Beysenbi, 12 Jeltoqsan 2019
Anıq 4767 35 pikir 13 Mamır, 2019 sağat 03:13

Qazaqstan "wlıderjavalıq şovinizm şouınıñ" sahnasına aynaldı

«Bessmertnıy polk». Bwl jeti-segiz jıl bwrın orıstar oylap tapqan beysayasi akciya edi. Büginde bütin bir eldiñ ideologiyalıq qaruına aynaldı. Äsirese, Kreml' Qırımdı annekciyalağan soñ, «Bessmertnıy polk» jäne osı tektes akciyalar orıs äleminiñ propogandalıq sayasatınıñ bir bölşegi canalatın boldı.

9 mamır sayın Ekinşi düniejüzilik soğıs ardagerleriniñ közi tirilerine qwrmet körsetip, qwrbandarın eske alatın dästür bar edi. Endi oğan «Bessmertnıy polk» deytin qosıldı. Bwl biz üşin böten dästür. Bireuler bilmey şıqtı, ras. Al endi bireuleri bilip twrıp, bilgenin istedi. Al bwğan bizdiñ bilik maqwldıq körsetti. «Mäñgilik polk», «Mäñgi ölmes polk», «Jaujürek polk» dep atauın toqsan türli özgertip alğanı da ras. Odan özgerip ketken dünieni körmedik. Iä, bireuler özderiniñ maydanda mert bolğan atalarınıñ suretterin wstap jürdi. Al bireuleri bayağıda-aq, qañqası qwlağan Sovettiñ qan qızıl jalauın jelbiretip, atalarımen birge qandıqol qasapşı Iosif Stalinniñ portretin töbelerine köterdi. Täuelsizdigin jariyalağan memleket üşin bwdan ötken basınu bar ma?!

Sonımen şıjığan künde şeruletip jürgen qızıl köşti de kördik. Qazaqstannıñ birneşe qalasınıñ äkimdikteri «Bessmertnıy polk» şeruine rwqsat berdi. Tarqatıp jazamız...

Nwr-Swltan

Täuelsiz Qazaqstannıñ astanası, bas qalası. Basqasın qoyıp, bas qalanıñ bwğan jol beruin qalay aytsañız da, aqtay almaysıñ. Qazaq Eli monumentinen bastap Otan qorğauşılar monumentine deyin 3,5 şaqırımdı jürip ötti, älgiler. Bıltır bwl şeruge 25 mıñnan astam adam qatısıptı. Biıl da sol şamalas boluı kerek.

(Elordadağı şeruşiler)

Biıl bas qaladağı «Bessmertnıy polkqa»  Reseydiñ, Armeniyanıñ, Qırğızstannıñ, Täjikstannıñ, Türkimenstannıñ, Özbekstannıñ Qazaqstandağı elşileri birge qatısqan eken.

Almatı

Almatı ğoy. Azattıqtıñ altın besigi deytin Almatı Stalindi töbelerine kötergenderdi köşesimen jürgizdi. Astana alañınan qozğalğandar 28-panfilovşılar parkine deyin 2 şaqırımdı jayau jürdi. Azattıqtıñ jazuınşa, Almatıdağı akciyağa 120 mıñ adam qatısqan eken. Soraqısı sol, Sovettiñ qızıl jalauın jelbiretken köştiñ basında Täuelsiz Qazaqstannıñ äskerileri, äskeri orkestri jürdi.

(Almatıdağı şeruşiler)

Nwr-Swltan men Almatıdağı akciyağa wzın-ırğası 140 mıñ adam qatısıptı. Al özge qalalarda şe?

Şeruletkiş şirkinderdiñ sanı Pavlodar  men Aqtauda 5 mıñ, Petropavl men Oralda 10 mıñ adamnan asadı. Şımkent pen Aqtau altınşı, Qarağandı jetinşi jıl qatarınan ötkizip keledi. Biıl respublika boyınşa 14-15 qalada ötti. Änşeyinde, üş qazaqtıñ bası qosılsa, äkimdiktiñ basına äñgirtayaq ornatarday tüneretin policiya bw jolı qızıl köştiñ basında jürdi. Qostanayda, oblıs basqaratın Arhimed deytin äkim älgi köştiñ aşıluına qatısıp, söz söylegen eken, tipti.

