Särsenbi, 18 Qırküyek 2019
Ädebiet 3445 7 pikir 30 Mamır, 2019 sağat 17:30

HHI ğasır közimen: Abaydıñ bilim jäne ğılım turalı oyları 

Qazaq ädebietiniñ arğı-bergi tarihında şığarmaşılığınıñ özegine bilim men ğılımdı arqau etken Abayday aqın bolğan emes.Ol bilim men ğılımdı barlıq jaydan joğarı qoydı.Nege? Sebebi,Allanıñ özi de ras,sözi de ras,-degen häkim Abay: "Ğılım-Allanıñ bir sipatı,ol hakiqat,oğan ğaşıqtıq özi de haqılıq häm adamdıq dür",-deydi öziniñ otız segizinşi qara sözinde.[1.186-bet]

Eger ğılım Allanıñ bir sipatı bolsa,sonda ğılım degen ne?

Wltımızdıñ bas kitabı Wlttıq Enciklopediya:"Ğılım-adamnıñ tabiğat pen qoğam turalı ob'ektivti bilimin qalıptastıruğa mümkindik beretin tanımnıñ eñ joğarğı pişimi",-dey kelip:"Ğılımnıñ bastı maqsatı-ğılım zañdarınıñ negizinde aşılıp otırğan bolmıs qwbılısımen procesin boljau,tüsindiru jäne jüyelep mazmwndap beru",-dep jazadı.[2.115-bet]

Abay ğılımdı Allanıñ ğılımı jäne adamnıñ ğılımı dep ekige böle otırıp:"Adamnıñ ğılımı,bilimi,haqiqatqa,rastıqqa qwmarlıq bolıp,är närseniñ tübin,hikmetin bilmekke ıntıq birlän tabıladı ",-deydi.[1.186-bet] Enciklopediya ğılımdı bolmıs qwbılısı men procesin boljau,tüsindiru,jüyeleu dese,Abay ğılımdı är närseniñ tübin,hikmetin,yağni sebebin bilmek,-dep tüsindiredi.Ğılımğa anıqtama berip tüsindirude Abay Wlttıq Enciklopediyadan alşaq ketpegen.Ğılımğa anıqtama berip,onı tüsingendey boldıq.Biz tüsinip,payımdadıq dep otırğan osı ğılım Allanıñ bir sipatı bolğanda,Alla degen kim?Bolmasa,Alla degen ne?Joq,ol älde bolmıs pa?

Qasietti Qwran Kärimde wlı jaratuşı Allah turalı:"Alla bireu.Alla mwñsız.(Är närse oğan mwqtaj) Ol tumadı da,tuılmadı.Äri oğan eşkim teñ emes",-dep aytılğan.(Iqılas süresi) Sonda biz,jay pendeler jaratuşı bir Allanı qalay tanıp biluimiz kerek?Qalay degende de biz,adamdar bir Alla turalı oylanbay twra almaymız.Allanı tanıp,bilgisi kelgen Abay:

Köñilge şäk,şübäli oy almaymın

Sonda da onı oylamay koya almaymın.

Aqıldıñ jetpegeni arman emes,

Qwmarsız qwr mülguge toya almaymın,-deydi.

Jaratuşı haq tağalanı izdep,onıñ tılsım sırların wqqısı kelgen Abay,qwrğaq dini fanatizmge barmaydı.Ol bir Allanı jan-tänimen,bar bolmısı,aqıl-sanasımen tüsingisi keledi.Sonda,jaratuşı bir Allanı qalay tanıp bilemiz? Ärine,Allağa degen senim arqılı.Senim degenimiz-iman.Al,ärbir mwsılmanğa iman şart.Abay:"Iman degenimiz bir ğana inamaq emes,sen Alla tağalanıñ birligine,ua Qwrannıñ onıñ sözi ekendigine,Mwhammed Mwstafa s.ğ.u. onıñ elşisi ekendigine inandıq...Siz ämäntu billähi kämä hua bi ismayhi ua sifatihi,-dediñiz.(Qwdayğa onıñ esimderi men sipattarına iman keltiremin) Eger de ol sipattar birlän tağriplamasaq (ayıru,anıqtap bilu)bizge mağrifatulla(Allanı tanu) qiın boladı[1.189-bet]",-deydi häkim Abay öziniñ otız segizinşi qara sözinde.

Wlı jaratuşı Alla tağalanıñ özine tän segiz wlı sipatı bar.Olar:

1.Hayat-tirşilik tiri bolu

2.Ğılım

3.Qwdiret-küş

4.Basar-köru,köruşi

5.Sämiğ-estu,estuşi

6.Irada-tileu,qalau

7.Kälam-söz,sözder

8.Täkin-boldıru [1.188-bet] (38-qara söz)

Jaratuşı Allanıñ osı segiz wlı sipatı turalı Abay:"Bwlardıñ hämması Alla tağalanıñ zätiya(özine layıq) subbutiya ua fiğliya (özi isteytin) sipattarı dür.Men mwnda sizderge törteuin bildiremin.Onıñ ekeui-ğılım,qwdiret.Segiz sipattan qalğan altauı-bwlarğa şarq.(tüsindiru,tüsinip beru)",-deydi.[1.190-bet]

Alla tağalanıñ segiz sipatı işinen ğılım men qwdiretti bastı orınğa şığarğan Abay,qalğan altı sipattı osı eki sipatqa tüsinik beruşiler,-dep tüsindiredi öziniñ 38-qara sözinde."Ol sipattarmen tağriplamasaq (anıqtap bilu) bizge mağrifatulla (Allanı tanu) qiın boladı",-degen Abay,Allanıñ segiz wlı sipatınıñ işinen özi ekşep,bölip alğan däl osı eki sipat arqılı yağni,qwdiret pen ğılım arqılı Allanı tanıp biludi wsınadı. Ärine,Allanıñ qwdiretti ekeni anıq.Ol ärkimge belgili aqiqat.Sonda,Abay bizge Allanı,onıñ ekinşi sipatı ğılım arqılı tanıp bilu kerek degen oy wstanımın wsınıp otır.

Allanı,onıñ bastı sipatı ğılım arqılı tanu kerek degen wlı oyşıl Abay,dünieni yağni,qorşağan ortanı tanu,aqiqattı tanu,özin-özi tanu,öz adamdığın bwzbay jaman närseden qaşıp,jaqsı paydalını üyrenu de ğılımnan,-dey kelip ,adam boyındağı külli jaqsı qasietterdiñ bäri de ğılım arqılı keledi,-degen asa kürdeli oy qorıtındısın tüyindeydi öziniñ filosofiyalıq dini közqarasın ayqındaytın 38-qara sözinde.Abay öziniñ 38-qara sözinde ğılımnan habarsız,bilimsiz mollalar men ğılımdı oqıtpaytın sholostikalıq dini medreselerdi bitirip şıqqan nadan şäkirtterdi sınaydı.Abay sınında şındıq mol.Abay zamanındağı din wstazdarın bılay qoyğanda, qazirgi tañdağı din wstazdarınıñ eñ ülken qateligi Allanıñ sözi Qwran Kärimdi zamanaui ğılımdar himiya, fizika,biologiya,gidrologiya,medicina sekildi ğılımdarmen baylanıstı tüsindire almauında.Olar üşin din men ğılım eki bölek,eki dünie.Al,häkim Abay üşin din men ğılım birtwtas bir dünie.Ekeui de yağni din de ğılım da aqiqat pen bir Allanı tanu jolında qızmet etui kerek.Abaydıñ däl osı pikirin kökirek közimizdegi oy bezbenine salıp köreyikşi...

