Seysenbi, 17 Qırküyek 2019
Ädebiet 2918 8 pikir 14 Mamır, 2019 sağat 10:12

Jılımıqta tuğan jwldız

(Asqar häm 60-jılğılar turalı tolğanıs)

Asekeñmen swhbattaspağalı biraz boptı. Asqarlar –  60-jılğılır. «Ottepelşiler». «Jılımıq»  jigitteri. Adam – tarih tülegi. Asekeñ jaylı qorğağan dissertaciyamda osını aytıñqırağam. Asekeñdi osı jerden şığarmaqşı bop bekindim. Asekeñniñ özi osı «60-jılğılar» degenge qarsı eken. Bireuler onı Qıtaydağı «Mädeni revolyuciyağa» teligisi kelgenge wqsaydı. Ol oğan kelmeytin siyaqtı. Mao öziniñ «Mädeni töñkerisin» 1966 jılı bastağan. Al, bizdiñ «Jılımıq» generalissimus Stalin opat bolğannan soñ bastalğan ğoy.

«Jılımıqtı»  bir avtor bılay jikteydi: «1953-1964 jıldarı Keñes Odağın N.S.Hruşev basqardı. Bwl on jıl – Keñes Odağı tarihında «wlı jıldar» dep ataladı. «Hruşevtik jılımıq» erekşe oqiğalarğa baylanıstı üş kezeñge bölindi. Birinşi, I.V.Stalinniñ ölimi, 1953 jıldıñ naurızınan – 1955 jıldıñ basına deyin Malenkov bastağan antipartiyalıq toppen küresu kezeñi. Ekinşi, 1955-1957 jıldar, N.S.Hruşevtiñ I.V.Stalinniñ «jeke basqa tabınuın» äşkereleu kezeñi. Üşinşi, 1957 jıldıñ jeltoqsanı men 1964 jıldıñ qazanı. İşki sırtqı sayasattağı dağdarıs. N.S.Hruşevtiñ bilik basınan ketu kezeñi. Bir sözben aytqanda, 50-60 jıldar Keñes qoğamında bwqara halıqtıñ sayasi bolmısın özgertti» (Ämirjan Älpeyisov. «Jas twlpar» dübiri, Almatı, Asıl söz, 1913, 11b).

Osı jılımıq jel kenetten nege twra bastağan? Iosif ölgen soñ,   ol ölip-talıp toqığan «Temir şımıldıq» şiri bastağan ğoy. SSSR-diñ tigisi setinegen. Oğan sebepşi Jugaşvilidiñ politbyurodağı jora-joldastarı.  Hruşev Stalin kul'tin äşkerelegende äste el qamın jeudi oylamağan. Öziniñ qara basın ğana qamdağan. Odaqtağı bar bılıqtan özin bölek qıp körsetu üşin kir-qoqıstıñ  bärin  ayamay mwrttı kösemniñ basına üyip tökken. Beriya eşteñe bilmegendey. Molotov momaqan bolğan. Hruşev eki qolın qaltasına salıp qwrı jürgen. Biraq, Nikitanıñ ayaq-astınan şala-bülinuiniñ bäri beker emes edi. Aqiqatında politbyuronıñ tügel nwrdan jaratılğan perişteler   emes ekeni aydan anıq bolatın. Bılğanış laydan jaratılğan pendeler edi olar. Biraq, talas joq taq üstinde otırğan  zwlımdıq koroli –  Koba bolatın.  Sol Kobağa zwlımdıq formulasın täptiştep üyretip ketken wstazı bar edi. Wstazınıñ wstazı bar edi. Wstazı –  Inessa Armandtıñ aşınası bolatın. Wstazınıñ wstazı – Pol Lafargtıñ qayın atası bolatın. Qoyşı ne kerek, bwlardıñ jabılıp jasağan töñkerisinen – SSSR degen älemde joq bir alıp imperiya payda boldı. Olar özderine  oraq pen balğa häm besjwldızdı twmar ğıp taqtı. Qara jağı – halıqtı qızıl qanğa boyap, qınaday qırdı.  Dünie-mülkin tärkilep, el-jwrttı aş küzendey  bügiltti. Denesine tübirkülezge qarsı däri, al miına adam maymıldan jaratılğan degen ideyanı ekti. Aq jağı –  zauıt-fabrika saldı. Orıs tilin üyretti. Kosmosqa wştı. Ekeuiniñ qosındısınan sodan Viktor Coy aytqan «Pokolenie Iks, pokolenie Nol'» degen wrpaq ösip şıqtı.

