Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Alaşorda 9495 212 pikir 20 Mamır, 2019 sağat 01:26

«Ükaşa ata» dep jürgenimiz – Nwq payğambar

Alla Tağala alğaşqı Adam atamız ben Aua anamızdı alıp etip jaratqan. Olardıñ Nwq payğambar zamanındağı topan suğa deyingi wrpaqtarınıñ boylarınıñ biiktigi 40 kez, tipti keybir derekter 60 kez bolğan degendi aytadı. Olardıñ boyları qanşalıqtı biik bolsa, ğwmır jastarı da sonşalıqtı wzaq bolğan. Şejire derekteri  olardıñ mıñ jasağandarın aytadı. Mısalı, Äbilğazınıñ «Türik şejiresinde»: «Adam bwl düniede mıñ jıl jasap, ol düniege ketti. Onıñ ornına Şes attı wlın qoydı. …Qwday Tağala Şesti payğambar qıldı. Ol 912 jıl ömir sürdi. ...Qinan 840 jıl,  ...Mählayıl 920 jıl, ...Berdi 960 jıl, ...Nwq 950 jıl, Iafes 250, ...Tütik 240 jıl ğwmır keşti» (10-13 better).

«Adam Ata jüz otız jasqa kelgende Haua Ana bir ül tuıp, atın Set dep qoydı. Set tuğannan soñ Adam Ata barlığı toğız jüz otız jıl ğümır keşip qaytıs bolıptı. Set 912 jıl ğwmır keşip dünieden ötipti. Qazirgi adamdar sol Setten tuıp taralıp, köbeyip, el bolğan deydi. Set (912 jıl ğwmır keşken) -> Enos (905 jıl ömir sürgen) -> Qaynan (910 jıl ömir sürgen) -> Maqalalel (895 jıl ömir sürgen) -> Iəret (962 jıl ömir sürgen) -> Enoh (365 jıl ömir sürgen ) -> Mətusala (969 jıl ömir sürgen) -> Ləmeh (777 jıl ömir sürgen) > Nwq payğambar (950 jıl ömir sürgen). Nwq — Adam Atanıñ toğızınşı wrpağı edi» («Alşın şejiresi» T.Üsenbaev).

«Alla adamnıñ boyın alpıs şıntaq qılıp jarattı. Sosın adamdardıñ boyı qazirgi uaqıtqa deyin toqtausız kişireydi" (Buhari №3326, Muslim №2841).

«Adam atanıñ boyı 30 metr bolğan (qarañız).

Mwnday derekter öte köp. Ejelgi şejirelerdiñ bäri bir auızdan osılay jazğan. Sondıqtan onıñ bärin qaytalap jatpaymız.

Adam atamız ben Aua anamızdıñ wzaq jasağandarı jäne olardıñ alıp adamdar bolğandıqtarı jaylı ayğaqtar Qazaq dalasında tolıp jatır.

Äñgimizdiñ basın qazaqtıñ auızeki ädebietindegi «Tolağay batır» jaylı añız-ertegilerden bastayıq: "Tolağay" - halıq añızı. Şığıs Qazaqstan oblısı Tarbağatay audanındağı tau atauına baylanıstı añızda bwrınğı ötken zamanda, ülken özen boyında Sarjan degen añşı ömir sürgeni, jıldar jıljıp, künder ötkende onıñ äyeli Ayswlu ömirge wl äkelgeni, quanğan äke-şeşe dübirletip toy ötkizip, balağa Tolağay degen at qoyğanı aytıladı. Ertegi jelisindegidey syujetter boy körsetip, Tolağay ay sanap emes, kün sanap ösedi. Tört jasında nağız batırğa aynalıp, jetige kelgende beldesuge şaq adam tabılmaydı. Äkesimen birge añğa şığıp, ataqtı añşığa aynaladı. Birde olardıñ mekenine jwt keledi. Jauın jaumay, quañşılıq boladı. Şölden mal qırılıp, adam öledi. Künniñ ıstığınan kiiz üydi panalap, anasımen äñgimelesip, Tolağay odan jañbırlı jerdi swraydı. Anası qiır şette ötken jastığın eske alıp, eşqaşan qwrğaqşılıqtı bilmeytin, şöbi şüygin mekenniñ bar ekenin aytadı, tauları aspan tiregen jer jannatı Tarbağatay jaylı wzaq äñgimeleydi. Ol köp jürip şıñdarın qar basqan asqar taulardı tauıp aladı, oğan biik toğaylı, qwstarı sayrap, töbesin bwlt japqan bir ğana tau wnaydı. Ol osı taudı qwşağına alıp, qattı ırğaydı da arqasına salıp, keri eline qaray qaytadı. Ol şarşamay wzaq jüredi. Halıq jıljıp kele jatqan ülken taudı köredi. Onı köterip kele jatqan Tolağay ekenin biledi. Nayzağay oynap, kün kürkirep, jauın seldetedi. Halıq "Tolağay" dep wrandap, quanışpen qarsı aladı. Quarğan şöp köterilip, jan-januar möñirep-azınap şulaydı. Şarşağan batır tau astınan şığa almay "Apa!" degen jalğız auız sözge ğana şaması keledi de, mäñgige tau astında qaladı. Baqıttı ana ayğaylı jılauğa basadı, halıq qayğı jamılıp, tau da bwğan şıday almay közinen jas bwlaq bolıp ağadı. Sodan beri bwl tau "Tolağay" dep ataladı. Añızdı Şığıs Qazaqstan memlekettik universiteti qazaq ädebieti kafedrasınıñ fol'klorlıq ekspediciyası Tarbağatay öñirinen jazıp alğan. Qoljazba nwsqası osı kafedranıñ arnayı qorı men Ädebiet jäne öner institutınıñ qoljazba jäne mätintanu böliminde saqtaulı». (Enciklopediyalıq derekten).

