Jeksenbi, 25 Tamız 2019
Alaşorda 3106 7 pikir 29 Mamır, 2019 sağat 15:04

Aqtalmay jatqan Arıstar köp...

Köktemniñ bası – naurız da, ayağı – mamır da aytulı künderge, merekege, quanışqa tolı. Solardıñ soñğısı, biraq qayğısı men qasireti mol tağı bir erekşe kün – Jappay sayasi quğın-sürgin men Aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osı ataulı künniñ qarsañında filologiya ğılımdarınıñ doktorı, Sayasi quğın-sürgin qwrbandarı muzeyiniñ meñgeruşisi Ğarifolla ÄNES mırzanıñ "Ana tili" gazetine bergen swhbatın oqırman nazarına wsınıp otırmız. 

 «Ana tili»: Redakciyamızğa qoş keldiñiz!. Bizdiñ gazet, wjımımız Öziñizge ıstıq şığar?

Ğarifolla Änes: Är pendeniñ ömiri özindik beles, biiktikterden twrsa, men üşin «Ana tilinde» ter tökken üş jılım şıñğa şıqqan, tirligimdi kürt özgertken, şuaqtı sätterimen jadımda jattalğan berekeli jıldar boldı. 1990 jıldıñ naurız ayınıñ bel ortasında Bas redaktorımız Jarılqap Beysenbaev (äli esimde, ağamız sınğan qolın moynına asıp jürgen sol kezde), onıñ orınbasarı Baqıt Sarbalaev, jauaptı hatşımız Ertay Ayğaliev törteumiz qazirgi A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ akt zalında gazettiñ alğaşqı sanın dayındap edik... Men osı Instituttıñ kişi ğılımi qızmetkeri bolatınmın, nömiri birinşi bwyrıqpen «Ana tiline» Tiltanu attı bölimniñ basşısı bolıp bekidim. Osılayşa üş basşı, bir qosşı 10 mıñ danamen Naurız küni alğaşqı qarlığaş sanımızdı wşırdıq. Abıroysız bolğan joqpız, arağa azğantay uaqıt salıp «Ana tili» gazeti 107 mıñ taralımmen qoldan-qolğa timey ketti. Elimizdiñ qiır şetindegi auıldarda mwğalimderdiñ «Ana tilinde» jarqıray şıqqan tıñ maqalalardı oqulıqşa paydalanıp jürgenin türli issaparlarda közimizben kördik.

Ärine, ol kezdiñ atı da, zatı da bölek edi ğoy. Jılımıq jıldar, aytıstı-tartıstı jiındar, Täuelsizdiktiñ tätti şağı, qayırşığa bergisiz qayırlı kezder... Osılayşa üş jıldıq jurnalistiktiñ joğarı mektebinen ötken soñ ornımdı belgili aqın, oqığan-toqığanı mol Baybota Qoşım-Noğayğa tabıstadım. Alğaşqılardıñ biri bolıp qoğamdıq birlestik qwrıp, baspagerlikke auıstım. Ol da bir zaman talabı-twğın. Öytkeni eki düniede qızıq körmegen Alaş Arıstarın qaytadan halqımen qauıştıru qajettiligi tuğan edi.

«Ana tili»: Endi sol qasiretti jıldarğa qatıstı tıñ derek, kürmeui qiın mäseleler turalı oylarıñızben bölise otırsañız.

Ğarifolla Änes: Wltımızdıñ ruhani kösemi ayaulı Ahañnıñ – Ahmet Baytwrsınwlınıñ bir sözi qaşan da jadımnan ketpeydi: «Qazaq – joqşı. Biz joğın izdegen halıqpız». Bwl tanımı tereñde jatqan oylı sözdi san saqqa jügirtip, san türli taldauğa boladı. Osı wğım-tüsinik bizge ötkenimizge üñiluge, bügingini bajaylauğa, bolaşaqtı boljamdauğa kilt bola aladı. Wltımızğa qatıstı qanday mäseleni köterseñiz de aytılmağan şındığı bastan asadı, nebir qarama-qayşı, kereğarlıqqa tap bolasız. Ösken, örkendi eldiñ şejire jadı mıñdağan jıldardı sanağa sıyğızsa, bizde bäri «aqtañdaq», tiyanağı joq daulı mäsele, barınıñ, narınıñ özine bağa beruşi qandastarımız oqpananıñ eki jağına bölinip alıp, «meniki ğana dwrıs» degen keudemsoqtıqtan  arılar emes. Tamırı tereñge ketken, ata tarihtıñ qoynauındağı qwpiyalardı aşuımız qajet-aq, äytsede küni keşe tuındağan, tipten bügin zardabın tigizip otırğan, erteñimizge qauip töndiretin mäselelerdi aşıq talqığa salmay, qoğamnıñ joğı, qazaqtıñ joğı tügendelmesi haq.