Bir Allanıñ qwdiretinen jaratılğan neşe mıñ ösimdikterdi tanıp bilu üşin ğalımdar "Botanika" degen ğılımdı,aspan denelerin zerttep bilu üşin "Astronomiya" degen ğılımdı,jan-januarlardı tanıp bilu üşin "Zoologiya"degen ğılımdı,neşe türli tastardıñ sırın bilu üşin "Minerologiya"degen ğılımdı oylap taptı.Mine,bir Allanıñ qwdiretimen jaratılğan osı närselerdi biz ğılım arqılı tanıp,bilip jürgen joqpız ba? Mına mäseleni jete tüsinip,bilip aluğa tiistimiz.Alla tağalanıñ qwdiretimen jaratıldı deytin türli närseler,däl biz körip jürgen qalpında jaratıla salğan joq.Olar ärtürli jağdayda özgeriske tüse otırıp,biz körip jürgen türge endi.Mäñgilik eş narse joq.Bolaşaqta olar biz bilmeytin müldem basqa keyipke enui bek mümkin.Biz osı jağdaydı türli sırtqı faktorlardıñ äseri dep oylaymız.Sol sırtqı faktordıñ özi de jaratuşınıñ qwdiretimen bolıp jatqan qwbılıs ekenin köp jağdayda tüsinip,bile bermeymiz.Sondıqtan da  közge köringen ob'ektivti  denelerdi jaratuşınıñ qwdiretimen türli özgeriske tüsip otır dep tüsingen abzal.

Däl qazirgi tañda zamanaui ğılım,aynalamızdağı qorşağan orta,dünie-jaratılıs közge körinbeytin wsaq bölşekten yağni materiyadan payda bolıp,ösip jetildi dep,jaratuşı bir Alla tağalanı joqqa şığarıp jürgeni jasırın sır emes.Eger,ğılım ğalamdağı türli denelerdiñ tirşiligi men olardıñ qalay jaratılğanın tek qana ğılım arqılı däleldep,tüsindirip bere alsa,onda bizdiñ jaratuşı bir küşke kümänmen qarauımızğa bolar edi.Biraq,däl qazirgi tañda,bükil ğalamdağı tirşilik pen onıñ jaratılıs sırların ğılım däleldep tüsindirip bere almay otır.

Jaña tehnologiya,ğılımımız jetildi,atom,komp'yuter, jahandanu zamanında ömir sürip jatırmız degende,ğarışta jetken jerimiz kün jüyesindegi Jer serikteri Ay men Mars planetaları.AQŞ sekildi tehnikası men tehnologiyası jetilgen elderdiñ 12 km\sek jıldamdıqpen 7 ay wşıp jetken jeri Mars planetası.Olar qazirgi tañda Mars planetasın zertteu üstinde.Jer,Ay,Mars kün jüyesindegi 9 planetanıñ üşeui bolğanda,äli adamzat zerttemegen kün jüyesindegi 6 planeta bar.Däl qazirgi tañdağı damıp jetildi degen tehnikalarımızben sekundına 12km/sek jıldamdıqpen wşa otırıp,qalğan altauına jetu üşin birneşe jıl kerek eken.Birneşe jıl üzdiksiz wşuğa adamzat oylap tapqan jaña tehnologiyalardıñ mümkinşiligi joq körinedi.YAğni,bizdiñ oylap tapqan tehnologiyalaramız ben aqıl oyımızdıñ mümkinşilik şeginiñ äzirge jetken jeri osı bolıp twr.

Al,endi tünde dalağa şığıp,kök jüzine köz salıñızdarşı, milliardtağan jwldızdardı köresizder.

Jer şarındağı tirşilik,Kün,Ay,kök jüzindegi milliardtağan jwldızdar...Abaydıñ jazuındağı Alla ğılımmen jaratuşı küş  bir Alla jaratqan ğalam osı.Eñ kişkene jwldız Jer şarınan jüz ese ülken dep jür astronom ğalımdar.Ol jwldızdarda tirşilik bar ma,bar bolsa ol qanday?Olar qalay ömir sürip jatır? Planetalar qwlap ketpey tepe-teñdikti qalay saqtap twr? I.N'yutonnıñ "Bükil älemdik tartılıs zañı" meniñşe,ol äli däleldenbegen ğılımi boljam.Biz qazir joğarıda aytıp ötken Ay men Marstan basqa (bwlardıñ özi tolıq zerttelgen joq) ğalamdağı milliardtağan planetalar tirşiliginen eş habarımız joq.Ğalam qalay ömir sürip jatır?Aqılımız jetpeydi. Ğalamnıñ qalay ömir sürip jatqanın bizge qazirgi ğılım da tüsindirip bere almay otır.Osınday jağdayda nege biz jaratuşı bir Alla qwdiretine kümänmen qarauımız kerek?

Qayta biz bir Allanıñ qwdiretin ğılım arqılı payımdasaq,jaratılıstıñ sırın tüsinu bizge jeñilge soqpay ma?Allanıñ qwdiretin ğılım arqılı tanudıñ özi,Allanı tanu emes pe?Nege sonda biz ğılım men jaratuşı bir Allanı eki bölek dünie dep qarastıruımız kerek?Bir Alladan basqa mäñgilik eşnärse joq.Erte dünie däuirinde jaratuşı bir Alla men ğalamdı tanu üşin ğılımdı birge meñgergen din men ğılım XIV-XV ğasırlarda ekige ayırılsa,qazirgi XXI ğasırdıñ ozıq oylı ğalımdarı men dinbasıları tarapınan Allanıñ sözi Qwran Kärimdi ğılımi taldap,din men ğılımdı birge qarastıru kerek degen pikirler beleñ ala bastadı.Irlandiya dini Episkopal' universitetiniñ rektorı,halıqaralıq teologiyalıq komissiyasınıñ müşesi,Rim papasınıñ teologiya jönindegi keñesşisi,professor Maysil' Ledvit:"Ğalımdar dini konondar turalı eşnärse bilmese,ökinişke oray din qızmetkerleri de ğılım turalı eşnärse bilmeydi.Jaratılıstı din arqılı ne ğılım arqılı tüsinu-bwl aqiqattı tanıp biludiñ täsilderi ğana ekenin biz wmıtpauımız kerek",-dep jazıp,[3.7-bet] din men ğılım bir-birine kereğar dünie emes,ol tek aqiqattı tanıp biludiñ täsilderi ğana dep din men ğılımdı birge qarastırsa,Qazaqstan mwsılman dini basqarmasınıñ bwrınğı bas muftii,professor Äbsattar qajı Derbisäli öziniñ "Ğılım jäne din" attı ğılımi eñbeginde ğılım men qwran turalı öz oyın bılay sabaqtaydı:"Keyingi ğasırlarda aşılıp jatqan köptegen ğılımi jetistikterdiñ Qwran Kärimde osıdan on tört ğasır bwrın yağni mikroskoptan,teleskoptan maqwrım ğasırda qorıtındı türde döp basıp aytıluı bwl künde batıs,şığıs ğalımdarın tañ qaldırıp,bas idirgen.Bwl Qwrandı s.ğ.u payğambar jazbağanın,Alla tarapınan jiberilgen illahi kitap ekendigin ayqın bildiredi ",-dey kelip,ösimdikterdiñ atalıq-analıq wrıqtarı,bir-birimen qosılıp jatsa da suları arlaspaytın teñizder men jerdiñ aynalu bağıtı,ana qwrsağındağı säbidiñ ösu kezeñderin bayan etetin Qwran süreleri men ayattarınan naqtı mısal-dälelder keltiredi.