Rasında «iqs» pen «nölder» qaptağan qoğam edi ol. Jurnalist M.Aqdauletwlı aytqan «semiz malay» jwrt payda boldı. YAğni, qarnı toq, köylegi kök qızıq bir mäñgürt  el tarih sahnasına şıqtı. Bwl qwbılıs 60-jıldarda anıq boy körsetti.  Talanttı jazuşı Oralhan Bökey şığarmaşılığı twtas osı ruhani dağdarıstan şığu jolın izdeuden twradı. Onıñ «Jetim bota» povesiniñ bas keyipkerleri Tasjan häm Aqbota tolğanısın keltireyik. Tasjan tolğanısı: «Men tasbaqaday ziyansızbın, sondıqtan da ölmeymin, ölu qolımnan kelmeydi. Joldastar, bizder – tasbaqamız! Tükke kerek joq barmaqtay basımızdı aman saqtau üşin tas nemese temir sauıt kiip, jer bauırlaymız! Qanday sorlımız!.. Osınıñ bärine kim kinäli? Nege? Men emes, sen emes, ol da emes – eşkim emes... Wşığı men tüyinşegi joq döp-döñbelek dünie: qay jerden kiruge boladı, qay jerden üzuge boladı, qay jerinen şığuğa boladı – mıqtı ekeniñdi bileyin, tauıp körşi. Aytalıq, men alıp bir samolettiñ işinde ömir sürip kele jatqandaymın, biraq men mingen samolettiñ motorı joq, wşarın jel, qonarın say biledi, bälkim, qañbaq-tirlik degenimiz osı şığar-au... Biz asqan aqıldı däuirdi bastan keşudemiz, sondıqtan da älemniñ aqılgöysigen betine qarağım kelmeydi, jek körgendikten be, äste olay oylamañız, tım-tım swñğıla da saq tirlikten şaldıqqanım şığar. Men erterek tuılğanımdı seze bastadım. Al Aqbota öte keş jaratılğan. Ol on segizinşi ğasırğa layıq adam. Bügingi ğılımi-tehnikalıq damudıñ qoldı-ayaqqa twrmaytın asığıs ağısına ilesip, iin tirese itermelesken itis-tartıs suetasına köndige almağan. Osıdan barıp şulı qalanıñ lastanğan auanıñ, samolettiñ gürili janına tua bitken on segizinşi ğasırlıq psihologiyasına qattı äser etken. Osıdan barıp, qazirgi däuirge layıq kelmeytin bükil organizmi ulanğan, demek biosferanı tehnosfera jeñgen. Ol betonğa ekken gül sekildi... mwnaydıñ işine qoya bergen balıq sekildi...».

Aqbota tolğanısı: «Ağa, siz salğan qala meni Mañqıstaudıñ mañ dalasınan quıp kele jatıp, teñizden seskenip, sereyip-sereyip qatıp qalğan kirpiş pen tastan jaralğan alıp adamdar sekildi qorqınıştı... qorqınıştı...».

Qwdaysız keñes qoğamı qoldan qwrğan mäñgürt qoğamdağı adam beynesin jazuşı mınaday simvol-obrazdar arqılı berip twr: temir sauıt kigen tasbaqa adam, marşrutsız alıp samolet jolauşıları, qañbaq tirşilik, betonğa egilgen gül, mwnayğa qoya berilgen balıq, kirpişten, tastan jaratılğan alıp adamdar, t.b. (Bas keyipker Tasjan özin Janınan ayırılğan Tas ekendigin aytadı ılği osı şığarmada).

60 jılğılar ädebieti osınday bir älemdik örkeniettiñ ayırıq jolında ädebiet arenasına şıqtı. Onıñ basında twrğannıñ biri – Oljas Süleymenov edi. Joğarıda aytılğan Gagarin fenomeni sebepşi bolğan oğan. Adamnıñ ğarışqa wşuı jalpaq älemdi tañ qaldırdı.  Sol tañqalğannıñ biri – Oljas edi. Biraq ol tım qattı ketip: «Zemlya, poklonis' çeloveku» dep jiberdi. Onda eşkim ün qatpağan. Qazir 60 jılğılar emes,  2000 jılğılar zamanı. Olar adamnıñ (maymıldan emes) topıraqtan jaralğanın bilip qoyğan. Onı jauıp, bürkep otırğan keñestik cenzura joq. Sondıqtan olar Oljastıñ bwl keñestik romantikasın qazir qabıldamaydı. Biraq Oljastıñ «AZiYA»-sın erlikke balaydı. Ras.  Mäskeulik qasqabastardı  qasqır körgen tazıday qaltıratqan ğoy sonda Oljekeñ. Oljastı 70 jıldardıñ repressiyasınan  D.Qonaev qorğap qalğan. Äytpese ne boların Qwday bilsin. 60 jılğılardıñ  trend taqırıbı – tarih boldı.  Onıñ qoy bastar serkesi – İliyas Esenberlin edi.

İlekeñniñ qalay tarihşı bop jürgenin biz B.Momışwlıdan estidik: «...äygili İliyas Esenberlinniñ mına bir sözderin jadımda berik saqtappın. «Ermwhan Bekmahanov meniñ qazaq tarihın zerttep biluime sonşalıq äser etti, öytkeni bwl ğalım qazaq eliniñ HİH ğasır men HH ğasır basındağı ekonomikası, äleumettik qwrılısın zerttegende, Kenesarı qozğalısına baylanıstı naqtılı material jetispeytin jäne sonı tolıqtıruğa Ortkomnıñ järdemdesuin swraptı. Sol jwmıstı Jwmekeñ Dinmwhammed Ahmetwlı arqılı mağan jüktedi. Soğıs uaqıtı bolsa da, Ortkom Bekmahanovqa barınşa bolıstı. Köbine äueli Petropavlda, keyin Omskide bolıp jürdim. Ortkom qızmetkerleri nege sonşa arhivte köp otıradı degen sezik bolmau üşin, keybir arhiv materialdarın qonaq üyine aldırıp oqimın. Otarlau sayasatı qalay jürgenin, Orınbordan bastap, bekinisterdiñ ne üşin tezdetip salınğanın äbden tüsindik. Negizgi süyengen wstanımımız – wlttıq namıs, Stalinniñ orıs halqı turalı jäne «bizdi ata-baba aruağı qoldasın» degen sözi edi. Biz de özimizdiñ tarihi qaharmandarımızdı däripteuimiz kerek boldı. Osı princip keyin Bekmahanovtı wltşıl dep kinälauda tilge tiek boldı... Kenesarı qozğalısı turalı jinağan materialdı maşinkağa bastırıp, bir danasın özim alıp otırdım. Eki danasın tikeley bastığım Dinmwhammed Ahmetwlına tabıs etemin. Ol kisi Şayahmetovke körsetkennen keyin ğana Ermwhanğa beredi. Söytip, kelesi issaparınıñ bağıtın Bekmahanov belgilep, Dimekeñ qolına jazıp beredi, ol mağan tapsıradı, mine söytip jürip tarihşı bolıp aldım» (B.Momışwlı. Aytılmağan aqiqat, 10 tom, 224-225 b).