Men 17 ret (!) atom jarılısın basımnan keşken, kişkentay ğana Azğır degen (1930 jıldarı audan ortalığı bolğan) poligon-auılda ösken qazaqpın. Äkem 44-aq jıl ğwmır keşti, inimniñ ölimi jwmbaq, qarındasım ömirlik mügedek. Bwl – ärine, meniñ tragediyam, meniñ basımdağı jağday ğana. Al şındığında osı aymaqta, alaqanday jerdegi bwrınğı Balqwdıq jäne Süyindik atalğan qos sovhozda, onıñ bes-besten on bölimşesinde (Azğır, Wştağan, Asan, Qoñırterek, Labay, Noğaybay, Egindiqwdıq, t.b.) ğwmır keşken 10 mıñ adamnıñ, büginde sol jerden köşpey qasarısıp otırğan, üş jağınan qıspaqqa alğan Taubwyrat, Aşuluk, Kapustin YAr äskeri poligondarınıñ zardabın künde tartıp, töbesinen zımıran künde jauıp otırğan, ne auız suı joq, ne qarapayım tas jolı joq, ne gazı joq Narın qwmındağı 3.5 mıñ beybaqtıñ tağdırı emes pe?!. Bwl jaralardı tırnasañ, jalaulatıp-alaulatsañ, köpke, joğarı jaqqa topıraq şaşqanday bolasıñ. Al ündemegennen ne şığadı?!. Sovet zamanında 70 jıl, öz tizginimiz öz qolımızğa tigende 30 jıl ündemey-aq qoyalıq, sonda kimge payda, kimge ziyan?!.

«Ana tili»: Bäri dwrıs qoy... biraq bizdiñ qalıñ oqırman Aşarşılıq

zwlmatı, Quğın-sürgin näubeti turalı bile tüssek deydi.

Ğarifolla Änes: Bwl jerde basın aşıp alar bir mäsele bar. Bwl düniede ädildik, aqiqat degen mümkin bar şığar, ol ärine bir Allağa ğana ayan, al men bilgende şındıqtıñ tür-türi bar: jeke adamnıñ, yaki meniñ şındığım, müddelester şındığı, maman (mäselen, tarihşı ğalım) şındığı, qoğam şındığı, bilik şındığı (onı keyde sayasat, işki sayasat, sırtqı sayasat dep jatamız)... Mäseleniñ töresi men tüyini osılardıñ wştasuında, bir arnağa qwyuında, toğısuında jatsa kerek.