El auzında «Tolağay batır» jaylı añız-äñgimelerdiñ birneşe nwsqaları bar. Bärinde de Tolağay batır quañşılıqqa wrınğan elge sayasına bwlt şaqırıp, wyalatatın taudı arqalap kelgeni jaylı sır şertedi.

Grek añızında Gerakldiñ, qazaqtıñ «Jalğız közdi däu», «Qañbaq şal» ertegilerinde mañdayında nısanalı jalğız közi bar, alıp adamdardıñ bolğandarı jaylı bayandaladı. «Oğız dastanında» ejelgi zamanda qazaq dalasında «Däu qiyası» degen  jer bolğanı aytıladı.

Äbdilda Täjibaevtıñ «Tolağay batır» jaylı añız-ertegisi bar.

Ejelgi qazaq ertegileriniñ, epostıq jırlarınıñ bastı keyipkerleriniñ barlığı derlik alıp adamdar bolğanın aytadı.

«Söytip, törteu bolıp jürip ketedi. Bwlar elsiz tüzde kele jatsa, alısta bir tau körinedi, ol taudıñ üstine tağı bir tau şıqqanday boladı. Jaqındap kelip qarasa, bir adam taudı olay da köterip qoyadı, bwlay da köterip qoyadı. Bir taudı köterip bir taudıñ üstine koyadı.

«O, neğıp jürgen adamsıñ?»— dep, Töstik qasına jetip keledi.

«Jerdiñ üstindegi Er Töstik jerdiñ astına tüsti degenge, sonıñ joldası bolayın dep, jolın tosıp jürgen adammın»,— deydi kisi.

«Töstikke joldas bolarlıqtay qanday öneriñ bar edi?»— deydi Töstik.

«Jwrttan asqan alıppın, jerdiñ üstinde de, astında da mağan şaq keletin adam joq, qayratım işime sıymağan soñ, taulardı köterip ermek qılamın, Tausoğar degen ermin»,— deydi kisi» («Er Töstik»).

Tüsinikteme: Ertek (Ertegi) - bwl öte eski zamandardağı Atalarımızdıñ basınan ötken hikayaları degen söz. Tolıq mağınası «Erlerdiñ tegi jaylı hikaya»  dep oquımız kerek. Qazaq halıq ertegileri eşqandayda oydan şığarılğan dünie emes. Solardıñ bäri Atalarımızdıñ basınan ötken ömirlerinen alınğan oqiğalar.

«Tuıptı Qazaq penen Sozaq birge

Äkesi Ayırqalpaq bir deydi ana.

Sozaqtan Tolağay men Süyir tuıp,

Mekeni ataladı eken «bes qala»,

Ürgeniş, Törtkül, Şımbay, Taqtaköpir,

Qonısı Tolağaydıñ tap sol ara.

Tolağay äuelde atı bolğanımen,

Atanğan Qaraqalpaq bara-bara (Ş. Jwbanwlınıñ şejiresi. Hamit Madanov «Kişi jüz şejiresi». Almatı, 1994. 13 bet).

Qazaqtıñ ejelgi añız, ertegi, şejirelerindegi köp aytılatın äygili Tolağay (alıp)  batırdıñ atın wstap qalğan wrpaqtarı osılar.

Qazaq pen Qaraqalpaqtardıñ tegi bir. Onı söz biletin jandar «Qara» degen sözdiñ qalpaqtıñ aldında twrğanınan da ayqın köre aladı. Al, älemdegi barlıq qaralardıñ tübi, öz atı aytıp twrğanday Mañğıstaudağı Tüpqarağannan (Qarağantüp, Qarağan tübekten), yağni Qaralardıñ şıqqan tübinen bastau aladı.

 Qazirgi Europa jerinde Alıp (Alpi) degen tau bolsa, qazaqta «Alıp er Toñğa» attı batırlıq dastan bar.

Qazaqtıñ Qaraşañırağı Alşın Adayda «Alıp» degen ru bar. Adaydıñ tolıp, tolısqan toğızınşı buın wrpağı Tobıştan taraydı.

Qaz Aday şejiresinde: Qazaq – Kişi Jüz (Begarıs) – Alşın – On eki Ata Baywlı – Aday – Tobış – Tobıştan eki bala Oraz ben Begey – Orazdan üş bala Jayıq, Alıp (Şegem) jäne Edil (Qaraş) bolıp taratıladı. Bwl derek «Mañğıstau enciklopediyası» men Adaydıñ äygili bii Alşın Meñdalıwlınıñ şejiresinen alındı.

Qazaqta bwl şejirelik derektiñ aqiqattığın ayğaqtaytın «Orazdınıñ üş qonağı bir keler» jäne «Belgili erden Begey bar» degen qanattı sözder bar. Sol Orazdıñ üş balasınan Jayıq pen Edil degen eki özen jäne Alıp degen tau qaldı. Demek, qazirgi Reseyden bastap, bükil Europa jeri bizdiñ  atalarımızdıñ ejelgi Ataqonısı bolıp tabıladı. Mwnı qay-qaysımızdıñ da bile jürgenderimiz abzal.