Esenberlinniñ «Köşpendiler» şığarması elge qattı äser etti. Sebebi qazaqtıñ  tarihınan ajırap, qarañğı tünde kör bop qalğan kez edi ol. Bwl taqırıptıñ tım zäru, qattı ötimdi boluı sodan-dı. Qayran, E.Bekmahanov osı taqırıptı zertteu üşin özin qwrban etti. Kenesarı qazaqtıñ soñğı hanı edi. Kenesarı taqırıbınıñ astarında qazaq eliniñ eldigi jatqan bolatın. Sondıqtan da ol keñes qoğamında qauipti taqırıptıñ biri boldı. Äsirese keñestik mäñgürt intelligentter üşin. Bwl taqırıp bäribir toqtağan joq. Bekmahanovtan soñ Esenberlinge köşti. Bekmahanovqa bwl taqırıp alaşorda serkesi Halel Dosmwhamedovten köşken bolatın.

Ermwhan Halelmen student kezinde Voronejde wşırasıp, sırlas bolğan. 30 jıldarı Halel Voronejge jer audarılğan edi.  Sol jerde ol  Kenesarı turalı sıbırlağan ğoy Ermwhanğa.  Elgezek Ermwhan onı qağıp alğan. 1928 jılı M.Äuezov  «Han Kene» p'esasın jazdı. Ol şığarmada jedel qara tizimge ilindi.  Jalpı, keñes eli Kenesarını jaqtırmağan. Öytkeni, olar sayasi baqtalastar edi. Keñes jwrtı men Kenesarı. Äuezov te jazatın taqırıptı jazğan ğoy. Esenberlin-Bekmahanov-Äuezov-Dosmwhamedov. Tarihi tek tizbek. 60 jılğılar alaşordamen osılay  matasa baylanısqan. Jılımıq kezinde tarih taqırıbınıñ şoğın ürlegenderdiñ biri – Mwhtar Mağauin edi. Qırğın  bir kandidattıq dissertaciya qorğap eldi şulatqan. Marğwlan opponent bolğan. Qazaq ädebietiniñ tamırın tereñnen qazğan. Qoparıp 300 jılğa bir-aq aparğan. Arhivte şañ basıp jatqan jıraulardı jarıqqa şığarğan ğoy. Mwhtardıñ bwl tatımdı tirligi turalı «Tetis mwhitı kenetten jer kindigin qayta tesip şıqqanday körindi» dep edi Äbiş Kekilbaywlı («Aldaspan» turalı aytıp jatır) (Äbiş Kekilbaywlı. Bäyterek. «Ult.kz», Internet-basılım. 12.04.2017). Keyin ğılımnan bosap, ädebietke den qoyğan. Älkey aqsaqal onısın onşa jaqtırmağan. «Ne sereznıy närselermen şwğıldanıp jürsiñ» dep aralas tilde arız aytqan.   60 jılğılar köp. Olar är-aluan.  Osılar turalı «Ädebiet turalı jazbalar» attı şığarmamızda bılay dep jazğanımız bar:

«Hruşev kezinde twrğan «jılımıq» («ottepel'») äserinen payda bolğan orıs ädebietiniñ «alpısınşı jılğıları» («şestidesyatniki») Andrey  Voznesenskiy men Evgeniy Evtuşenkodan üzindiler:

Andrey  Voznesenskiydiñ tüngi peyzajı:

Skol'ko zvezd!

Kak mikrobov v vozduhe...

E.Evtuşenko:   

        Poteryala Rossiya v Rossii Rossiyu

Ona işet sebya, kak igolku v stogu...

Evtuşenko «alpısınşı jılğılar» dep: Gagarin, Vısockiy, Saharovtardı ataydı... Qazaqtıñ alpısınşı jılğıları: rejisser Şäken Aymanov, kompozitor Şämşi Qaldayaqov, suretşi Salahaddin Aytbaev, D.Qonaev, İ.Esenberlin, «Jas twlpar» wyımı, «Leninşil jas» gazeti, 1975 jılı N'yu-Iorkte «Qola Prak sinoskop» jüldesin alğan «Qarlığaştıñ qwyrığı nege ayır»? attı qazaq mul'tfil'mi t.b.». Iya, olar sonday  äraluan. Qoğamnıñ tabaldırığınan  törine deyin bärin qamtidı.  Endi Asqar. Asqar kim?  Tağı jañağı eñbekke jüginemiz:

«Asqar Süleymenovtiñ tek ädebi emes oyları:

 Keler qazaqtıñ da işetin uı men balı – Abay.