Basın aşıp alar bir mäsele – men bar-joğı tilşi-ğalımmın, käsibi tarihşı emespin. Sondıqtan meniñ auzımnan şıqqan sözdi qoğam mamannıñ pikiri dep qabıldamauı tiis. Alayda otız jıl osı salada jürgendikten meniñ közim jetken birşama şındıqtar, «aşılmağan araldar» bar. Mäselen, küni keşe bir jazıqsız atılğan Arıstıñ atı-jönine tap boldım. Qadılbekov Merğali degen azamat, stalindik repressiya qwrbanı. Bayanauıldıñ tuması eken. 1938 jılı 27 aqpanda Almatı türmesinde 31 (!) jasında atılğan. Qazirgi Türkistan oblısı Kentau qalası mañındağı Mırğalımsay qorğasın-mırış ken ornı osı Merğalidiñ atımen atalğanın bilgenimde birneşe kün eseñgirep jürgen jayım bar. 1928 jılı 21 jasında Mäskeudiñ tau-ken institutın bitiripti. 1937 jıldıñ 30 mamırında twtqındalğanğa deyin Oñtüstik Qazaqstan, Qaratau jäne Qırğızstan jerindegi ondağan ken ornın twñğış ret barlap, aşqan eken. Qarağandı oblısındağı Qarağaylı jäne Qayraqtı tüsti metall, Almatı oblısındağı Tekeli qorğasın-mırış ken orındarın alğaş barlağan. Tehnikalıq kitaptardı qazaqşağa audarıp, tau-ken isi jöninde twñğış terminologiyalıq sözdik tüzgen... Qazaq baspasözin qalt jibermeytin meniñ bilmeu sebebim – osı künge deyin ol jöninde aqparatqa kezikpeppin. Qanış ağalarımızdıñ zamanında «halıq jauı» bolğandıqtan atı atalmağan şığar. Al bizdiñ jazğıştar, sensaciya qwmar jazuşı-jurnalisterimiz nege ünsiz? Mwrası saqtalğan ba? Ürim-bwtağı bar ma? Osınday armanda ketken Arıstarımız jer astına kömile bermey, eñbegi men esimi auızğa ilinip, tasqa basılıp, hatqa tüsse, ol wlttıñ abıroyı emes pe?!.

Bökeylik Eleusiz Bwyrin (Bwyra wlı) degen jurnalisti, aqındı estuiñiz bar şığar. Onıñ atı-jöni ruhani tarihımızda 1911 jılı Orda qalasında qazaq tilinde «Qazaqstan» (!) degen ayqaylağan atpen twñğış gazetimizdi şığaruımen qaldı. Osı Arıs azamattı Almatığa sıyğızbadıq: akademiya, arhiv, muzeylerimiz, ondağı qazaq basşılar «alaşşıl» dep jwmıstan qudı. Marqwmnıñ eki qızı bolğan. Joldası ekeui kelisimge kelip, qızdarın aman saqtap qalu üşin ekige ajırasqan. Elde qalğan qızı jetilip, keyinnen biologiya ğılımınıñ doktorı, professor bolğan soñ men «Batıs Qazaqstan oblısı» enciklopediyasına kirgizdim, balalı-şağalı, wstamdı, parasattı jan edi marqwm. Al jap-jas kezinde «Qazaqstan» dep jahanğa jar salğan Eleusiz atamız 1933 jılı Duşanbe qalasında qızın qwşaqtap jatıp, aştan qattı. Öytkeni ol jaqta da memlekettik arhivte jwmıs istep, jan bağıp jürgen onıñ artınan «alaşşıl» degen jalalı hat barıp, jwmıstan quılıp, näpaqasız qaldı. Qazir biz Täjikstanğa swrau salıp, beyitin izdestirudemiz... Basqa qolımızdan ne keledi?..

Ataqtı «Beseudiñ hatın» bilesiz. Onıñ avtorları stalindik qanqasaptan aman qaldı, öytkeni olar joğarı basşılarınan keşirim swrap, qatelestik, jañıldıq dep tayqığan edi. Zamanı sonday edi, tiri qalu üşin jantalas tirlik... olardı ayıptauğa eş qwqımız joq. Biraq osı hattıñ jazıluına mwrındıq bolğan, jartı patşa Goloşekinge qasqayıp twrıp kökeyindegi bar oyın aşıq jazğan qazaqtıñ twñğış käsibi ekonomisi Äzimbay Lekerov alğaşqılardıñ biri bolıp ajal qwştı. «Arıs» baspası ol turlı kitap şığardı, qazir marqwmnıñ Aysadora attı qızınıñ azap lagerinde bolğan şeşesi turalı da jazğandarın jariyalağalı jatırmız.