Al,belgili ğalım Moris Byukay öziniñ "Bibliya,Qwran jäne qazirgi ğılım"kitabında:"Jer men ondağı tirşiliktiñ payda boluı,balanıñ jatırda jetilui sekildi,tipti fizika men matematikanıñ kürdeli mäselelerine deyin tolıp jatqan ğılımi twjırımdarmen tanıs kisilerdiñ onıñ Qwran mätinimen tolıq say keletinin körmeui mümkin emes.Köptegen süreler men ayattardağı qwpiya habarlardı aşu qazirgi ğılımnıñ aldında twrğan mindet",-dep jazadı.

Qwrandağı qwpiyalardı aşu ğılımnıñ aldında twrğan mindet,-degennen şığadı,qaraqwrt ne jılan sekildi ülı jändikter şaqqan adamdı zamanaui medicina wzaq uaqıt emdeydi.Al,jaratuşı bir Allanıñ sözi Qwran Kärimdegi"Fatiha","Iqılas" sürelerin "suf"dep birneşe ret oqi otırıp,jılan ne qaraqwrt şaqqan adam boyındağı udı qaytarğan sauattı mollalardı özimiz künde körip jürmiz.Sonda tek qana Qwran ayattarın oqu arqılı adam boyına jayılğan udı qalay qaytaruğa boladı?Tek bwl emes jüyke aurularına şaldıqqan adamdardı bilimdi mollalar Qwran ayattarın oqu arqılı aurularınan emdep jazğanın talay adam közimen kördi.Bwl da bolsa Qwran Kärimniñ ğılım äli aşpağan qwdiretti qwpiyası bolsa kerek.

Iä,qazirgi zamanaui ğılımnıñ aldında twrğan ülken bir mindet,ol-Qwrannıñ süreleri men ayattarın ğılımi türde taldap,tüsindiru.Bwl oñay şarua emes.Qwrandı ğılımi türde taldau üşin,Qwrandı tüsindirip taldauşı ğalım ğılımnıñ bar salasın jete bilui şart.Öytkeni,Qwran-bar ğılımnıñ toğısqan jeri.Osını bilgen wlı Abay:

Qwran ras,Allanıñ sözi-dür ol

Tä̓uiline jeterlik ğılımıñ şaq,-deydi

Qwrannıñ mağınasın tereñ bilip,tüsinu üşin adamğa ülken ğılım men ğılımi dayarlıq kerek ekenin aytadı wlı aqın,häkim Abay.

XIX ğasırdıñ ekinşi jartısında patriarhaldı meşeu qazaq qoğamında ömir sürip,XXI ğasırdıñ aldıñğı qatarlı oyşıl ğalımdarınıñ Qwrandı ğılım arqılı tüsinu kerek degen tereñ ğılımi pikirlerin olardan bir jarım ğasır bwrın aytqan wlı Abaydıñ jan-jaqtı tereñ bilimine eriksiz tañ qalasız.Abaydıñ 38-qara sözinde aytılatın:"Ğılım-Allanıñ bir sipatı,ol haqiqat,oğan ğaşıqtıq özi de haqlıq häm adamdıq dür",-degen Abay sözderiniñ bayıbına biz äli jete almay jürmiz.

Ğılım-jaratuşı bir Allanıñ jaratqandarın,onıñ sebebi men nätijesin zertteumen aynalısadı.Sondıqtan da biz aynala qorşağan ortanı ğılım arqılı tüsinuge tırısamız.Biraq,ğalımdar qorşağan ortanı zerttey jürip,zertteudi aqiqattı bilu,jaratılıs sırların tüsinu,jaratuşı küşti tanıp bilu üşin istep jürgenderin köp jağdayda özderi de sezip bile bermeydi.Sebebi,ğalımdar öz zertteu ob'ektisin qorşağan jaratılıstan böle-jara jeke zertteydi.Olar köp jağdayda bükil ğalamdıq üylesimdilikti jete tüsinip eskere bilmeydi.

Al,ğalamdıq üylesimdilikti tereñ de näzik tüsingen Abay:"Jaratuşı bir Alla bükil ğalamdı qanday qwdiret üylesimdilikpen jaratqan,eş adam wğılınıñ aqılı jetpeydi",-dep tañ qaladı(38-qara söz)Abaydıñ qazirgi ğalımdardan bastı erekşeligi,ol-bükil ğalamdıq üylesimdilikti jan-jaqtı tereñ sezine biluinde.

Barlıq jaydan ğılımdı joğarı qoyğan Abay,ğılımnıñ türlerine keñinen toqtalıp,olardı jan-jaqtı jüyelemese de, 32-qara sözinde bilim-ğılım üyrengisi keletin talapkerlerge öziniñ aqıl-keñesin beredi.Oqıp otırıp,32-qara sözdi jazğan adamnıñ ğılımmen käsibi türde aynalısqanına tittey de kümäniñiz qalmaydı.

Bilim-ğılım üyrenbekke talap qıluşılarğa äuel bilmek kerek,-dep bastalatın [1.174-bet] Abaydıñ 32-qara sözin qarapayım tilde qısqaşa jüyelesek,Abay bılay deydi:

Birinşi-Ğılımdı äyteuir bir kerek bolıp qalar degen eseppen üyrenbe.Ol üşin ğılımğa şın mahabbatpen qwmar bolıp,biludi anıq maqsat etip,bilmegen närseñdi bilgennen köñiliñ rahat alıp,endi tağı da bile tüssem eken degen oydan ğılımğa degen süyispenşilik-mahabbatıñ joğarılay tüsedi.Sonda ğana ärbir estigen,körgeniñdi anıq wğıp,onı öz suretimen işke jayğastırasıñ.Köñiliñ özge närsede bolıp,ğılımdı oğan sebep qana qılmaq üşin üyrenseñ,onday bilimge köñildiñ meyirimi şala boladı.Şala meyir şala bayqaydı.