***

...Mwqağali:

– Ekeuimizge jüz jürmeydi, Bizge 99 ne 101 jüredi.

– Nege?

– Bilip twrıp swrau Qadırdıñ enşisi.

***

Ligaçevşa, Ligaçev bop jazsañ «YA jivu dolgo potomu çto çital i çitayu odnu knigu i odin ustav – istoriyu VKP(b) i ustav KPSS».

***

Köşpeli, köşpeli, köşpeli... Sonda, Sauran, Saudakent, Otırar, Sozaq, Türkistan, Şımkent, Taşkent, Taraz, Qwlan, Merke, Almatıdağı bizdiñ däuirge deyin qazılğan su jüyeleri qayda qaladı? Osı biz körgen diqandar, kökpar tartıp jürip mwrap bolğan, torlama qauındı qwrandı erdiñ alğı qasına wrıp jegen jeti atalarımız qayda qaladı? Oratın jerin orğan, egetin jerin ekken, jaylaytın jerin jaylağan jwrt bolmay ma? Bicivilizaciya degendi estip pe ediñiz?

***

Polyaktar dese qoyanşığı wstap qalatın, «Stambuldıñ Car'grad atalatın küni tuadı äli deytin», Türkmenstandı taptap şıqqan Skobelevtiñ jarşısı bolğan Dostoevskiydiñ Şoqanğa jazğan hatı  küdik te  tudıradı.

* * *

Qızıq mingesuler: evrey — şahter, işpeytin orıs, maskünem – ağılşın, qazaq intellektual, Kastro — demokrat, Saddam — pacifist, özbek — jılqışı. ( «Şaşılıp tüsken tirkester»  şığarmasınan.)

***

R.S. Asqar Süleymenov – Mwqağali Maqataevtıñ dosı, alpısınşı jılğılardıñ aşıtqısı bolğan twlğa. Ras, Amerikadan şıqqan Heminguey, Sozaqtan şıqqan Asqar emes... Al, Şalködeden şıqqan Mwqağali onıñ ekeui de emes... Kelesten şıqqan Toqaş kim, sonda?» (Asqar kim degen swraqqa: Asqar osı).

 

***

Mwqağali şe?

«Jüregim – Afrika, bauırım – Kipr, miım –  Mwzdı  mwhittay...».

Mwqağali metri – Toqaş Berdiyarov bolğan (Çe Gevaranıñ idealı – Bauırjan Momışwlı bolğan). Mwqağali-Asqar  tandemi bolğan tağı sol kezde (Al, Asqar Çaadaevqa qattı qızıqqan). Äbiş pen Mwhtar (Mağauin) tandemi bolğan tağı. Bökey özinşe bir bölek. Mwhtar Şahanov özinşe bir basqa.  Sol Mwhtar äli 60 jılğılardı joqtatpay jür.  Mwhtarmen zerikpeysiñ. 2000 jılğılardıñ arasında oyran sap jür ol. «Jeltoqsan epopeyası» degen düley bir esse-roman jazıp şıqtı jaqında. M.Şahanovtıñ däuir tınısın jan-jaqtı suretteytin atalmış romanı derekti şığarma bop tabıladı. Roman taqırıbı – qazaq jastarınıñ 1986 jılğı qwdaysız  keñes ükimeti qwrğan totalitarlıq  bilikke qarsı köterilisi turalı. Tarihi syujetterdi M.Şahanov öz ömirbayanımen şeber üylestirip suretteydi.  Bwl tarihi oqiğa – qazaq eliniñ 300 jıldıq  orıs otarşıldığına qarsı sayasi küresiniñ tarihi zañdı jalğası ispettes dünie. Onıñ HH ğasırdağı  bası –  1916 jılğı Resey imperiyasına qarsı köterilis bolsa, soñı – 1986 jılğı keñes ükimetine qarsı köterilis. Ideyası – erkindiksiz qwl bop ömir sürgennen göri odan da  ölgen jaqsı degen oyğa kep tireledi. Öytkeni, erkindikte ömir süru qazaq halqınıñ o bastağı mwrat, bolmısı bolğan. Qazaq atauınıñ tarihi mäniniñ özi  de dene qorlığına şıdasa da, ruh qorlığına  şıdamay,  onday elden, jerden irgesin ajıratıp, bölinip ketu degen mağınadan şıqqan. 1986 jıldıñ jeltoqsan ayında qazaq jastarı keñestik zorlıqtan osılay öz irgesin ajıratqan. Qazaq jastarınıñ sol kezdegi biik ruhı Vezuviy vulkanınday atqılap, ayday älemge qazaq elin tanıttı. Vezuviy vulkanı bizdiñ eramızdıñ basında (şamamen b.e. 79 jıldıñ 24 tamızında) ruhani azğındıqtıñ oşağı bolğan Pompey qalasın joysa, 1986 jılğı (16-17-18 jeltoqsanda bolğan)  Jeltoqsan köterilisi HH ğasırdağı zwlımdıq oşağı bolğan Keñes imperiyasınıñ körin qazdı.

Roman öte kürdeli,  türli-tüsti boyadan twratın kompoziciyalıq mozaykağa qwrılğan.  Bwl roman –  qazaq ädebietiniñ HH häm HHİ ğasırdağı zor tabısı. HH ğasır ädebietinde onı tek M.Dulatovtıñ «Oyan, qazaq!» poemasımen ğana salıstıruğa boladı.