Küni keşege deyin Qazaqstandağı bank salasında köbinşe özge wlt ökilderi basşılıq jasağanı ämbege ayan.  Biz «Törebek Osmanov – twñğış bankir» degen qazaqşa jäne orısşa qos kitap şığardıq. Oqıñız, köriñiz! Bwl kisiniñ artında üş qızı qalğan. Olardıñ äkelerin atıp, şeşelerin Aljirge aydağan. Üş qızdı Mäskeuden de äri asırıp, batıstağı üş respublikanıñ üş detdomına tapsırğan. Äyteuir Qızılorda jaqtağı äkeleriniñ eti tiri bir qarındası zarlap jürip bärin tauıp, büldirşinderdiñ basın qosqan, asırağan, adam qılğan. Zarema attı apamız köziniñ jasın sığıp, «Eki apayım qaytıs boldı. Mağan da jürekke ota jasatu kerek. Biraq operaciyadan twrmay qalsam ata-anam atausız qaladı ğoy» dep şırıldap jürip, atalğan kitaptardı şığardı, Qızılorda qalasında äkesine köşe atın alıp berdi, eskertkiş-taqta ornattı...

Ärine, ayta berse äñgime köp. Biraq meniñ janım auıratını – alıs sağımğa aynalğan arğı tarihtı aytpağanda küni keşegi İİ-düniejüzilik qırğınnıñ qaralı betterin nege tolıq aşpaytınımız tüsiniksiz. Men maman tarihşı bolsam birinşi kezekte Qazaqstanda qwrılğan attı kavaleriyanıñ ökinişti de qasiretti tağdırın jazar edim. 3200 attı äskerge 3100 qılış äreñ tauıp bergeni, olardı tankige qarsı salğanı, 3200 örimdey jigittiñ bir sağatta jer jastanğanı – aytuğa twratın äñgime emes pe? Tarihımızdıñ qaralı bir beti emes pe? Bolmasa biz bilimdi de bilikti tarihşı, marqwm professor Köşim Esmağambetovtiñ «Türkistandıq äskeri twtqındar» attı ayaqtalmay qalğan eñbegin jarıqqa şığarğalı jatırmız. Onda qorşauda qalıp, bolmasa jaralanıp nemis twtqınında bolğan 1500 qazaq turalı derek bar. Ökinişke qaray, olardıñ basım köpşiligi su işerligi bolıp, tozaqtan tiri şıqqanımen stalindik azaptan qwtıla almadı, süyekteri itjekkende qaldı.

Smağwl Köşekbaev degen azamattıñ atı-jönin estuiñiz bar ma? Biz rulas, jaqın tuıs bolıp kelemiz. Marqwm soğısqa alınıp, qan maydanda opat boldı. Ol ağamız bügingi dürildegen Qwrmanğazı orkestrin qwrğan bolatın, bökeylik barşa küyşilerdi, onıñ işinde alıstağı Astarhannan Dina anamızdı tüyemen Almatığa jetkizgen. Ärine, ol «halıq jauı» emes, desek te bügingi aqparattıq qoqıs jäşigine aynalğan kişkentay mişığımızda mwnday derekterge oñaylıqpen orın tabıla bermeyti ökiniş-aq...

«Ana tili»: Halqımızdıñ tarihındağı ornı tolmas qaralı bet – Aşarşılıq turalı pikirleriñizdi bilgimiz keledi. Köptegen qoğam qayratkerleri, tarihşılar Sayasi quğın-sürgin men Aşarşılıqtı bölek-bölek qarastıru kerek, ekeui eki bölek tragediya, zwlmat dep jatadı.

Ğarifolla Änes: Bizdiñ bitpes jaramız, tragediyamız mwnday bireu-ekeu emes, sanasa san jetpeydi ğoy. Sonıñ işinde üşeuin erek bölip atağan jön. Olar: Wlı jwt – Aşarşılıq, sovet zamanındağı Halıq köterilisi men tolquları jäne sayasi repressiya. Meniñşe, bwlardı jiliktep, bölek-bölek qarastırğanda ne wtamız? Olar siyam egizderi siyaqtı birinen-biri tuındap jatqan, biri sebebi, biri saldarı degendey twtas dünie emes pe?

