aşta jegen qwyqañdı toqta wmıtpa» degendi sözbe-söz audarıp berseñ, orıs tildi basşı onı tüsinbeytini anıq. Bayağıda müjigen bastı nege men esimde sonşa saqtauım kerek dep tañ qaluı äbden orındı bolar edi. Qazaq halqı tarihında aştıq pen quğın körgenin, onıñ wlttıq qasireti men qayğısın tüsinbegen adam tilindegi mazmwndı sözin de wqpası tüsinikti. Kedeydiñ balası aştan ölipti degendi estigen bay balası ol nege quırdaq jemedi eken dep tañdanıptı desedi. Sol siyaqtı orıs mektebinde oqığandarğa «batalı qwl arımastı» tüsindire almağandıqtan, qazirgi wrpaqtıñ qatıgezdigine kuä bolıp otırğan joqpız ba? Endeşe, bata men qarğıstı ayırıp tüsinbegen wrpaq obal, sauap, qiyanat sözin de audarmadan biledi. Endeşe, ana tiliniñ tağdırı dep şırqıraytındar arlı azamatı, ayaulı qızı bar el boludı añsaytın wlı sezimdi joqtauşılar dep tüsinu kerek qoy. Köşe tolı qate jazuğa namıstanbaytındar da til bilmeytinder emes pe? Äli künge orıs mektebine bala süyrep jürgen de solar. Nege dep swrasañız, orıs mektebinde bilim bar deydi. Sonau saq zamanınan kele jatqan öz wltıñnıñ, tärbiesi men tilinde «sauat» joq degendi kim däleldeydi? Piterden oqu bitirip kelgen keme jasau isiniñ şeberi bolğan qazaq jigiti araqtan ölse, onıñ sauatınan ne payda? Mäskeude wlttar tili universitetin bitirgen qazaq qızı orıstan tuğan balasın jetelep, ata-anasınan bölek tamaqtanıp jürse, onıñ sauatınan ne payda?

Qazaq tilin, baba dästürin bilmeytinder «ar», «jan» degen sözdiñ mänisin tüsinbeydi de. Mwnı biz besikte üyretuimiz kerek wrpaqqa. Ata-baba saltın ayta otırıp, «Qızım, qız namısın wlttıñ saqta; wlım, wl namısın erdiñ saqta; kelinim, ata saltın saqta» degen äñgime otbası, oşaq qasınan beriler tärbie. Olay bolsa, wlttıq til – wlttıq tärbie közi ekenin esimizden şığarmasaq deymin.

Nwrswltan Mıqtıbay, jurnalist

Abai.kz

0 pikir