 

Endi ärkimniñ Asqar turalı aytqandarı:

«Asqar Süleymenov ortasınan jarıp şıqqan jas peri, ötkir sınşı, bilgir ädebietşi.

...Ekeui toptan ozğan bilgir şeşen» (Bw jerde Asqar men Äbişti qosıp aytıp otır–A.Q) (M.Mağauin. Äbiş ekeumiz. «Ult.kz», Internet-basılım. 30.12.2016).

Mağauin moyındaptı.

«Bälkim, bizdiñ ğasırımızda, bizdiñ topırağımız ben bizdiñ näsilimizden senen bilimdi, senen şeşen, senen turaşıl, senen qaysar, senen märt azamat endi tusa, tuar. Biraq, bwrın tumağanına biz kepil» (Äbiş Kekilbaev. Qabir basındağı azasöz).

Şın jürekten şığıptı. Köp adamdar şın jürektegi sözin şığara almaydı.

«Qazaqta mümkin, jalpı isi türikte älemdik ädebietti, teatr, kino, muzıka, beyneleu öneri, jalpı mädenietti Asqarday tereñ biletin eşkim äli şığa qoyğan joq» (Melis Übükeev. Janımday jaqsı körgen dosım edi...).

«Bwl jalğan düniedegi qızıqtı äkem öz oy ölşemimen salğanda oy, sezim, jürek tazalığına qiıp ketti».

...Ruhani bolmıstıñ barometri ispettes edi» (Qaraköz Süleymenova. Äke sizdi izdeymin...).

Fänidi ahiretke ayırbastağan.

«Qalıñ qabaqtıñ astınan öñmeniñnen öterdey, qosauız mıltıqtıñ qos wñğısınday qadalğan qos janar onıñ boyında qaytpas qajırlıqtıñ, mwqalmas mol jigerdiñ, jwqarmas bolat jüykeniñ bar ekenin añğarttı. Alğan betinen qaytpaytın, keri şeginudi bilmeytin adamnıñ qoltırauını osı bolar dep oyladım.

...Iqılım zamannan Asekeñe wqsas bir adam düniege keldi nemese endi keledi dep müldem oylamaymın. Tipti onıñ jazuı da, äripteri de eşkimge wqsamaytın.

...Demek, onıñ minezi de, özi de somdap qwyılğan mıqtı monument. Özi de, minez-qwlqı da birtuar» (Sayımjan Erkebaev. Men biletin Asekeñ).

Quraylısaydıñ jigiti twlğa obrazın şeber somdaptı.

«Literatura – poziciya, proşe govorya, predostavlennaya vozmojnost' proyavit' sebya, eşe proşe – vısşaya spletnya. A proyzvedeniya – eto YA. Ostal'noe – vaşe delo».

YAltadağı «Astoriya» restoranında A.Gel'man, doktor I.Vişnevskaya, Gor'kiy atındağı ädebiet institutınıñ rektorı V.Pimenov bärimiz otırğan kezde osılay dep ediñiz. Olar töñkerilip tüsti.  Mäskeulikter men şeteldik ädebietşilerdiñ bizden bir artıqşılığı – olar tauıp aytqan, tosın aytqan ärbir twjırım men ärbir frazağa ayrıqşa köñil böluşi edi ğoy. Jaña tanısıp otırsa da, osı sözden soñ olar Sizge qwlap tüsti. Al, Siz bolsañız, sälden soñ olardı «balşıq» qıp ilep aldıñız, bäri Sizdiñ auzıñızğa qaradı. Sizge bäribir bolatın, maqtasa da, dattasa da, jağınsa da, tabınsa da, intellekt biiginen bir eli tömen tüspey, asqaq küyiñizşe qala beruşi ediñiz. Keyde, osı asqaqtıq özgelerge wnamay, öziñizge qarsı jwmıs isteytin. Bes-on minutta jaulap alğan jwrttı Siz bes-on minutta joğaltıp ala beretinsiz. Tabu qalay oñayğa tüsse, joğaltu da solay oñay bolatın. Siz qamaldı jaulap alıp twrıp, tu tikpey kete beretinsiz. Oyıñızğa kelgen tapqır bir tirkesti işte öltiru Siz üşin jaulap alğan dünieni joğaltudan qımbatıraq körinetin.

«...Fariza qız,  ...Ömirde aqındardıñ bäri jalğız». Mwqağalidan keyin jalğız qalğan Siz boldıñız. Ekeuiñiz de öz eliñizde jürip emigrant boldıñızdar. Şın suretker – mäñgi emigrant, öziniñ tuğan jerinen bir eli attap baspağan U.Folkner özin emigrantpın dep Amerikanı dür silkindirip edi. Sonda ol jalğız qalğanın aytqan eken ğoy. Biz de Sizdi «emigrant» dep kelemejdeuşi edik» (Dulat Isabekov. Emigrant ).

Öz wltına jat bolğan jan. Öz elinde bögde bop ömir sürgen er.

«Mwstafa Şoqay – sırtqı emigrant, A.Süleymenov – işki emigrant».

«... men bilerde özi de jarıq düniedegi künderiniñ sanaulı ekendigin bilip, küyzelis janın qajap, kelege tüsip jürgen kezi eken...  esil derti Qwran Kärimde, o düniede eken» (Moldahmet Qanaz. Qarağaydıñ qarsı bitken bwtağı).