Qanşa auır bolsa da moyındauımız kerek – bwl üş aktili tragediyanıñ avtorları Moskvada, Kreml'de otırğanımen onıñ orındauşıları – bastı röldegi negizgi ärtisteri de, «massovka»-köpşiliktegi qauım da qazaq boldı! Bwl qazaqtı qwrtu üşin jazılğan scenariy, onıñ nätijesi – genocid-qoyılım bolıp şıqtı. Basşılarımız bwl mäseleni «sayasatqa aynaldırmau kerek» deydi. Joğarıda aytqanımday, şındıqtıñ birneşe tarmağı, türi bar ğoy. Olardıñ qay-qaysısınıñ da aytılatın, aytılmaytın ornı bar, mümkin jara izin suıtar uaqıt ta ötui kerek şığar...

Mäselen, biz Stalinnen limit swrağanı üşin (jospardı asıra orındap, qosımşa tağı 800 adamdı atu, 1600 adamdı jer audaru boyınşa ötiniş) Almatı men Astanada Lev Mirzoyannıñ atındağı köşelerdi özgerttik. Dwrıs-aq! Biraq sol Mirzoyan qol qoyğan, Stalin «Za!» dep oq atuğa bwyrıq bergen şifrovkanıñ tömengi jağındağı bes qazaq basşısınıñ maqwldap, bata bergenin ayağına deyin nege aytpaymız?

Bolmasa qazaq baspasözinde Twrar Rısqwlov turalı qanşama jala, bılğanıştı materialdar jariyalanıp jatır? Şınına kelgende qazaqta Twrardan artıq bilik biigine köterilgen lauazımdı qazaq bar ma? 26 jasında Türkistan Ortalıq atqaru komitetiniñ törağası boldı. 32 jasında RSFSR (Sovet Odağı dep oqıñız) Halıq komissarlar keñesi törağasınıñ, yaki 11 jıl boyı I.Stalinniñ orınbasarı boldı. T.Rısqwlovtıñ biograftarı aytıp jürgendey, ol eki jasın ömirbayanına qosıp alğanı şın bolsa, 25-ke de tolmay baytaq Türkistandağı 4-5 halıqtıñ tağdırına aralasıp, talay kürdeli mäselelerdi (mäselen, Türksibti salu) şeşkenine tarih kuä ğoy. Ärine, şındıq aytıluı şart, desek te Twrardıñ bedelin twralatsaq, qalğandarın endi özimiz sırttay ekinşi ret atu jazasına keskenimiz bolıp şıqpay ma?

Meniñşe, biz şamamız kelgenşe barlıq «şındıqtı» twtastırıp, barşamız jabıla otırıp, qoğamdıq şındıqtı qalıptastıruımız kerek. Öytkeni qoğam tüzelmey, qoğam maqwldamay ol jekeniñ, belgili bir toptıñ ğana şındığı bolıp qala bermek.

Halıqtıñ (tarihi) jadı – bügingi ömirdiñ tirligi, saltı. «Jaqsılıq körsem de özimnen, jamandıq körsem de özimnen» degendey, halıqtıñ sana-sezimi, arman-müddesi – bügingi ömirdiñ aynası. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta şınayı ömir osığan äkeldi. Riza bolsaq – basşısı da, qosşısı da osığan üles qostı, jan-düniemizben sırt aynalıp, qarsı bolsaq – basşısı da, qosşısı da osı künge layıq.

Joğarıda aytılğanday, Kreml'de jazılğan (mümkin odan erte, sonau aq patşa zamanında) scenariy boyınşa Qazaq dalası qañırap, ien qaluı kerek edi. Ärine, ol bir jılda, bir zamanda iske asuı mümkin emes, sol sebepti de qoldan Aşarşılıq wyımdastırıldı, Qızıl qırğın, Quğın-sürgin boldı, sınaq poligondarı aşıldı, kosmodrom salındı, Tıñ igerildi... Sın-sınaqtardıñ eñ soraqısı Jeltoqsanmen tüyindeldi.

1985 jılı Moskvada Aprel' plenumı bolmağanda 1988-diñ ayağı 1989-dıñ basında Alaş arıstarı aqtalar ma edi? Täuelsizdikke qolımız jeter me edi? Tarih tegerşigin keyin aynaldıru mümkin emes, desek te Brejnev ölgen soñ ornına Andropov kelgende ne bolar edi. Nebir sınaqtarğa tözgen jwrtımız jaña Jeltoqsandarğa tötep bere alar ma edi?..