Olar ejelgi zamandarda qazirgi Resey jerindegi Batıs Sibirdi boylay ağatın wzındığı (Ertisti qosa alğanda) 3650 km qwraytın Ob özeniniñ boyın jaylağan. Osı özenge jäne sol özen boyındağı barlıq jerge öz esimderin bergen. Ob özeni bastauın Altaydağı Biya (Şüy) jäne Qatın özenderiniñ qosıluınan alıp, ayağı Qar (Karskoe more) teñizine qwyadı. Onıñ osı teñizge qosılar jeri Ob erini (Obskaya guba) dep atalsa, osı Ob erinine jalğasıp jatqan tağı bir erin, Taz erini dep atalıp, özen Sibir men Hantı-Mansiysk (Han men Man) jerine kelgende Ertis dep ataladı. Odan Tobıl (Tobış) qalasınan ötkende bir salası Tobıl  atanıp qazirgi qazaq dalasındağı Qostanay (Qosay) qalasın qaq jarıp ağadı. Resey jaq böligindegi Ob özeniniñ jağasında Mañğıstaudağı Şerqala  tauımen attas Şerqala degen qala bar.  Bwl özenniñ Tom (Bwzau-Jemeney), Şwlım (Şılım), Ket (Kete), Ertis, Esil, Tobıl (Tobış) t.b. salaları bar. Bwl ataulardıñ ieleriniñ barlığı derlik qazirgi Kişi Jüz-Begarıs-Alşınnıñ qwramında sol kezdegi ru ataularımen saqtalıp twr.

Adaydıñ toğızınşı buın wrpağı Tobıştıñ tübir sözi «Ob» bolatını osıdan. Orıs halqınıñ öz tekterin «Ob (Ov)» Ivanov, Sidorov, Petrov deytinderi de osıdan.

Tüsinikteme: Qazaqqa tegin olay jazuğa bolmaydı. Sebebi, biz mwnday jağdayda öz Atamızdı qaraşañıraqtan böliinp ketken wrpağına bala etemiz.

Al, endi közben körip, qolmen wstaytın ayğaqtarğa kelsek, Sararqadağı Kökşetaudıñ baurayında Burabay köliniñ jağasında Burabay kenti bar. Osı kenttiñ qaq ortasında wzındığı 150, eni 30-40, biiktigi 15 metr şamasında alıp tas bloktardan jımdastıra qalanıp, qoldan soğılğan şögip jatqan alıp bura müsininiñ qirandısı ayqın bayqaladı. Şögip jatqan buranıñ oñ jaq ayağınıñ twsında ülken qalandı tas bloktıñ betinde ejelgi qazaqtardıñ kädimgi täñirlik kires tañbası ayqın körinedi.

Osı bura müsininen 200 metrdey jerdegi Burabay köliniñ jağasında tağı bir tas üyindi bar. Diametri 50 metrdey, onıñ da biiktigi 5-6 qabat üymen şamalas. Sırtı döñgelek, bwl üyindiniñ de sırtı öñdelgen tas bloktarmen jımdastırıla qalanğan.

Köldiñ ortasında Jwmbaqtas, kelesi betinde Oqjetpes tau şıñı twr. Bwl taudıñ da forması döñgelek. Tabanı ülken, biiktegen sayın jiñişkere beredi. Ülken tas plitalardan biri men biri jımdastırıla baylanıstırıp qalanğan. Zer salıp qarağan kisige taudıñ bir beti men üstiñgi jağı qwlağanı bayqaladı.

Mine osı alıp qwrılğılardı öte ertedegi alıp atalarımız saldı deuimizge tolıqtay negizimiz bar. (Qara: «Burabay. Añız ben aqiqat»).

Sol siyaqtı Nwq payğambar atamızdıñ kemesi toqtağan Qazığwrt tauına jaqın jerde Nwq atamızdıñ molası bar. Ol mola «Ükaşa ata» dep ataladı. Ejelgi jazbalar Nwq payğambar qauımın «Ükiş qauımı» dep ataptı.

Ükiş qauımı – Nwq payğambar qauımınıñ ejelgi atauı. Nwqtıñ söz tübiri (öz tübi, öz atası) Wq (Ük) bolatını osıdan. Qazaq kelinderiniñ säukelesi men dombırağa tağılatın Ükiniñ jäne ümitimizdi ükileytinimizdiñ sırı osı. Qazirgi «ükim» (jarlıq), «ükimet» degen wğımımızdıñ da avtorı osı Ükiş (Nwq) qauımı. Bizden basqa eşbir el öz biligin ükimet dep atamaydı.

Tüsinikteme: Ükaşa Ata mazarı – Qarataudıñ küngey betinde, Ögiz tau şatqalı mañındağı qıratta, yağni Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Türkistan qalasınan 42 km jerde. Kesenesiniñ jalpı wzın 16 m, eni 5 m, biiktigi 3,5 – 4 m. Ğimarattıñ batıs jağında, diametri 3,5 – 4 m, biiktigi 4 – 4,5 m bolatın şirimeytin qañıltırdan kümbez twrğızılğan. Negizgi qwrılısı tau tastarınan tik törtbwrıştı etip qalanıp, sırtı aq jäne swr tüsti cement qospasına qiırşıq tas aralastırılıp sılanğan. Keseneniñ işindegi mazardıñ biiktigi 160 – 170 sm, eni 150 sm, wzındığı 12 m-ge juıq. Keseneniñ batıs jağında 200 m jerde Ükaşa ata qwdığı bar.