Ol ras. Ömiriniñ soñında Asekeñ Qwranğa qayttı. Şığarmaşılığın «Il'içten» bastağan Mwqağali da keyin aqırı Qwdayğa  jügindi. Qayta almağandar qanşa. Jügine almağandar da jeterlik. Oralhan ülgerdi me eken?! «Oraq pen balğa» opatı oñay bolğan joq. Milliondardan  mazarat twrğızğan «Besjwldızdı» imperiya aqırı tarqap tındı. Biraq salğan jarası äli jazılmay jatır.

 «Asekeñniñ wlanğayır ruhı äldeqaşan äljuaz denesin umajdap ilep alıp, eski teridey süyretip jürgen tärizdenetin» (Smağwl Elubay. Kentavr).

Dene+Ruh=Adam. №1 – Ruh! Dene – №2. Jaratılıstıñ fokus formulası. Şal aqın: «Iman – qoy, aqıl – qoyşı, näpsi –  böri, Börige qoy aldırmas erdiñ eri...». Tüyin-Kredo!

 «Aştıq pen repressiya, soğıstıñ soqır bwrqağınan ildebaylap äreñ şıqqan, tım-tım erte eseygen arlı da arındı wrpaq öz tarihın qayğılı da mwñdı ünde bayandauğa kiristi. Mwhtar Äuezovtiñ özi bir ayağı jerde bir ayağı körde twrıp, batasın berip ketken bwl oğılandardıñ wzın sanı otızdan asıp jığılatın. Sol otızdıñ arasınan, tirileri tarılmasın, bwl künde baqilıq, ol kezde top jarğan üş bağılan miıma mör bolıp basılıptı. Poeziyada – Mwqağali,  prozada – Oralhan, proza, sında – Asqar.

...Üş  marqasqa jüris-twrıs, tür, tüs, minez, kelbet jağınan bir-birine üş qaynasa sorpası qosılmaytın, äytkenmen wqsaytın jeri – ädebi, oyşıldıq galereyamızğa Abay men Mwhtar sıylap ketken kelisti, kere qarıs keñ mañday edi. Keñ mañday şirkin kimge, qay zamanda, qay wltqa kerek bolğan, aqırı aldığa kelgendi opırıp, asau men qwzğınday wzaq jasaudı, tırq-tırq külki men baqay esepti ğana biletin darınsız, meşkey, qara tobır olardı da ögizdey ökirip, ötirik jılap, tereñ qazıp, tepkilep kömdi.

Sol köktey orılğan Alatauday alıp Mwqağali men Altaydıñ kerbwğısı Oralhan üşeuiniñ arasında din mwsılman   balasınıñ aqberenindey ämändä qayraulı Asqar Süleymenov kim edi özi? Qalay tanıp bilip ek?

...Adamdığına qılau jwqtırmağan asqaq Asekeñdi adamzat tarihındağı soñğı qwldar qoğamı – biz keşire almadıq. Tekti men bektigi közimizge aq bop tüsti. Köp qasietin tüsine almadıq, oğan jeter ol kezde öre qayda? Maqtağanda «Sozaqtan şıqqan Don Kihot» deytinbiz, «ayğa şapqan arıstansımaq, aha-ha!» -lap kületinbiz. Kisi sırtınan öltirseñ de ğaybat söz aytpaydı.  Sıysızınıñ  minin közine soyıp aytatın. Jartılay şındıq jaudan jaman edi. Sistemanıñ közine sol sebepti onıñ jer basıp jüruiniñ özi qarsılıq bolıp körinetin. Keñestiñ küjireygen semiz bwqası osı bir arıq qara matador – Asqardı körse, müyizin tosıp, jer  tarpıp ayşılıq alıs jerden ökirip-baqırıp twra wmtılatın.

...Asekeñ, Asqar Süleymenov öz «Men»-in qorğap qaza tapqan adam» (Marat Qabanbay. Otız moyındağan oğılan).

Asqardıñ «Men»-i qazaqtıñ «Men»-i. Marat Qabanbay. Marat dese Marat eken.

«Üyrenşikti ürdisterdiñ qalıbına tüspegen ol ruhani bayrağın ärqaşanda joğarı wstap, batırlıqpen jelbiretip ötti» (Jwmabay Şaştaywlı. Tekti täkapparlıq).

Batırlıq marafonı  mindetti türde saltanat marşımen ayaqtaladı.

«Közi tirisinde-aq tirşiligi, ömirbayandıq faktileri añızğa aynalğan Asekeñdi moyındamauğa, teristeuge şaması jetken qazaq körgem joq» (Qanipaş Mädibaeva.  Düniege üşinşi közben qarağan adam).

Kumir boludan Qwday saqtasın.

«Asekeñ sol bäyge basın bermegen qalpı mäñgilik deytin tüpsiz keñistikke ötip ketti de, biz bolsaq bätuasız dünieniñ tezegin terip äli jürmiz» (Rahımjan Otarbaev. Bädäui tektes teli).

Opasız dünie Otarbaevtan da bet bwrdı:17 fevral', 2018 jıl.

«Asekeñ köñilinde – jüz jıldıq jalğızdıq boldı. «Besatar» üş bunttıñ: metafizikalıq, tarihi, qoğamdıq kelispeudiñ körinisi. Ortega-i-Gasset aytadı: «YA – vselennaya, i tol'ko potomu odinok» (Didar Amantay. Jüz jıldıq jalğızdıq).