«Ana tili»: Sonda Siz bügingi ruhani özekti mäseleler – Til, Dil, Din häm Jer tartısı tamırı tereñge ketken, tarih sabağı degiñiz kele me?

Ğarifolla Änes: Ärine, wlttıq ruh, örşil namıs halıqtıñ tarihi jadına tikeley baylanıstı. Wlan-baytaq jerimiz ben telegey-teñiz elimizge (ğalımdardıñ boljamı boyınşa biz bügingi Türkiyaday 50-60 mln halıqtı qwrauımız kerek edi) Täñirdiñ emes, adamnıñ, kommunistik qızıl ideologiyanı jamılğan qanıpezerlerdiñ qolımen jasalğan sınaqtar twımımızdı twzday qwrttı: sanımızdı azayttı, sapamızdı, sana-jadımızdı kül qıldı. Endi sonı qalay köl etsek degen maqsatta bärimiz partağa otırğan jas baladay «Ruhani jañğıruımız» kerek. Şınında basqa qanday jol bar? Kezinde «Mädeni mwra» – 100 tom babalar sözi, 15 tom «Qazaq ädebi tiliniñ sözdigi», «1000 qazaq äni», «1000 qazaq küyi»... bizdiñ eñsemizdi tiktep, keudemizdi köteruimizge mümkindik berdi. Öytkeni, mwnday ruhani baylıq ğwmır jolı bizden de auır bolğan tatar, başqwrt, noğay, qwmıq, saha, hakas siyaqtı qandastarımızdı aytpağanda, «jettik, toldıq» degen örkenietti elderdiñ özinde biri bolsa, biri joq edi.

«Ana tili»: Sonşama mol ruhani baylığımız bola twra tarihi sanamızdıñ siz aytqanday jüyelenbey, bir izge tüspey jatuına ne sebep?

Ğarifolla Änes: Batpandap kirgen aurudıñ mısqaldap şığatının wmıtpayıq. Älem halıqtarınıñ köbinde «Qırıq jıl» degen beles bar. Qırıq jıl qırğın körse de aman qalatın bahadürdey qazağımız da töske örlep, töbege şığarına senimdimin. Tek bizde bir jaman ädet bar – nauqanşıldıq pen bastağan isti ayağına jetkizbeu. Mağan tanıs taqırıpqa oralsaq, mäselen, «Aşarşılıq» dep bir kezde du ettik, qazir qoğamdıq pikir sayabırsıp qaldı. Kezinde «Kämpeske» degen bir tom kitap şıqtı, wmıtpasam marqwm Seysen Mwhtarwlınıñ eñbegi, jalğasın tappay qaldı. Astananıñ törinen Sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alatın monument twrğızdıq, qazir ol jerde tuımız tiguli twr. Almatıdağı Alaş arıstarı atılğan türmede Repressiya muzeyi aşılıp edi, basqa jer jetpegendey onı da satıp, köneniñ közindey atu kamerasın (dayın kino tüsiru alañı!) bwzdıq, muzeydiñ eksponattarın talan-tarajğa saldıq (öz qolımen zattarın ötkizgen wrpaqtarı zar jılap jür)... Mine, osı jayttar  äsire nauqanşıl, tek joğarıdan tüsken nwsqaudı ğana orındauşı ekenimizdi, bastağan isimizdi ayağına jetkizbeytindigimizdiñ «ülgisi».

Ana tili»: Endi Siz basqarıp otırğan Muzey osı isterdi ayağına jetkizetin şığar?