Ekinşi-Ğılımdı aqiqat maqsatpen,bilmek üşin üyrenu kerek.Bahastıq yağni baqtalastıq üşin üyrenbe.Azıraq bahastıq öziñdi öziñ pısıqtau üşin kerek te şığar.Köbirek bahastıq,baqtalastıq adamdı bwzadı.Sebebi,baqtalas adam-aqiqat üşin baqtalas bolmaydı.Jeñbek üşin baqtalas boladı.Onday baqtalastıq künşildikti zoraytıp,adamgerşilikti azaytadı.Ondaylar ğılımdı maqsat etpeydi.Baqtalastıq yaki Abay tilimen aytqanda bahastıq ğılım jolındağı adamdarğa jat emes.Biraq oğan berilu adamdı özimşil,menmen etip,maqtanşaqqa aynaldıradı.Onday adamdar ösekten de,ötirikten de,wrıs-töbelesten de boyın aulaq wstamaydı.

Üşinşi-Aqiqatıñmen,bar bolmısıñmen köziñ jetse,odan eş uaqıtta bas tartpa,ölseñ ayrılma.Öziñ köziñ jetpegen närsege özgeniñ közin qalay jetkizbeksiñ?

Törtinşi-Bilim-ğılımdı köbeytu üşin adam boyında oylasıp,pikir alısatın,ekinşi,ol pikirdi saqtap qorğaytın eki türli quattı qasiet bolu kerek.Bwlar zoraymay,ğılım zoraymaydı.

Besinşi-Aqılğa kesel närselerden saq bolğan jön.Estigen närseni wmıtpasqa tört türli sebep bar.

1.Kökiregi baylaulı berik bolu kerek.

2.Sol närseni estigende ya körgende birdemege ülgi etip,wqsatıp,bar ıntamen wğu kerek.

3.Birneşe ret qaytalap,köñilge bekitu kerek.

4.Oy keseldi närselerden qaşıq bolu kerek.Ol keseldi närseler:salğırttıq,uayımsızdıq,oyınşı-külkişildik,ya bir qayğığa salınu,bolmasa bir närsege qwmarlanu,bwl tört närse aqıl men ğılımdı tozdıratın närseler.(31-qara söz) [1.173-174-better]

Adam boyındağı keseldi närselerdiñ eñ jağımsızı,Abaydıñ pikirinşe,ol-uayımsız-salğırttıq.

Salğırttıq-qwdaydıñ da,eldiñ de,ülginiñ de,aqıldıñ da,ardıñ da qas dwşpanı.Ol bar jerde bwlar bolmaydı-deydi ğwlama Abay.

Altınşı-Ğılımdı,aqıldı saqtaytın minez degen sauıt bar.Sol minez bwzılmasın.Ol üşin körseqızarlıq pen bireudiñ orınsız minezine,ya sözine nemese kez-kelgen qızıqqa erip ketkiş minezdiñ twrlausızdığınan aulaq bolğan jön.Olay bolmağan jağdayda minezdiñ beriktigi bwzıladı.Onan soñ oqıp üyrenip te payda joq.Minezde ardı,aqıldı saqtarlıq qayratı bar bolsın.Bwl aqıl üşin,ar üşin bolsın,-dep ayaqtaydı häkim Abay öziniñ 32-qara sözin.

Meniñşe,ğılım jolına tüsken ärbir jas Abaydıñ däl osı 32-qara sözin tereñ tüsinip,bilip qana qoymay,onı ömirlik wstanım-kononına aynaldıruğa tiis dep oylaymın.

Abay  ğılım üyrenuşi talapkerler üşin moral'dıq-filosofiya twrğısındağı adamgerşilik pen biik ruhani  qarım-qatınas-etika mäselesin bastı orınğa şığarğan."Ğılımsız ahirette joq,dünie de joq.Ğılımsız oqığan namaz,twtqan ruza,qılğan qaj eşbir ğibadat ornına barmaydı",-degen Abay (10-qara söz)[1.144-145 bet] bilim men ğılımdı jan-tänimen,jantalas qimıl üstindegi oy arpalısımen nasihattadı.Nege? Sebebi,endigi zaman bilim men ğılım zamanı ekenin,bilim-ğılım kimniñ qolında bolsa,baq ta,bereke de,bilik te sonıñ qolında bolatının Abay basqalardan tez boljadı,tereñ tüsindi.Sondıqtan da ol bilim men ğılımdı bar bolmısımen,jan-tänimen nasihattadı häm onı bar jaydan biik qoydı.

Osı orayda abaytanudıñ negizin saluşı,wlı ğalım M.O.Äuezovtiñ 1927-31 jıldarı jazğan Abaydıñ twñğış ğılımi ömirbayanında jazıp qaldırğan Abay ömiriniñ bir deregi esimizge tüsip otır.

Qwnanbay Abayğa üş türli sın aytadı.Birinşisi,jwrttıñ bärimen külip söylesesiñ,jaydaq su siyaqtısıñ ,ekinşi,köringenmen jaqın bolasıñ,kisi talğamaysıñ,üşinşi orısşılsıñ,orıstıñ dwşpandığın wmıtasıñ deydi.Abay Qwnanbay tarapınan özine aytılğan osı üş sınnıñ üşeuine de wtımdı jauap qaytara kele,orısşılsıñ degenge:"Zaman orıstıki,ol-jeñgen,biz-jeñilgen elmiz.Endigi künde alısatın dwşpanınıñ aylası men ädisin bilmeseñ,alısqa şığudan mağına joq.Men orıstıñ özin süymesem de,öneri men ebinen ülgi aluğa kerek ",-depti.[4.123-bet] Abaydıñ bwl sözinen bolaşaq wlı aqınnıñ halıqtı öner-bilimge,ağartuşılıqqa şaqırğan oylarınıñ"tüp temirqazığın"añğaramız.

Iä,orıs bizdi jeñse quattı memlekettiligi men ot qaruı arqılı,sol ot qarudı jasap şığarğan öneri men bilimi,ğılımı arqılı jeñdi.Jeñgen jaudıñ täsili bolğan öner-ğılımın üyrenip,solardıñ özine qarsı qoldanu,bwl-jeñilgen eldiñ basqınşı jauğa qoldanar jalğız ädisi.Abay bwl jerde düniejüzindegi otarlanğan eldiñ,otarşıl jaularına qoldanar jalğız täsiline jüginip otır.Abay sol däuirdiñ geo-sayasi jağdayın da,orıs imperiyasınıñ otarşıl sayasatın da tereñ tüsindi.Tüsinbese:

Özderiñdi tüzeler dey almaymın

Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ,-dep aytar ma edi.