Iya, «Besatar» – ädebi bunt qoy! «Bunt... Bwlardıñ, zañında aq patşanıñ atı estilgende toñqañday bermeseñ bunt-au.Susın swrap auılğa bwrılğan jez jağağa qos at jetektetpeseñ de – bunt. Besatardıñ qarauılına alğanda twyaq serpiseñ – tağı bunt. Au, mümkin bizdiñ tüzge otırğanımız da bunt şığar» (A.Süleymenov. «Besatar» şığarmasınan).

«Peterburg pen Moskva jetpegendey Türkistanda ne äkeleriniñ qwnı bar eken» (A.Süleymenov. «Besatar» şığarmasınan).

«Slovno svejiy veter vorvalsya v dostatoçno zathluyu atmosferu togo vremeni» (Moris Simaşko. Askar-Koja).

Sözi semiz Simaşko (Şamis).

«Askar yavlyaetsya kvintessenciey duhovnoy svobodı, beskompromissnogo otnoşeniya k psevdoliterature i psevdoiskusstvu» (Azerbaydjan Mambetov. Liçnost' i ego vremya).

Asqar – kvintessenciya, soc.realizm – şirma.

«Samıy posledniy ego rasskaz – eto ego smert'.

I ego poslednie dni – ego poslednie stroki.

YA perejival etot rasskaz, jil v etom rasskaze i videl vse eto. I vse blizkie emu bıli personajami etogo rasskaza. YA dumayu, on  uşel iz jizni soznatel'no, tşatel'no obdumıvaya kajdoe slovo i jest.

On şel k smerti.

Kak-to obronil: «Rano ili pozdno – nevajno. Nado uhodit' vovremya».

On napisal etot rasskaz kak sumel.  Ili kak zahotel.

No on ego napisal» (Alişer Suleymenov. Samıy posledniy ego rasskaz).

Ölim küyi – tätti küy.

Balqidı janım bwl küyge.

Meni de ölim, äldile,

  Äldile, ölim, äldile!..

(Mağjan)

«Duh ego otçayanno rvalsya k svobode. Duh ego bıl tam, gde svoboda. A svobodı ne bılo. Tol'ko k koncu ego jizni ona slegka zabrezjila. I potomu Duh ego bıl postoyanno podavlen, omraçen. On lişalsya estestvennosti, neprinujdennosti. Gracioznosti mısli. Izıskannosti mudrstvovaniya.  I eto svoy çered, privodilo k hroniçeskomu odinoçestvu. On jil ne v svoe vremya.

...Nepohojest' ego na bol'şinstvo iz dvunogogo plemeni, nestandartnost' povedeniya, neşablonnost' mışleniya mnogih razdrajala. Orginial'nost' ego dlya obıknovennıh boj'ih sozdaniy kazalas' inogda orginalniçan'em, fronderstvom, igroy. Im prosto ne hotelos' priznat', çto on drugogo polya yagoda, po-drugomu skroen, inaçe sozdan.

...Emu bılo tyajko jit' v kollektive, po zakonam kollektiva. Vsyakie nadumannıe zakonı, kanonı, reglamentacii bıli emu v tyagost'. Ot etogo on sam stradal i drugim dostavlyal uymu nepriyatnostey» (Gerol'd Bel'ger. Mir teni ego).

Bel'ger bilgir. Kollektiv semiz bwqa – SSSR, Asekeñ – jankeşti, matador.

 «Ego tekstı ne uçat' – oni izluçayut.

YA derju v rukah ego tekstı, izvleçennıe iz arhiva, –  «Mısli v vrazbros». V peçati oni poyavilis' za şest' dney ego smerti. Tak çto praktiçeski on ostalsya za predelami toy «glasnosti», kotoraya sposobna razmotat' lyuboy tekst, prevrativ ego v dannost': politiçeskuyu, pragmatiçeskuyu, praktiçeskuyu. Bog ubereg ego.

Askar – eto ezoterika. Vozdeystvie iz glubinı. I – v glubinu.

...On obladal unikal'noy, vrojdennoy sposobnost'yu slışat' srazu dovodı «za» i dovodı «protiv» (Lev Anninskiy. Askar).

Lev Arıstandı alıstan añdaptı.

«YA çuvstvoval, çto naşi duşi i mısli sozvuçnıy – otkrıl i uznal v nem edinomışlennika. On toje strastno lyubil svoyu zemlyu, svoy narod, ego drevnuyu kul'turu.

...Mı v 60-70 godı razrabatıvali tu temu, kotoraya tşatel'no zamalçivalas' oficial'noy ideologiey, – temu osvobojdeniya nacional'nogo samosoznaniya ot diktata politiçeskoy sverhidei. Mı staralis' prolojit' put' v mirovoe kinoiskusstvo çerez glubokuyu nacional'nuyu ideyu. Istoriya bıla dlya nas svyaşennoy temoy.

...To çto delal Askar, – ot boga. Askar – eto meditaciya, razum, eto kladez' samopoznaniya. YAzık bıl ego drugom i ego «vragom». On bıl prekrasnım oratorom, ego ustnaya reç' imelo ogromnoe vozdeystvie na okrujayuşih.

Askar Suleymenov – masşatabnaya, renessansnaya Liçnost'. On znal, çto bez podvijniçestva net dvijeniya vpered, net prostranstva duha. YA govoryu o ego podvijniçestve, kotoroe raskrepoşalo nacional'noe soznanie» (Bolot Şamşiev. Podvijnik).