Al, Aşağa kelsek bwl eki dünieniñ, nemese bir zattıñ ekige bölinip ayırılatın jeri degendi bildiredi. Mısalı, Aşa (ayır), Aşatayaq (wşı eki ayrılğan tayaq), Aşamay (jas balağa arnalğan attıñ eri). Bwl qazaqtıñ tektik şejiresinde de, söz jasau jüyesinde de tek qana sonı bildiredi. Alıpbidiñ (Älippeniñ) birinşi dıbısı «A» men bastalıp «A» men ayaqtalatın sözderde de solay: 1.Ağa, 2.Ada, 3.Aza, 4.Ala, 5.Ana, 6.Apa, 7.Ara, 8.Asa, 9.Ata, 10.Aua, 11.Aşa, yağni Ükaşa ata (Nwq payğambar) 9-şı Ata men 10-şı Anadan ayırılıp (bölinip) ketip twr. Qayran Atalarım! Jaraysıñdar! Söz jasasañ osılay jasa! Tarih jazsañ osılay jaz! Bwl tarihtı Wlı Jaratuşı – Alladan basqa eşkim, eşqaşan joya almaydı.

Sebebi, jer betinde bir qazaq tiri twrsa, dombıra joyılmaydı. Qazaqtıñ dombırasına, Saldardıñ bas kiimderine, qazaq kelinderiniñ säukelesine «Üki» tağatın sebebi de osı. Bizdiñ ükilep, ayalap jürgen atamız (Nwq payğambar) osı Ükaşa atamız. Ükili dombıra, Ükili Ibıray, ükili poçta, üki (mwzdan üki oyu), üki (qws),  ükim, ükimet, ükimet bası atauları osı atamızdan qaldı.

«Ü (üzilu)» degen tañbanıñ özi «Aşatayaq» beynesin berse, «W (wzaru)» beline belbeu baylap alıs saparğa şıqqan Nwq ata qauımınıñ wzarğan, yağni ösip-öngen wrpaqtarı degendi bildirip twr.

 Tarih tağlımı: Bizdiñ orıs tildi biliktiñ zorlıqpen tañğan soñğı latın Älipbii qazaqtı şejire-tarihınan  müldem ajıratuğa qızmet etetin bolıp twr.

Alıp adamdar jaylı «Qambar batır» jırında mınaday joldar bar:

...Jaqsılar dastan aytayın

Ertedegi erlerden

Nwsqa bolıp soñğığa,

Qalğan ölmey biri de  (313 bet. Jırdı şığaruşı belgisiz avtor ertedegi

erlerdiñ tegin, yağni öte köne däuirden bastap jırlaymın dep  otır).

...Qwyrığınan köterip (jolbarıstı aytıp otır).

Aynaldırıp basınan

Laqtırıp jiberdi

Qırıq qadam jerden asırdı (321 bet).

...Qaraman däudiñ erleri (334 bet).

...Qaraman däuge tapsırğan (336 bet).

...Kürzisin alıp qolına (353 bet. Bwl Qaraman däudiñ qaruı). Demek:

- Jır bastauın öte este joq, eski zamannan bastap otır.

- Oqiğa bolıp ötken zamannıñ adamdarı alıp bolğan deuge tolıq negiz bar.

- Qaraman patşanı däu (alıp adam) dep otır.

- Qambar batır da odan kem emes. Jolbarıstı qwyrığınan wstap qırıq qadam jerge laqtıradı.

Bwl jırdı bizdiñ (qazaqtıñ) jağdayında qiyali äñgime dep, üstirt qarauğa müldem bolmaydı. Sebebi, Mañğıstaudağı Aqtau qalasınıñ 16 şağın audanında,  Beyneu audanı Boranqwl kentiniñ oñtüstik şığısında 20 km. qaşıqtıqta «Altı qwlaş äulie» degen eki kieli orın jäne Mañğıstau audanı Şayır auılınıñ solt.-şığ. jağınan 12 km. jerdegi «Qırıqkez» qorımdarı bar. Qazaqta  «qwlaş» pen «kez» wzındıq ölşemi. Sonda atalarımızdıñ boyı 10-12 metr, tipti odan da biik bolğan. Bwl atau sonau eskiden de eski zamandarda jer betinde alıp mamonttar (erterekte Tüpqarağan, Saura mañınan mamonttıñ süyegi (tisi) tabılğan bolatın); alıp qaraqwstar (Manqws nemese keyinirek Degelek) «Otpan taudıñ basında, Degelek degen bir qws bar, Aspanda twrıp ısqırsa, Mıñ ordalı jılan basılğan» degen Qaşağan jıraudıñ jır şumaqtarın eske alayıq; alıp kesirtkeler men alıp aydaharlar ömir sürgen zamandarda, ol zamannıñ adamdarınıñ boyları da, solarğa säykes 10-12 metrden joğarı bolğan. Olar alıp adamdar dep atalğan. Qazirgi Europa jerindegi Alıp (Al'pi) tauınıñ atauı da solardan qaldı. Bwl jağday ötken ğasırdıñ ayaq kezderinde qazirgi Arabiya jerinen boyı 10-12 metr adamdardıñ qañqası tabılğannan keyin ğılımda da moyındalğan. Mañğıstaudağı öte eski qorımdar qatarına jatatın Qaraman ata qabiriniñ wzındığı 10 metrdey ekenin qosıñız. Biz onı beyitiniñ basına üyilgen üyindiden de ayqın köre alamız. Mañğıstauda boyı üş, üş jarım metr adamdardıñ molaları küni büginde de kezdesedi. Sonday molalardıñ biri Sayötesten teñizge qaray 35 km. jerdegi Sisem ata äulie qorımında bar. Endi osı alıp adamdardıñ qatarına Ersarı atamızdı da qosıp, beline wzındığı 4 metrden astam, salmağı birneşe tonna bolatın qayrağın (Ersarınıñ qayrağın) baylap qoysañız öte ädemi üylesip ketken joq pa?! Mwnday jädigerler özge öñirlerde de jeterlik. Sonıñ biri  Atırau oblısı Madiyar töbe degen jerden jol qazıp jatqan jwmısşılar tauıp alğan alıp adamnıñ qabiri. Ayaq jilinşiginiñ özi bir metrdey.