Bilimdi el eşkimge de qwl bolmaydı.Osı qağidanı tereñ tüsingen Abay,halqınıñ wlttıq sanasın kötere otırıp,qabırğalı damığan elderdiñ qatarına qosu maqsatında,öz şığarmaşılığındağı bastı orındı bilim men ğılımğa berdi.Halqına ösiet aytıp,ülgi-önege taratqan Abay,ğılım jayın söz etkende de qwrğaq didaktikağa barğan joq.Jalpı,Abay şığarmaşılığında üyretu,aqıl aytu(zercalo)bir sözben aytqanda didaktika az,tipten joqqa tän.

Abaydıñ ğılım turalı jazılğan öleñderin oylağanda,bizdiñ nazarımızğa eñ aldımen iligetini 1882-1885 jıldarı jazılğan "Jasımda ğılım bar dep eskermedim"öleñi men 1886 jılı jazılğan "Internatta oqıp jür" jäne "Ğılım tappay maqtanba" öleñderi.

Abaydıñ "Jasımda ğılım bar dep eskermedim" öleñinde qımbat uaqıtın bosqa ötkizip,ğılım oquğa keşikken aqınnıñ özekti örtegen ökinişi men mwñında ellegiya sarını basım.Sol däuirdegi qazaq qoğamındağı öz ornı men bağasın jaqsı bilgen aqın:

Özim de basqa şauıp,töske örledim,

Qazaqta qara söze des bermedim,-dey otırıp,halqı üşin etken eñbek,tökken terdiñ zaya ketkenin ökinişke tolı nalamen esine aladı.Oquğa balasın lauazımdı qızmet üşin emes,adamnıñ oy-örisi men adamgerşiligin keñeyter bilim üşin bergenin aytqan aqın öziniñ kim bolğanına toqtalıp ötse de,avtordıñ aytqısı kelgen negizgi oyı,ol-ğılımdı nasihattau ekeni közi qaraqtı oquşığa ayqın körinip twr."Jasımda ğılım bar dep eskermedim" öleñinde özi de birtalay oqıp,jan-jaqtı ösip,ötken ömirine oylana qarap,onı qattı sınap,minep ötken oyşıl aqındı köremiz.

Teginde,Abaydıñ 1882-1885,1886 jıldarı jazılğan öleñder mazmwnına tereñdep barıp,barlay qarasaq,aqın öz öleñderinde biik adamgerşilikke,sezimniñ tereñdigine,dünie-közqarastıñ keñdigine qaray bwrıladı.Ol mınadan üyren dep halqın öner-bilimge şaqırdı,mınadan jirenu kerek dep,öz qoğamınıñ keseldi jaqtarın äşkereledi.

Abaydıñ 1880 jıldarı jazılğan "Bir däuren kemdi künge bozbalalıq","Ğılım tappay maqtanba","Internatta oqıp jür","Sabırsız,arsız,erinşek","Patşa qwday sıyındım","Jigitter,oyın arzan,külki qımbat","Öleñ-sözdiñ patşası,söz sarası",t.b. öleñderi tek qana jaqsı tärbiege bağıttalıp,jastardı ülgili önegege şaqıradı.

Ayta ketetin bir söz,Abay eş uaqıtta bilim men tärbieni bir-birinen bölip alıp,jeke qarastırmağan.Jaqsı tärbie bilim arqılı keledi,-dep eseptegen Abay,bilim men ğılımnıñ adam ömirindegi ornın öte tereñ tüsindi.Ol ğılım men bilimdi tärbiemen wştastıra qarastırıp,adamgerşilik negizi-bilim men ğılım,-degen öte kürdeli oy wstanımda boldı.Öz şığarmaşılığında bilim men ğılımdı bastı orınğa şığarğan Abay bar küş-jigerin halqınıñ wlttıq sanasın köteruge jwmsadı.Osı orayda eske tüsip otır.Belgili aqın,qoğam qayratkeri Mwhtar Şahanov aqparat qwraldarınıñ birine bergen swhbatında küreskerlik ruhı üşin Mahambetti Abaydan joğarı qoyamın dedi.Aqındığı men azamattıq közqarasın qanşa jerden sıylasam da,Mwhtar ağanıñ bwl pikirimen kelise almaymın.Üstirt aytılğan pikir.Birinşiden,qazaq ädebietiniñ wlıları Jüsipbek pen Beyimbetti,Säken men Mağjandı,endi kelip Abay men Mahambetti bir-birimen salıstırudı qoyu kerek.Odan eşkim de wtpaydı.Tek ädebietimiz ğana oysıray wtıladı.Biz qazir birimizben birimiz qızıl keñirdek bolıp,qanşa jerden aytsaq ta,joğarıda atı atalğan bizdiñ klassikterimiz ärqaysısı öz ornında wlı.Eger biz solardıñ bireuin qazaq ädebieti tarihınan alıp tastasaq,alıp tastalınğan adamnıñ qazaq ädebietindegi ornı üñireyip twrarı anıq.

1836-38 jıldarı Bökey ordasınıñ hanı Jäñgirge qarsı "Ağatay-Beriş wranım",-dep,Isatay men Mahambet bastağan köterilistiñ män-jayı Qazaqstan tarihınan belgili.Kez-kelgen köterilistiñ maqsatı men sebebi boladı.Köterilistiñ sebebi-jer,jer tapşılığı jäne türli alım-salıqtar men äleumettik auır jağdaylar.

Al,köterilistiñ maqsatın "Qara qazan sarı balanıñ qamı üşin",- degen Mahambet:

Edildiñ boyı en-toğay

El qondırsam dep edim.

Jağalay jatqan sol elge

Mal toltırsam dep edim,-dep,bir-aq auız sözben tüyindegen.Isatay-Mahambet bastağan köterilis tas-talqan bolıp jeñildi.Isatay soğısta qaza taptı. Köterilisten soñ boy tasalap jürgen Mahambettiñ basın beriletin sıyaqı aqşası üşin öz qandas bauırları Baymağambet swltanğa tartu etti.

Moyındauğa tiistimiz,bwl-bizdiñ wlttıq tarihımızdıñ qara jüzdi azalı betteriniñ biri.Mahambettiñ öz qandas bauırları bolmaytın bir sıyaqı aqşa üşin qanşelek jauızdıqqa ne üşin bardı?Älde olar Mahambettiñ kim ekenin bilmedi me?Bildi.Bile twra bardı.Nege? Birinşiden,Mahambettiñ basına swltan Baymağambet Ayşuaqwlınıñ tikken qomaqtı sıyaqı aqşası üşin.Sebebi,qay zamanda da sananı twrmıs bilegen.Ekinşiden,zertteuşilerdiñ jazuına qarağanda Mahambettiñ basın alğan qandıqol qaraqşılardıñ jalpı jiını türli rulardan jinalğan 15-20 şaqtı adam bolğan sekildi.Olardıñ ärqaysısı Mahambetke öz ruınıñ közqarasımen keldi.Olar üşin Mahambet-"tübi şiki beriş,qızılbas"Qwlmäliniñ nemeresi ğana.Bar bolğanı sol.Olar däl osılay oyladı.Sebebi,olar özderi ömir sürip otırğan feodaldıq-patriarhaldıq qoğamnıñ töl perzentteri edi.Sanası wlttıq deñgeyge köterilmegen adamdar bar mäselege özderiniñ rulıq közqarasımen qaraydı.Şındıq sol:"Ağatay-Beriş wranım",-dep,öz ruınıñ wranın köterip,keyinnen:

On eki ata Baywlı

Tizgin berse qolıma

Zaular edim bir köşke,-dep,armandağan Mahambet özge rulardı nege soñınan erte almadı?Sebebi,wlttıq sanası oyanbağan,ärqaysısı öz ruınıñ müdde deñgeyinde ğana oylaytın sol kezeñdegi özge rulardı,Jayıqtıñ arğı betindegi Jäñğir hanğa qaraytın Beriş ruınıñ kökeytesti mäseleleri qızıqtırğan joq.Oylandırmadı da.Bwl bir.Ekinşiden,özge rular da Mahambetke "tübi şiki qızılbas"dep qaradı.Däl osılay bolğanı tarihi şındıq.Osı tarihi şındıqtı Mahambet ömirin zertteuşilerdiñ barlığı birdey bir auızdan atap ötedi.Osını bilgen Mahambet olardı köteriliske şaqırğanımen,ügittegen joq.Qolınan kelmeytinin bildi me,olardıñ wlttıq sanasın oyatuğa tırıspadı da.Isatay-Mahambet köterilisiniñ jeñilisi,ol-sanası wlttıq deñgeyge köterilmegen bükil qazaq halqınıñ jeñilisi.Aqiqatına kelgende,Isatay-Mahambet köterilisi-Beriş ruınıñ Jäñgir hanğa qarsı köterilisi edi.

Küresker atanu üşin halıqtı köteriliske ündeu şart emes.Küreskerliktiñ bastı şartı,ol-halqınıñ ruhani sanasın oyatu.San ğasırlar jinağan ruhani baylığı-ruhı oyanğan halıq qana wlt därejesine köterile aladı.Al,halıqtıñ ruhın sanaulı ğana faktorlar oyatarı anıq.Sol faktorlardıñ biri-wlt müddesin tu etip kötergen sol wlttan şıqqan wlılardıñ sözi.

Mahambet söz joq wlı aqın,biraq onıñ poeziyasında wlttıq sananı oyatatınday "qazaq","qazağım" degen bir auız sözi kezdestire almaysız.Ol üşin men aqındı kinälaudan aulaqpın.Mümkin oğan sol kezeñdegi qazaq qauımı ömir sürgen feodaldıq-patriarhaldıq qoğam kinäli bolar.

Mahambettiñ Abaydan jası ülken bolğanımen,zamanı bir edi.Olar ömir sürgen sol kezeñdegi rulıq-patriarhaldıq qoğamda wlttıq sanadan göri rulıq sanası basım türli rulardan qwralğan qazaq halqı,twtas bir wlt därejesine köterile qoyğan joq bolatın.Osı twrğıdan kelgende,qazaq halqın alğaş ret,eñ birinşi bolıp,"Qalıñ elim qazağım",-dep atay otırıp,sanalı türde qazaq halqına twtas bir wlt retinde qarağan twñğış wlt aqını Abay bolğanın biz wmıtpauımız kerek.Halqın san ğasırlıq wyqısınan oyatıp,olardı wlttıq twtastıqqa şaqıru twrğısına kelgende,Abay nağız küresker aqın.Halqınıñ wlttıq sanasın köteru jolındağı küreskerlik jolınan Abay ömir boyı aynığan joq.Abaydı basqa aqındardan bölip alıp,erekşelep,oqşau biikke köterip twrğan da onıñ däl osı küreskerlik ruhı.

Sol däuirde,qazaq halqına bir wlt retinde qarau kerek degen  sapalı oy Abaydan özge qazaq aqındarına orala qoymağan kez.Özine deyingi rulıq sanadağı aqındardan Abaydıñ eñ negizgi bastı ayırmaşlığı sol,ol-qazaq halqına twtas bir wlt retinde qaradı.Abay qazaq halqın wlttıq twtastıq pen birlikke şaqırğan,onıñ namısı men ruhın biik maqsattı sapalı oy twğırına kötergen twñğış qazaq aqını boldı.Qoğamdıq damudıñ qay satısında bolsa da erekşe qwbılıs bolıp sanalatın wlttıq sana-wlttıñ özin-özi sınay alu därejesimen ölşenedi.Sondıqtan da aqın Abay,halqınıñ wlttıq sanası men namısın köteru maqsatında öz wltın,qazaq halqın ölşeusiz minedi,ayamay sınadı.

Bwl-öz wltın şeksiz süygen danışpan wlılardıñ öz halqın biik moral'dıq adamgerşilikke,sanalı oy,sapalı tärbiege jetkizudegi birden bir qoldanar ädisi edi.Abay da osı ädeiske jügindi.Ol öz halqın,öz wltın şeksiz süygendikten de osılay etuge mäjbür boldı.

Bilimdi,ruhani düniesi bay halıq qana qoğamdıq damudıñ biik satısına köterilmek.Osı qağidanı berik wstanğan Abay 1880 jıldarı jazılğan öleñderinde ruhani dünieniñ qaynar közi-bilim,ğılımdı söz etip,adamgerşilik pen aqıl,ar-wyat yağni adam boyındağı ruhani baylıqtı bastı orınğa şığardı.Bwl jıldarı Abay äri jazıp,äri tereñdey oqi tüsedi.Äleumetin tereñ tanıp,azamattıq ideyası jan-jaqtı ösken bilimdi aqın,özi ömir sürgen qoğamdı är qırınan tani tüsip,jaña ülgidegi aqın bolıp qalıptasa bastaydı.

Abaydıñ osı kezeñde yağni 1886 jılı jazğan "Internatta oqıp jür" öleñiniñ özeginde şınayı tarihi şındıq jatır.Öleñde äleumetin tereñ tanığan aqınnıñ öz qoğamınıñ oqığandarına degen sıni közqarası jan-jaqtı tereñnen aşılğan.XIX ğasırdıñ ekinşi jartısında öziniñ otarşıldıq sayasatın odan arı jüzege asıru üşin Resey imperiyası jergilikti wlt ökilderinen tilmäş-audarmaşılar men wsaq patşalıq şeneunikter dayarlaytın mektep aşqanı belgili.Olardı qazına esebinen internatta jatqızıp,oqıtqanı da ras.Abaydıñ "Internatta oqıp jür" öleñi sol alğaşqı orıs oquında oqıp jürgen qazaq balalarına arnaladı.

Internatta oqıp jür,

Talay qazaq balası,-dep bastalatın öliñinde Abay ,"şariğatı şala"bilimsiz de toğışar qazaq oqığandarınıñ orıstıñ tili men jazuın  bilip,"proşenie-arız" jazuğa ğana şaması jetetin şala oquın:

Proşenie jazuğa

Tırısar kelse şaması,-dep äjualay mısqıldaydı.Şariğatı da,oquı da,bilimi de şala oquşılardı:

Oyında joq biriniñ,

Saltıkov pen Tolstoy.