(Şımkenttegi şeruşiler)

(Qarağandıdağı şeruşiler)

(Qostanaydağı şeru. Anau ketip bara jatqan oblıs äkimi Arhimed Mwhambetov)

(Qızıljardağı şeru)

(Oraldağı şeru)

(Aqtöbedegi şeru)

(Öskemendegi şeru)

(Atıraudağı şeru)

Mine, kördiñiz be?! Eldegi ideologiyalıq jağday osı. Jeñis meyramın toylağan, swm soğıstıñ zwlmatın körgenderdi wlıqtağan, wmıtpağan dwrıs. Wmıtpau kerek eken dep, böten sayasattıñ soyılın soğıp ketpeu de kerek!

Soyılın soğu degennen şığadı, bizdiñ bilik basqasın qoyıp, öz halqınıñ aldında Kreml'ge kiriptarlığın körsetip qoyğan joq pa, osı? Olay bolmasa, Täuelsiz künde, öz eliniñ iri-iri qalalarında, tipti Astanasında öz azamattarına Stalinniñ portret wstatıp, Keñestiñ qızıl jalauın jelbiretip  qoymas edi ğoy. Äy, olay bolmasa, Kreml' ideologiyasınıñ qaruına aynalğan «Bessmertnıy polkti» äkimdik sayttarında äspettemes edi-au...

Wzın sözdiñ qısqası, bwl Soltüstiktegi körşiniñ köñili üşin jasalıp jatqan dünie. Basqaşa aqtauğa jäne kelmeydi.

«Jau ketken soñ qılışıñdı boqqa şap» degen bar ğoy... Alayda aytpay jürgen joqpız. Osı bir böten ädetti qoyu turalı jıl sayın aytamız. «Bessmertnıy polkti» ötkizuge tıyım salu turalı bıltır da, aldıñğı jılı da aytıldı. Atağınan atan şögetin ağalar ayttı, atalar ayttı. Estitin qwlaq bolsa... Estimedi emes, estidi. Endeşe? Endeşe eki boljam jasauğa boladı. YA, estip twrıp, eregeskendey ötkizdi, ya sol soltüstiktiñ pärmeninen şığa almadı... Boldı. Bitti.

9 mamır jeñistiñ 74 jıldığı. Bwl döñgelek data emes. Söytse de, Qazaqstannıñ qalaları sanası imperiyalıq öktemdikpen tärbielengen Kreml' ideologtarınıñ wlıderjavalıq şovinizim şouınıñ sahnasına aynaldı.  Kreml' bwl arqılı – biz sekildi memleketterge orıs äleminiñ ıqpalın tanıtıp, ses körsetti. Arada otız jılğa juıq uaqıt ötse de bwrınğı odaqtas elderde qızıl jalaudı jelbiretti...

Alda 31 mamır kele jatır. Sayasi quğın-sürgin, yağni repressiya qwrbandarın, aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Wlttıq aza twtu küni. Bwl jañağı jwrt Qwdayınday töbesine köterip jürgen Stalin qanqasabınıñ qwrbandarın, Alaş arıstarın wlıqtaytın kün.

Iä, qazaq 30-jıldardıñ basında bükil Sovet odağınıñ halqı körmegen ülken tragediyanı bastan keşti. Halıqtıñ 3/1-i  qırıldı. Tarihi qwjattar men derekterge süyensek, 1920 jıldardan bastap qazaq jerinde 3 millionnan astam adam aştıqtan köz jwmğan. 1,5 millionı bosıp ketken. Bwl qazaqqa jasalğan qastandıq edi.

Alaş arıstarı «Älhämduilla, 6 million halıqpız» dep jürgende özbek jwrtı 2-3 millionnıñ aynalasında bolğan körinedi. Aşarşılıq alqımnan alğan alağay da bwlağay kezeñnen keyin halıqtıñ 60 payızı joyıldı. Qasaqana qoldan jasalğan aştıq pen quğın-sürginniñ saldarınan joyıldı.