Endi osılardıñ üstine jırda suretteletin oqiğaları ejelgi älem astanası MAD (Man Aday) patşalığında (qazirgi Manqıstau jerinde) bolıp ötken qazaqtıñ «Alpamıs batır» jırın qosıp qoysañız müldem jañılıspaysız. «Alpamıs batır» dastanın köptegen türki halıqtarı özderiniñ töl mwraları retinde jırlaydı.  Mısalı, jırdıñ bas keyipkeri qazaq pen qaraqalpaq ta Alpamıs, özbek pen başqwrt ta Alpamış, qazan tatarların da Alpamşa,  altaylıqtar da Alıp Manaş,  bwlğarlar da Alıp, qırğızdar da Manas dep ataladı. Bwl dastandardıñ bärinde batırdıñ alıp adam bolğanı aytıladı. Bizder alıp adamdardı küni büginde de «alıp adam», alıp deneli adamdı «alpamsaday» dep söyleydi emespiz be?

Mañğıstaudağı Qarataudıñ bir üñgirinen  şamamen 1980 jıldarı boyı 3,5 metr adamnıñ qañqası tabılğanın, kezinde köptegen BAQ-tar jarısa jazğan bolatın. Alıp samwrıq qwstardıñ küni keşege deyin bolğandığı jaylı derekter bar.

«Otpan taudıñ basında,

Degelek degen bir qws bar,

Aspanda twrıp ısqırsa,

Mıñ ordalı jılan basılğan» degen Qaşağan jıraudıñ jır şumaqtarın eske alayıq;

Tüsinikteme: Bir qwlaş 170-190 sm * 6 =11-12 metr bolsa, 40 kez * 50 sm = 20 metr boladı.

Sonda bwl sandıq ataular Mañğıstaudıñ ejelgi twrğındarınıñ boyı 10 men 20 aralığında bolğanın körsetip twr.

Raşid-Ad-Dinniñ Oğız dastanında bılay dep jazılıptı: ...«Saharada Jämik (yamik) degen bir uälayat boldı. Özi küşti quattı el sanalıp, bir adamı basqanıñ on adamına qarsı twrarlıq edi. Bwlar Sır boyın erte zamannan qonıstanğan.

Baytaq wlıs Oğızdardı bilegen Inal Sır Jabğuhan edi. Oğan Dada Kereyjwq uäzir bolıp, onıñ qızmetin basqardı. Bwl  Qaraqoja wlı Qorqıt ata edi. Şıqqan tegi Oğızdıñ Bayatı edi. Ol asqan aqıldı danışpan, keremet adam edi. Özi  naqıl, säuegeylik söz aytqan. 295 jıl ğwmır keşken qariya kisi...» («Oğız» dastanı, tärjima, 1972, 55-57 betterde).

Tüsinikteme: Sır öñiri 950 jıl jasağan Adam atanıñ qaraşañırağı Adaydıñ üşinşi buını Qosay ata wrpağı Nwq payğambar atamızdıñ kemesi kelip toqtağan Qazığwrt tauı öñiri. Sır öñiri, Sırdariya özeni, Sır (Jabal) eli sol atalarımızdıñ attarınan qaldı.

Jäm (Jem, Jemeney) Qaz Adaydıñ jetinşi buın wrpağı Bwzau taypasına jatadı. Jemeney - Bwzaudıñ eki wlınıñ kişisi, ülkeniniñ atı Aytumıs.

«Men Adaydıñ Aqtanı

Söylegen sözim taqtalı. (Taqtalap söyleu, yağni är wğımnıñ düniege kelu retin aytu).

...Äriden beri söylesem,

Olda özimniñ mereyim. (arğı tüptegi atalarınıñ tarihımımen maqtanıp, mereylenip otır).

TUĞAN AYĞA AT BERGEN, (aspandağı tuğan ayğa at bergen meniñ atam Aytumıs dep otır).

Aq qağaz ben hat bergen, (qağazdı da, qalamdı da, hat jazudı da üyretken solar dep otır).

Eki erin men til-tañday

Söylesin dep jaq bergen. (eñ alğaş söylep, «Til tañbanı» iemdengen solar dep otır).