YA tilmäş,ya advokat

Bolsam degen bärinde oy,-dep qattı sınağan aqın,oqudı qızmet üşin oqıma,Saltıkov,Tolstoy sekildi oyşıldardıñ eñbegin oqıp bil,solardan üyren,halqıña pana bol,eliñe paydañ tisin,sol üşin oqı,-deydi.

Abaydıñ "Internatta oqıp jür"öleñinde alğaşqı qazaq oqığandarınıñ jiıntıq beynesi şınayı twrğıda ädemi suretelgen.Kömekke zäru halqı men eline janı aşımas bezbüyrekke aynalğan olar,mansapqor äri qwlqınnıñ qwlı ınsapsız.Öleñdi oqıp bolğan soñ,qazaq oqığandarınıñ adamgerşilik twrğısınan osınşama qwldırauına olardıñ ğılımnan habarsız bilimsizdigi sebepker,-degen tüyindi oyğa oquşı eriksiz baylam jasaydı.Abaydıñ danışpandığı sonda,ol-adam boyındağı jağımsız qasietterdiñ barlığınıñ bastauında bilimsizdik twr degen astarlı oydı aqındıq tüysikpen ğajayıp türde beynelep jetkizgen.

Qazaq oqığandarınıñ boyındağı jağımsız qasietterdi sanamalap körsetken Abaydıñ "Internatta oqıp jür"öleñiniñ jazılğan uaqıtınan beri tura 133 jıl uaqıt ötipti.Sodan beri qazaq oqığandarınıñ boyındağı Abay sınağan jaman qasietterden ne özgerdi?Eşnärse de!

Iä,"Jaña jıldıñ bası" bolğan jaña tolqın,jaqsı lep jan-jaqtı bilim ieleri,wltın jan-tänimen süyip,täuelsiz memleket qwrudı armandağan ,sol jolğa ömirin arnap,basın bäygege tikken,şın mänindegi wlt ziyalıları"Alaş arıstarın"qızıl terror qan-qasap qırğınğa wşıratqan soñ,qaymağınan ayırılğan süttey bolıp,bilimdimiz,oqığanbız deytin keyingi tolqın wltşıldıq,elşildik twrğıdağı bar qasietinen ayırılıp,qwldıq sananıñ taz kepeşin qayta kigeni eşkimge de jasırın sır emes.Bwl bizdiñ wlttıq tarihımızdıñ işine auır sır bükken,eñ qaralı betteri.

Allağa sansız alğıs,mıñ şükir!Ata-babamız ğasırlar boyı armandağan täuelsiz el boldıq!Bodandıq,qwldıq qamıttan qwtılğan soñ,bizdiñ ziyalı qauımnıñ wltşıldıq qasietteri molaya tüsip, elşildik sezimi joğarılauğa tiis edi ğoy.Mine,paradoks!Bizde bäri kerisinşe bolıp şıqtı.Sol bayağı Abay zamanındağı ruhsızdıq,mansapqorlıq,aşközdi ınsapsızdıq,mansap jolında eşnärseden tayınbaytın "tufli jalağış"jağımpazdıq qaz-qalpında saqtalıp,sol küyinde miz baqpay twr.Qazaq oqığandarı üşin Abay zamanınan beri eşnärse özgermegen sekildi.Abay zamanındağı oqığandar "tilmäş","advokat" boludı armandasa,bwl kündegi qazaq oqığan ziyalılarınıñ arman auqımı ösip "äkim" ne "deputat" bolğısı keledi.Bar ayırmaşılıq osı ğana!Wlttıq müddeni bastı orınğa şığaruğa tiis ziyalı qauım jaltaq äri qorqaqOlar wlt aldındağı öz jauapkerşiligin seziner emes.Aqıldı,oqımıstı bolğandıqtan bolar,qarapayım halıq bar ümitin öziniñ oqığan ziyalı qauımına artadı.Dene eñbegimen emes,oy eñbegimen ömir sürip,jaqsı,jaylı ömirge erekşe qwştar ziyalı qauım tabiğatında öte qorqaq.Sondıqtan da bolar,olardıñ işininde batılı jetip,wlttıñ kökeykesti mäselelerin qorıqpay aytatın qayratkerler öte sirek kezdesedi.Meniñ bwl sözime"japparqwldanıp"bas şwlğıp,prezidenttiñ qolın süyip,onı Payğambarğa teñeytin "nwrotanşıl" ziyalılar tolıq dälel.

Häkim Abay:
Üş-aq närse adamnıñ qasieti
Istıq qayrat,nwrlı aqıl,jılı jürek,- deydi.

Ziyalı qauımda nwrlı aqıl,jılı jürek bar şığar,biraq,boyında"ıstıq qayrat" bolmağandıqtan bolar, olar "äliptiñ artın baqqış" ekijüzdi qorqaq.Adam boyındağı külli närsiz,jaman qasietterdiñ tüp negizinde qorqaqtıq twr.

Al,bizdiñ ekijüzdi ziyalı qauım,öziniñ qorqaqtığın aqıldı da jıltır sözimen bürkemelegisi keledi.Olardıñ bwl qılığı basın qwmğa jasırğanımen,artı döñkeyip körinip twratın tüyeqwstıñ beynesin elestetedi.Qazaq halqınıñ wlı tragediyası sonda,bizdiñ äli künge wlttıq sanamız qalıptasqan joq! Nege? Bwğan kim kinäli?Endi ne isteu kerek? Swraq köp,jauap joq!

Qazir oylaymın,Abay ğayıptan tirilip ortamızğa kelse,wlttıq sanası oyanbağan beyşara haldegi wrpağı men qwlqınınan basqa eşnärse oylamaytın mäñgürttengen ziyalı qauımın körip,qaytadan til tartpay ölip ketetin şığar.

Qaşan bala ğılım,bilimdi mahabatpen kökserlik bolsa,sonda ğana onıñ adam atı boladı,-degen (38-qara söz) Abay ilimine süyensek:Adamnıñ işki jan düniesi-adamgerşiligi men aqılınıñ,sabırı men qayratınıñ,meyirimi men ädiletiniñ ruhani qaynar közi-bilim men ğılım.Bilimi men ğılımı joq nemese bilim-ğılımı şala adam ruhani dağdarısqa tez wşırarı haq.Onıñ arğı jağında-adami azğındıq twr.

Negizgi deni Keñes ökimeti twsında qalıptasqan bügingi qazaq ziyalıların bilim men ğılımnan  habarsız edi dep ayta almaymız.Olay bolsa,olar nege osınday beyşara halge tüsti?