Ğarifolla Änes: Eşqaşan jalğızdıñ üni, jayaudıñ şañı şıqpaydı ğoy. Bwl qoğam bolıp atqaratın wlı şarua, qasietti is. Bwl orayda men Täuelsizdikke qolımız jetip, aşıq qoğam qwruğa talpınğan jaña zamanımızda äsirese tarihşı ğalımdarımız ben arhivisterimizdiñ eresen eñbegin atap ötkim keledi. Ärine, halıqqa kitaptarı arqılı akademik-professorlar M.Qozıbaev, K.Nwrpeyisov, S.Zimanov, M.Qoygeldiev, T.Omarbekov, Q.Aldajwmanov, t.b. tanımal. Al onıñ sırtında qanşama jazılğan dissertaciya, tabılğan arhiv materialdarı, docent, aspirant mamandardıñ eñbegi bar. Ökinişke qaray, olar halıqtıñ kökirek-közine jetip, jadına tamşı-bilim bolıp qosılmay otır. Bwl da bizdiñ bir kemistigimiz. Men Sizge aytar edim, aldağı künderde keremet bir tarihi-derektik «ğalamat jañalıqtardıñ» tabıla, aşıla qoyuı qiın. Öytkeni bizdiñ tarihşılar, mwrağatşılar olardıñ bärin süzip şıqqan. Endigi mindet – osı auqımdı isti ayağına jetkizu, külge aynala jazdağan jadımızdı kölge aynaldıru jolı. Meniñşe, eñ aldımen bas qatırar mäsele osı.

Al Jañalıq auılınan aşılğan jaña muzeyge kelsek, mwnıñ da 30 jıldıq tarihı bar. Biıl 8 säuirde Respublikalıq tarihi-ağartu «Ädilet» qoğamına 30 jıl toldı. Kezinde memleket qayratkeri Sanjar Jandosov ağamız bastap aşıp, joğarıda attarı atalğan ağalarımız jäne M.Baydildaev, M.Hasanaev, ortamızdağı akademik M.Baymahanov, twraqtı atqaruşı direktor bolğan marqwm S.Aytmambeva t.b. osı qoğamnıñ şaruasın qoğamdıq negizde toqtatpay jürgizdi. Qoğamnıñ eñ negizgi bitirgen şaruası – 20-ğa juıq «Azalı kitap. Kniga skorbi» kitabın jarıqqa şığardı. Mwnda barşa Qazaqstanda Ülken terror jıldarında atılğan azamattardıñ sot isteri boyınşa ömirbayandıq derekteri qamtılğan.

Osı qoğam müşeleri Jañalıq auılında 4 mıñnan astam arıstardıñ jerlengenin, olardıñ arasında A.Baytwrsınwlı, Säken, Beyimbet, İliyastardıñ... bar ekenin däleldedi. Mine, osı Jañalıq auılındağı süyekter jatqan 17 gektar jer 1993-96 jıldarı «Ädilet» qoğamınıñ qarauına berildi. 2002 jılı ol jerge tağzım monumenti twrğızılıp, jıl sayın Sayasi quğın-sürgin qwrbandarı eske alu jiını ötkizilip keledi. Bıltırğı jılı Almatı oblısınıñ äkimi Amandıq Batalov öz bastamasımen «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ ayasında osı jerge muzey ğimaratın salıp berdi. Muzeyimiz M.Tınışpaev atındağı Almatı oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyiniñ bir bölimşesi retinde ötken jılı Täuelsizdik küni qarsañında aşıldı. 29-31 künderi ötetin «Aşarşılıq jäne Ülken terrordıñ tarihi sabaqtarı» attı konferenciya wyımdastırıp jatırmız. Oğan Täşkennen, Oş, Bişkek qalalarınan birneşe tarihşı professorlar keledi, jalpaq Türkistandağı Aşarşılıq, Quğın-sürgin, «Alaş» partiyasınıñ Qırğız bölimi, «Basmaşılar» qozğalısı sındı taqırıptarda bayandama jasap, oyların ortağa salmaq.

«Ana tili»: Qazir muzeylerimiz ben universitetterimiz ğılımi mekemege aynalu kerek degen basım bağıt bar. Aldarıñızda osınday ülken maqsat bar ma?