Aytqan sözge tüsinbes

Adamnıñ mıysız aqımağı» (mwnı tüsinip moyınday almasañ, misız – aqımaqsıñ) dep otır. Aqtan Kereywlınıñ (1850-1912) Ata tegi: Aday – Kelimberdi – Bwzau – Aytumıs – Şılım – Ördek – Kenje bolıp taratıladı. (Jır-dariya «Mañğıstaudıñ aqın jırauları» Aqtau-1995. 159 bet);

Oğız ben Aday sinonim. Aqiqatında, Oğız (Oq pen qız) Adaydıñ qaraşañırağınan bölinip ketken wrpağı. Dälel retinde aytarımız, Adaydıñ «Jebe» tañbası, qoramsaqqa salınıp, Sadaqpen, yağni Saq atamızben birge jüredi. Bwl tuıstığı bölinbeytin Jeti atalıq jüye. Bölinu segizden, yağni Semitterden (arap pen ebreylerdiñ atası) bastaladı.  Jebe Adırnadan atılıp, ajırağan kezde oqqa aynaladı. Qazaqi sözde eşbir jerde jebe tidi delinbey, oq tidi delinetininiñ sırı osı.

Qorqıt atamızdıñ «qayda bir halqım barsam da, Qorqıttıñ köri qazulı» degen qanattı sözi men «Qorqıttıñ küyin» bilmeytin qazaq joq. Sol Qorqıt atamızdıñ molası qazirgi Qızılorda oblısınıñ  Qarmaqşı audanı jerinde jatır.

Bayat – Bay Ad (Bay Aday) degen eki birikken sözden twradı. Qazaqtıñ şejire deregindegi on eki Ata Baywlınıñ qaraşañırağın wstap qalğan kenjesi osılar.

«Bergi kezde (VIII ğ.) Qorqıt äbden qartayıp, el basqaru isine qatınaspaydı, el azıp, ärkim bet-betimen ketedi. Qorqıt ötken künin esine tüsirip, sarın aytıp, qobızben köñilin köteredi, Qazanbektiñ erlik isin esinen şığarmay, oğan arnap küy tartadı. Abılğazınıñ tolğauınşa, Qazanbek - Qorqıt atanıñ twstası. Bir küni ol Qazanbekti ardaqtap, mınaday bir sarın aytadı:

Qazığwrt tauındağı säuegey üñgirdi sılattı,

Salar - Qazan onda barıp babasına as berdi.

It Beşene onı körip esi ketti,

Alıptar, biler, köremisiñ Qazanbektiñ kim ekenin?

Bir qazanğa qırıq bir attıñ etin saldı,

Ol qazandı sol qolımen köterdi,

Oñ qolımen elge jürip ülestirdi,

Alıptar, biler, köremisiñ Qazanbektiñ kim ekenin?» («Qorqıt ata» Älkey Marğwlan http://www.elarna.com/video.php).

Alıp adamdardıñ izi älemniñ özge öñirlerinde de sayrap jatır. Mısalı, Grekiyada qabırğasınıñ qalıñdığı 20 metrge jetetin, al qalanğan är tastıñ salmağı 125 tonna tartatın Tirinf qabırğası saqtalğan.

Pasha aralında biiktigi 8 metrden asatın, salmağı 50 tonnanı qwraytın 500 tas müsinder bar. Olardıñ barlığı da alıstan tasıp äkelingen.

Reseylik ğalımdar Siriya, Livan, Egipetti aralap jürip, tasqa tüsken alıp adamnıñ tabanınıñ izin (90 sm) tapqanın jariya etti.

2006 jılı jazda Saud Arabiyasında wzındığı 10 metrge jetetin adam süyegi tabılğan. Arheologtar men islam oqımıstılarınıñ pikirinşe, bwl süyek Qwranda aytılatın Ad qauımınan qalğan qaldıq bolsa kerek. 1991 jılı amerikalıq arheologtar ğarıştan sputniktik baqılau arqılı alıp süyek tabılğan jerden Ad qauımınıñ üy-jaylarınıñ qaldıqtarın tapqan. Mwnday alıp adamdardıñ qañqası älemniñ köptegen jerinde tabılıp jatır.

Al Şığıs Aziya elderinde saqtalğan «Buddanıñ 60 erekşeligi men 32 qırı» degen jazbada, onıñ dene bitiminiñ öte alıp bolğanı aytıladı.

Damaskige jaqın mañda Äbildiñ molası delinetin mola bar. Granitten jasalğan bwl molasınıñ wzındığı 5 metr 71 sm. jäne eni 1 metr 80 sm.

Qwran Kärimde Allatağala joyıp jibergen Ad qauımı turalı aytıladı. Ad qauımınıñ adamdarı zor deneli, öte alıp küştiñ ieleri bolğan. Bizden küşti kim bar? dep menmendikke salınğandarı üşin jer betinen joyılğan delinedi.

Ejelgi Adtar alıp adamdar bolğan. «Ad qauımı sol zamandağı adamdarğa qarağanda dene bitimderi boyşañ, küş-quattarı da mol edi» (arap tarihşısı Ibn Kasir).           