Keñes ökimetiniñ tikeley mwrageri – Resey. Onı özderi de ayqaylay aytıp jür. Endigi mäsele – erdiñ qwnı, eldiñ qwnı. Mısal retinde aytar bolsaq, Ukrainadağı aşarşılıqtı jartı älem – «Genocid» dep tanıdı. Al biz şe?.. Biz «Bessmertnıy polk» ötkizip, Stalindi töbemizge köteremiz!

Jaqsı, erteñ, 31 mamır küni keşegidey Almatı men Astanada 140 mıñ adam aşarşılıq qwrbandarın eske alu üşin alañğa şığa ma? Şığar-au, al oğan jergilikti bilik rwqsat bere me? Qaydam! Sebebi – qorqadı. Miting bolıp ketuden qorqadı.  Halıq aydaladağı alayaqtıñ aytağına erip kete me dep qorqadı. Söytedi de, «beybit şeru ötkizudiñ tärtibi bar» degen jeleumen, aldap-sulap qaytaradı. Biz soğan könemiz. Öytkeni, biliktiñ tizginşilerine «Alaş şeruin ötkiziñder» dep pärmen beretin basqa eşkim joq. Öytkeni, Alaş arıstarın wlıqtau qazaqtan basqa eşkimge kerek te emes! Olay emes dep köriñiz...

Arı ayt ta, beri ayt, älgi şeru ötti ğoy. Onı basqasın qoyıp äkimdikter darday qılıp jazdı, öz sayttarında. Pälen dedi, tügen dedi. Atı özgergenmen zatı özgermegen sol şeruge rwqsat berdi. Endigi ne isteu kerek?

Orıstıñ «Bessmertnıy polk» şeruin ötkizgen joğarğı bilik, jergilikti atqaruşı bilik – «Alaşqa tağzım» şeruin ötkizui mindet! Qaşan? 31 mamır küni! Stalindik repressiyağa wşırağan Alaş-Orda qazaq wlttıq avtonomiyası, Alaş qozğalısı qatısuşılarınıñ,  qazaq intellegenciyasınıñ portretterin wstağan jastar barlıq qalalardıñ köşelerimen jürip ötui tiis! Respublikalıq barlıq aqparat qwraldarı Alaş arıstarın nasihattauı kerek!

Biz Alaştıñ 100 jıldığın, wlt kösemi Älihan Bökeyhannıñ 150 jıldığın jetim qızdıñ toyınday ötkizdik! Keşegi «Bessmertnıy polkti» däriptegendey Alaş arıstarı däriptelgen joq! Bes-altı ğalım-jazuşın bes-altı kitap şığardı. Bes-altı jerde jiın ötti. Basqa ne isteldi?

«Alaşqa tağzım» şeruin biıl ötkizege sebep te joq emes!

Biıl:

Teljan Şonanovtıñ 125 jıldığı,

Asılbek Seyitovtiñ 125 jıldığı,

Qayretdin Bolğanbaevtıñ 125 jıldığı,

Sadıq Amanjolovtıñ 130 jıldığı,

Baqtığali Beysenovtıñ 130 jıldığı,

Bijanğali Janqadamovtıñ 130 jıldığı,

Esenğali Qasabolatovtıñ 130 jıldığı,

Seyilbek Janaydarovtıñ 135 jıldığı,

Mwhamedjan Tınışpaevtıñ 140 jıldığı,

Satılğan Sabataevtıñ 145 jıldığı,

Baqtıgerey Qwlmanovtıñ 160 jıldığı. Bwl qol jetimdi derekterdegi bizdiñ bilgenimiz. Biıl zertteuşiler Alaş qayratkerleriniñ tolıqtırılğan tizimin jariyaladı. Onda 700 adamnıñ esim-soyı belgili.  Bwlardıñ barlığı da repressiya qwrbandarı bolğan.

Täuelsizdik alğanımızğa 30 jılğa juıqtadı. Qazaqtıñ azattığı jolında şeyit bolğan arıstarımızdı wlıqtaytın uaqıt äbden jetti. Jaltaqtap boldıq. 32 men 37-de qırılğan qazaqtı joqtaytın şerli şerudi ötkize almasaq, qızıldardıñ şeruiniñ de, onı ötkizgen biliktegi bişikeşterdiñ de qwnı kök tiın!

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

35 pikir