Şamşiev –   älemdik kino titanı.

«Slişkom malo redkih lyudey, podnyavşihsya nad uslovnostyami illyuzornogo  mira, nad nelepımi i neuklyujimi pravilami povsednevnogo bıta i gluboko ponyavşih kosmiçeskie zakonı veçnogo bıtiya.

Imenno ob etoy kategorii liçnostey dumaetsya nevol'no, kogda prihodit vospominanie ob Askare Suleymenove, kotorıy, ya podozrevayu, unes s soboy v veçnost' kakoe-to svetloe, neponyatoe i neraskrıtoe duhovnoe sokrovişe, s goreç'yu osoznav, çto bılo bı prejdevremennım darit' ego omraçennım i ne sozrevşim eşe duşam.

...I predoşuşenie togo, çto iz vseh znakomıh mne sovremennikov Askar blije vseh stoyal k istine i glubokomu ponimaniyu velikoy garmonii.

...Mı vse smutno dogadıvalis', çto ryadom s nami jil çelovek vısoçayşego duha i kosmiçeskoy spravedlivostey, postigşiy verhovnıe zakonı Vselennoy ran'şe nas» (Bahıtjan Momış-ulı. Neuznannıy geniy).

Ğarıştıq erejeni bilgenge Sırdıñ suı sirağınan kelmeydi.

 «A v celom etot triptih o  tom, kak kazahi stali marginalami ili otşepencami v sobstvennoy strane.

...Esli vırazit'sya bolee emko, reç' idet o duhovnom vırojdenii nacii, poteryavşey sobstvennoe dostoinstvo v mire permanentnoy lji  i korrupciy» (Auezhan Kodar. Nasledie Askara Suleymenova v nacional'nom teatre). (Üzindilerdiñ bäri mına kitaptan alındı: Parasat padişası. Estelikter. Almatı, Atamwra, 1998. Qwrastırğan Äliya Qaharman qızı Böpejanova).

Marginal qazaqtar turalı triptih jazğan emigrant qazaq. «Merin – dissident». Eñ qızıq adam jaylı qızıq kitap. Sayaq jılqı. Sayaq adam. Sayaq, qızıq, näzik, küşti ruh! (Äliya ösietke adal qız).

 Iya, 60 jılğılar äli jür aramızda. Tek M.Şahanov Almatıda. M.Mağauin Amerikada. Mwqağali Keñsayda jatır. Oljas Parijde  jür. Tağı kim qayda jür? Asqar qayda?  «Tört tapaldı» jwrt tappay qaldı. Keybireuler üş tapal qaytqan, tek bireui qalğan deydi. Kim bilsin? Jaqında Şerhandı şığarıp saldıq. «Biteu jarasın» jaza almay Ramazan Toqtarov ketti. Tüsinde Asqardı köripti. Dünieden basıp ozar aldında. Oralhan Ündistanda mert boldı. Qazaq jürip jatır, äyteuir, aman-esen.  Birdi aytıp birge ketip jatırmız. Osılardıñ bäri Asqardıñ ortası edi. Osı ortada  ol ösip-öndi. Ol orta – 60 jılğılar. Zor orta. Qazaq qoğamı üşin. Alaşordalıqtardan  keyingi. Asqar sol  ortanıñ bir   jwldızı edi.  Jarığı mol.  Alqarakök aspandı tilgilegen. Ayta berseñ äñgime köp. Jılımıqta  tuğan jwldız edi ol. Deneden Ruhtı joğarı qoyğan. Jerden göri kökke köp qarağan.

* * *

Tübine jeter auru-sırqattı qasiet körgen adam qaysı? Qoyşısı jılqışısın tarpitın, siırı ayğırın süzetin, qarğası qarşığasına tüsetin, köleñkesi iesin talaytın el kördiñ be?

(A.Süleymenov. «Adasqaq»)

Postkriptum:

Keñestik däuirde aqiqatqa eñ qattı jaqındağan meniñşe Mwqağali Maqataev boldı.  Qalay? Bılay: 

Bäri ras aytqanınıñ Aq Allamnıñ,

Qwm menen topıraqtan jaralğanmın.

Qwdaydıñ qwlımın men – mwsılmanmın,

Denemde tüyiri joq aram qannıñ,

Aqiqatın añsaymın aq armannıñ.

Odan keyin  Asqar Süleymenov:

«Qwran. Sura N112. Äl'-Ihlas. Mekkede ayan bolğan tört ayat. (1) Alla jalğız, (2) Olölmes dür, (3) Tuılmağan, tudırmağan eşkimdi, (4) Eşkim oğan teñ kelmes-dür».

Osı Asqardıñ şın boytwmarı dep oylaymız. Osığan qanşa adam jete almadı ğoy.  Jarısatın jasırulı märe osı bolatın negizinde. Qanşa jüyrik bosqa aramter boldı. Qanşa jwrttıñ obalı aqiqat märeni jasırıp, ötirik sağım märemen eldi adastırğan keñes ükimetine  bolsın. Äsilinde Stalinniñ Kremli Perğauınnıñ mwnarasınan da asıp tüsti. Közdi baylağan qızıl perde torqadan da tartımdı bop şıqtı. Ötiriktiñ müyizi  jwldızğa jetken zaman  edi ol.

Sol, ötirik öldi deydi jwrt?!

Tämäm.

Aqjol Qalşabek

Abai.kz

 

8 pikir