Älemge äygili Egipettegi Gaze piramidaların  salmağı 2500 den 35 tonnağa deyingi aralıqtağı tas bloktardan qalap, osı alıp adamdar salğan. Ol jaylı Qwran Kärimde ayqın ayattar bar. «38.Al, Fir'aun: «Ey, uäzirler! Men sender üşin özimnen basqa qwday bar ekenin bilmeymin. Ey, Haman! Laydı ottıñ üstine salıp (kirpiş qwyıp), mağan Mwsanıñ qwdayına köteriluim üşin biik mwnara twrğız» (Qwran Kärim «Äl-Qasas» süresi).  Demek, Piramidalar Perğauındardıñ özderi baqilıq bolğannan keyingi Wlı Jaratuşı-Allamen mäñgi söylesu üşin salğan mwnaraları. Adam qolımen salınğan mwnday alıp keseneler sol ejelgi alıp adamdar zamanınan beri jer betinde bolıp körgen emes. Ol asa auır jer silkinisterine de, asa küşti dauıldarğa da, tipti topan sularğa da tötep bere aladı. Sol piramidalardı da salğandar osı qazaqtıñ ata-babaları. (Qara: «Piramidanı qazaqtar salğan». https://kaz.nur.kz/1758855-piramidany-kazaktar-salgan-belgili-zazusy-ktpegen-mlimdeme-zasady.html).

Tüsinikteme: Az (Az eli, Azaulı, Azau (Azov) teñizi, Aziya (bükil älem boyınşa halqı köp eñ alıp qwrılıq), Aze (Gaze) jazığı, Qaz, Qazaq, Qazan, Qazar, Qazıq  – sinonim. Tarihtan säl-päl habarı bar jandardıñ bäri eski zamandarda osı attas alıp qağandıqtardıñ bolıp ötkenin bilse kerek.

Egipet faraondarınıñ galogruppası  R1b1a2. Qazaqtıñ da galogruppası osı.

Qazaq «qazıq» dep, qağıp qoyğan ornınan qozğalmaytın qaqqan qazıqtı aytadı. Mine osı qağidağa säykes, Nwq payğambar atamızdıñ kemesi toqtağan öñirdiñ atı Qazıq jwrt (Qazığwrt tauı) dep ataladı. Nwq kemesi osıdan san mıñdağan jıldar bwrın sol tauğa qalay toqtadı, ol jer de, jwrt ta endi eşqaşan özgermeydi degen söz. Bwl sözimizge tağı bir qosar ayrıqşa dälelimiz, aspandağı «Temirqazıq jwldızı». Bwl jwldızdıñ keremeti sol twrğan ornınan qaqqan qazıqtay bolıp eş qozğalmaytını. Bükil adam balası Qazıq jwrtta otırğan Qazaqqa qarap Allanıñ aqiqat jolın bekem wstanudağı adami qasiettiñ eñ joğarğı ülgisin tapsa, tünde jürgender de osı jwldızğa qarap jol tabadı. Mine bizdiñ atalarımız şejire-tarihtı osılay jazğan.

Temirqazıq demekşi, aqiqatında da jwldızdıñ basım qwramı (ğalımdar 40 payızı dep jazıp jür) temir metalınan twradı. Ejelgi atalarımız mwnı qaydan bilgen deseñizşi!

Qazaqtıñ bükil älem elderiniñ «Qazıq jwrtı» ekendiginiñ tağı bir ayğağı retinde aytarım: «Qazaq» degen bir auız sözge jeke adamnıñ da, osı sözdi oylap tauıp düniege äkelgen eldiñ de barlıq bolmısı, memlekettik qwrılımı: Qaz twru, qaz basu, qaz-qaz basu, qaza bolu (adam ömiriniñ bası men ayağı);  Qazıq (qağılğan jerinen qozğalmaytın  qazıq), Tüp qazıq (Qazaq eli bükil älem elderiniñ tüp qazığı), Temirqazıq (a. aspandağı ornınan qozğalmaytın jwldız, ä. Eldiñ wstanğan bağıtı (adam balası birigip el boluğa tiis. Maqal: «Jalğız ağaş orman emes»), Qaz (a. Qazaqtıñ el atı, ä. wşatın aru qws), Qazday qalqıdı (sap tüzep wştı), Qazuar (qws), Qaz-üyrek (qws), Qazığwrt (tau), Qazıqwrt (ösimdik), Qazı (a. ädil bilik aytuşı, törelik etuşi, b. jılqınıñ işegi men etinen jasalğan qazı), Qazi, qazıret (din, ar, iman), Qazine (qwdiret),  Qazauat (mwsılman dini üşin jürgizilgen qasietti soğıs),   Qazına (memleket mülki, baylığı), Qazu (eldi sumen qamtamasız etu), Qazbalau (ötken tarihqa üñilu), Qazımırlanu (tübine deyin qoymay zertteu), Qazağuar (qazaqşıl adam), Qazaq arba (avtorlıq qwqıq), Qazaq üy (Kiiz üy, avtorlıq qwqıq), Qazaqı er (avtorlıq qwqıq), Qazanat (qolğa üyretilgen minis atı), Qazıqbau (qazıqbau şalu), Qazjua (köpjıldıq ösimdik), Qazotı (şöptesin), Qaztaban (ösimdik), Qaztamaq (ösimdik), Qaztañtay (ösimdik),   Qazğanu (qazaq bolu üşin küresu), Qazir (uaqıt ölşemi: qazirgi, qazirgidey, qazirde, qazirşe),   Qazan (a. Ejelgi qağanat, ä. Küz ayı: eginniñ pisip, maldıñ semirip qoymağa, qazanğa tüsetin mezgili, yağni adamnıñ da, memlekettiñ de äl-auqatı,  işer ası; b. Otqa şıdamdı as pisiretin ıdıs; g.  el, jwrt), Qazar (ejelgi qağanat), Qazaq (eñ alğaşqı älemdik qağanat), Qazaqstan (sol älemdik qağanattıñ bügingi qaraşañırağı), Qaz-qatar (eñ birinşi düniege kelgen qazaq eliniñ artınan qaz-qatar tizilip özge elderdiñ düniege kelui), Qaz-qalpında (sol alğaşqı qwrılğan Qazaq degen memlekettik qwrılımnıñ özgermey alğaşqı beynesinde qaluı), Qazaqi (qazaq ülgisi boyınşa jasalğan), qazaqşa (Ana til), Qazan-ayaq (ıdıs), Qazan-oşaq, Qazanpeş, Qazanşwñqır, Qazdiyu,  Qazanjappa (nan), Qazanbwzar (basbwzar tentek), Qazandop (oyın), Qazantoy (toy), Qazıreti (Qazireti payğambarlar, Qazireti Swltan, Qazireti Omar, Qazireti Ospan, Qazireti Ğali, yağni esiminiñ aldına Qazireti (Äzireti) qoldanılsa, solardıñ bäri Qazaqtıñ balası) tügel sıyıp twr. Söz tüsingen adamğa bwdan asqan danalıq boluı mümkin be?! Ol qağida, küni büginde de tura sol qalpında qoldanısta jür. Mısalı, Qaz poçta, QazMwnayGaz, QazMwnayQwrılıs, Qazcink, Qazaltın t.t. bolıp kete beredi. Jer betindegi qay eldiñ atauı osınday män-mağınağa ie bola aladı?! Bütkil jer betinde atauı däl osınday mağına beretin birde-bir el bolıp körmegen, bola da almaydı. Qazaqtıñ osınday söz jasau jüyesin eşbir el jasap körmegen, jasay da almaydı. Qazaqtıñ mädeni deñgeyine eş bir el jetip körmegen, jete de almaydı.