Ğarifolla Änes: Osındayda meniñ oyıma atam qazaqtıñ «Tüyeniñ arqalağanı altın, jegeni jantaq» degen maqalı oraladı. Qazir barlıq jerde – «optimizaciya». Almatı qalasındağı 8 muzey – Säbit pen Ğabit muzeyi, Wlt aspaptarı muzeyi, Qonaev muzeyi, t.b. birigip, bir mekeme bolıp kün körip otır. Almatı oblıstıq muzeyine bwrın 22 muzey bağınadı eken, biz sol arbağa 23-şi bolıp tirkeldik. Qanşa jerge şabarımızdı bir qwday biledi. Janımızdan ğılımi-zertteu jäne arheologiyalıq bölim aşqımız keledi. Bıltır jazda Jañalıq auılındağı bir üydiñ aulasınan qwrılıs kezinde köp adamnıñ süyekteri şıqqan. Sot-ekspertiza mekemesi olardı tekserip, 168 adam osı jerde atılğan degen qorıtındı aktini qolımızğa berip otır. YAki alaqanday (2 h 2 m) jerden tabılğan süyekter tolıq emes, äli de ol jerdi qaza berse şığa beredi degen söz. Süyekterdi 31 mamır küni dini räsimmen jer qoynına qayta tapsırmaqpız. Qazirdiñ özinde irgedegi Jañalıq pen Äli auıldarınan onnan astam jerde süyekter jatqanı belgili bolıp otır. Birinşi kezekte solardı ayaq astı qılmay, qayta jerleumen aynalısudamız. Bir qosarım, «Jañalıq» – büginde repressiya simvolına aynalıp ketti, ol «Kieli Qazaqstan» bağdarlamasına say respublikalıq qasterli mekenge jatadı. Al tek Almatınıñ mañında osınday belgili-belgisiz qanşama qorım-kömbeler bar. Bükil Qazaqstan boyınşa şe? Biz köbinşe RSFSR Qılmıstıq kodeksiniñ 58-şi «halıq jauı» degen stat'yasımen atılğandardı ğana ayta beremiz. Al 59-şı bab – «banditizm» şe? Onımen Şäkärim bastağan 1929-31 jıldarı halıq köterilisiniñ basşıları men qatısuşıları ondap-jüzdep sotsız atıldı. Olar äli tipten resmi «aqtalğan» joq, yağni – äli künge «qaskünemder!», «banditter!» (ärine, olardıñ kimge qarsı köterilgenin, olardı «aqtauğa» kim qarsı ekenin işiñiz sezip otırğan şığar). Atışulı 107-şi bab degen bolğan. Oğan elimizdegi 40 mln mal basın asırap otırğan 799 bay-«kulak» ilikti. Olardı da ondap-jüzdep attı, «kämpeskelep» degenderine jetti: mına baytaq dalada 4 mln-aq mal bası qaldı. 36 mln mal eti Mäskeu men Peterbor jwmısşılarına, eldi industriyalandırıp, zauıt-fabrika salınıp jatqan İşki Reseyge, Özbekstannıñ maqtalı audandarına jöneltildi. Nätijesi belgili – qazaq ölili-tirili 4.5 mln «twrğınan» ayırıldı... Sondıqtan «Öli razı bolmay tiri bayımaydı» deydi. Arıstarımızğa qatıstı missiyanı tolıq ayaqtamay, olardıñ äruaqtarı bizdi bey-jay jürgizbeydi...

«Ana tili»: Sizdiñ keltirgen keybir derek-däyekteriñizden jan türşigedi eken. Endi söz soñında öziñizden bir tilek.

Ğarifolla Änes: Biılğı 31 mamır erekşe jağdayğa – Oraza ayına, Qadir tünine twp-tura kelip otır. Elimiz jañğırıp, jaña damu däuirine ayaq basa ma degen ümit bar. Adam balası qaşanda aldağı künine alañdap, armanmen, jaqsı ümitpen ömir süredi ğoy. Meniñ ortam, köpşilik qaralı tarihtı qauzay bergendi onşa köp wnatpaydı. Olardıñ wstanımı: «Bolar is – boldı, endi jañaşa ömir sürelik, bay-baquattı bolalıq». Eş qarsılıq joq, äytsede halqımızdıñ ötken jolın, qayğı-qasiretin bilmeu, bilse de eske almau – örkenietke bastar jol emes dep bilemin.

Swhbattasqan Janarbek Sadıhanwlı

Abai.kz  

7 pikir