Endi osınıñ üstine «Qazaq» degen el atauın qay jağınan oqısañızda eş özgermeytinin qosıñız. Bütkil jer betinde mwnday atauı bar birde-bir el joq.

Ejelde olardı Qaz bi (Eñ alğaşqı tili şığıp söylegen el), yağni Qas bi (Kaspiy teñizi atauı solardıñ qwrmetine qoyılğan) dep atağan. Olar jaqsılıqqa jarısudan bäyge alıp, Qas bi, Qas Saq, Qas twlpar, Qas jüyrik, Qas batır, Qas paluan, Qas şeber, Qas şeşen, Qas swñqar, Qas qır (a. eñ biik qırat (qazirgi atauı Üstirt; ä. özgege täueldi bolğanğa könbeytin, eşqaşan qolğa üyrenbeytin, qanşa qırsa da twqımı qwrımaytın böri, kök böri (Böri - Alşınnnıñ laqap atı)) atalğan.

Qazaq Älippesiniñ «Alıp bi» atalatınınıñ da sırı osı. Ejelgi Qazaq ertegileriniñ bäri derlik bir auızdan ejelgi Qazaqtardı alıp adamdar dep suretteuleriniñ sırı osı. Atalarımızdıñ añız tübi  - aqiqat deytinderi de osı.

Qazaqtıñ qaraşañırağı Aday ata esiminiñ Adam atamen «Ada (Ata)» degen bir tübirden bolatını da osıdan.

Ejelgi qazaqtardıñ alıp bolıp, olarda bilim men ğılımnıñ asa joğarı deñgeyde damıp, wzaq ömir sürgendigine tağı bir dälel keltire keteyin. Ol qazaqtıñ medicinası.

Ağılşın tilinde as qorıtuğa qajetti mañızdı fermentti böletin bezge “Pancreas” deydi. Bwl “tasbaqanıñ jotasındağı tası, yağni, sauıtı” – degendi bildiredi. YAğni olar bezdiñ sırtqı wqsastığına, onıñ türine qarap osılay atağan. Al orıstarda “podjeludoçnaya jeleza” deydi. Olar da asqazannıñ astında ornalasqandığı üşin osılay atağan. Ekeui de közben körgenine qarap atau bergen. Al bizdiñ ata babalarımız “wyqı bezi” deydi. Sebebi bwl bez jwmısın toqtatqan jağdayda, adam komağa, yağni wyqığa ketedi. Eger ata-babalarımızda medicina bolmağan bolsa, onda atalmış bezdiñ komağa sebep bolatının qaydan bilgen?

Sosın gen ğılımı damığannan keyin ğana ğalımdar türli aurulardıñ neşe atağa deyin twqım qualaytındığın däleldep otır. Al bizdiñ ata-babalarımız jeti atağa deyin qız berisip-alısuğa tıyım salğan jäne bwl tıyım äli künge deyin jalğasıp kele jatır. Qazaqtar medicinanı bilmegen bolsa, olar ğılım endi ğana bilip jatqan aurudıñ neşe atağa deyin twqım qualaytındığın qalay bilgen?

Nwq zamanındağı topan suğa deyingi Alıp adamdar däl qazirgidey köp (7 mlrd) bolmağan, az bolğan. Qazaqiyanıñ söz tübiri, yağni öz tübi, öz atası «Az (Aziya)» bolatını osıdan.

Mwhambetkärim Qojırbaywlı, Mañğıstau

Abai.kz

 

 

 

212 pikir