Onıñ negizgi sebebi mınau:Wltınıñ bolaşağın oylağan wlt ziyalıları Keñestik "qızıl qırğınnıñ" qwrbanı  bolıp,"halıq jauı"degen jalamen atılıp ketti.Keyingilerge ülgi joq.Halıq kimdi tıñdap,kimnen ülgi aların bilmedi.Wlttıq sanası qalıptasıp ülgermegen qazaq halqı,wlt ziyalılarınan ayırılğan soñ,señ soqqan balıqtay mäñgirip qaldı.Sol kezeñde "wlttar dostığı" degen jeleumen,orıs tilin neğwrlım tezirek bilsek,soğwrlım kommunizmge erterek jetemiz degen Keñes ökimetiniñ otarşıl sayasatın bürkemeleytin jalğan ideologiyasına,otarlıq ezgide wzaq uaqıt bolıp,wlttıq sanası qalıptaspağandıqtan bolar,basqalarğa qarağanda qazaqtıñ oqığan ziyalıları tez beyimdeldi.Biraq,osı "beyimdelgiş" qazaq oqığandarınıñ köbi bilimdi häm ğılımdı "ğalım"adamdar edi.Onda sebep nede? Älde,adamnıñ külli jaqsı mineziniñ bastauında bilim men ğılım twr,-degen häkim Abay qatelesti me? Joq, Abay qatelespepti.

Häkim Abay öziniñ 32-qarasözinde:"Ğılımdı üyrengende,aqiqat maqsatpen bilmeu üşin üyrenbek kerek.Eger din köñiliñ özge närsede bolsa,bilim-ğılımdı soğan sebep qana qılmaq üşin üyrenseñ,onday bilimge köñiliñniñ meyirimi asırap alğan şeşeñniñ meyirimi sekildi boladı.Adam köñili şın meyirlense,bilim-ğılımnıñ özi de meyirlenedi,tezirek qolğa tüsedi.Şala meyir şala bayqaydı",-deydi.[2.174-bet]

Bizdiñ qazaq oqığandarınıñ köbisi derlik ğılımdı aqiqat maqsatpen bilmek üşin üyrengen joq.Olardıñ şın köñili özge närsede boldı.Ol-qızmet pen mansap edi.

Balamdı medresege bil dep berdim
Qızmet qılsın,şen alsın,dep bermedim,- degen Abay,qızmet,mansap üşin oqıma dese,bizdiñ qazaq oqığandarı kerisinşe,qızmet üşin oqıp, “... bilim-ğılımdı oğan sebep qana qılmaq üşin”[2.174-bet] (Abay.32-qarasöz) lauazımdı biik qızmetterge qol jetkizu maqsatında bilim-ğılımdı baspaldaq retinde paydalandı.Şala ğılım şala bayıtadı,şala bayqaydı.Nätijesinde ruhani düniesi öte kedey, qwlqınınan özge oyı joq,wltına janı aşımaytın aşköz,ınsapsız "şala ziyalılar" qazaq qauımında qaptap ketti.Olar Abay şenegen,Abay zamanındağı oqığandarınıñ qatarına adasıp barıp,osılay qosıldı.Ahmet Baytwrsınwlınıñ 1913 jılı aytqan:"Alaşqa atı şıqqan adamdar!Kösemdikteriñdi adaspay,tüzu isteñder.Sender adassañdar, arttarıñnan ergen Alaş adasadı.Arttarıñnan ergenderdiñ obal-sauabına sender qalasıñdar",-degen janayğayına oqığan ziyalı qauım qwlaq aspadı.[5.208-bet] Bayıbına tereñdep bara almadı.Atı şıqqan oqığandar adasqan soñ,soñınan ergen bükil halıq,bärimiz adastıq.Eger,biz Abay ilimimen erterek tanıs bolıp,tereñirek bilgenimizde,bälkim osı künde wlttıq sanası qalıptasqan,irgeli elderdiñ qatarında bolar ma edik,kim bilsin?

Qızmetqwmar degennen şığadı,ataqtı söz zergeri,qazaq ädebietiniñ klassigi Ğabit Müsirepovtiñ Beyimbet Maylin,Bi ağañ turalı  esteliginde: "Beyimbet jinalısqa da prezidum saylanıp bolğan soñ kiredi eken.Ondağısı jinalısta basqaruğa saylanıp qalam ba dep qorqadı.Birdemege bastıq boluğa jolamau Beyimbettiñ erekşe minezi edi.Özgemiz ondaydan qaşıp körgen emespiz",-dep eske aladı Ğabit ağamız Beyimbet Maylindi öz esteliginde.[6.12-bet]

Meniñşe,şınayı şığarmaşılıq twlğa,tap sol Beyimbet Maylin sekildi öziniñ täuelsizdigi men işki erkindigin saqtap,qızmet ataulıdan qaşıp jüruge tiis.Ğabit "özgemiz" ,-dep jazğanımen,ol özin aytıp otır.Közi tirisinde-aq "söz zergeri" atanğan ğajayıp darındı jazuşı Ğabit Müsirepov öl-ölgenşe Qazaqstan Ministrler Keñesiniñ törağası,Jazuşılar Odağınıñ birinşi basşısı,türli basılımdardıñ bas redaktorı sekildi sübeli qızmetterden bas tartpağan mansapqwmar kisi bolğanın,onıñ közin körgen zamandastarınıñ köbi öz estelikterinde jazıp ketken."Alaş" partiyasınıñ müşesi bolğandıqtan,Keñes ökimeti ömir boyı senimsizdik körsetken wlı jazuşımız Mwhtar Äuezov,tek qana şığarmaşılıq jwmıspen aynalısıp,basqa qızmet istemedi.Jan-jaqtı darın iesi M.Äuezov jazuşı äri ğalım retinde öziniñ soñında 50 tom akademiyalıq,20 tom tamdamalı şığarmalar jinağın qaldırdı.Al,M.Äuezovten jazuşılıq ta,ğalımdıq ta talantı birde kem emes,qızmetqwmar Ğabit Müsirepovtiñ soñında 7-8 tomday ğana şığarmalar jinağı qaldı.Eger,Ğ.Müsirepov sanalı ğwmırın lauazımdı qızmetke emes,şığarmaşılıqqa arnağanda,ol da M.Äuezov sekildi soñında mol ädebi-ruhani baylıq qaldırğan bolar edi.Kim wttı? Eşkim de.Bwdan tek qazaq halqınıñ wlttıq ädebieti men ruhani mädenieti ğana oysıray wtıldı.

Osı orayda eske tüsip otır,qazaqtıñ tağı bir zañğar jazuşısı Oralhan Bökey studenttermen bolğan bir kezdesuinde aytıp edi.Orıstıñ anau Belov,Şukşin,Rasputin sekildi jazuşıları aylap,jıldap derevnyalarda twrıp,bolaşaq keyipkerlerimen aralasıp,qoyan-qoltıq ömir sürgen soñ,orıs ömirin barınşa şınayı surettegen tamaşa tuındılar jazdı.Al,biz qızmetqwmar,şeneunik qazaq jazuşıları,qızmetimizden ayırılsaq tura bir ölip qalatınday bolıp,kabinetimizden şıqpaymız.Stol basında otırıp baqılağannan şınayı ömir turalı qay bir jöni tüzu şığarma jazıladı,-degen sözi este qalıp qoyıptı.

Biz osı qazaqtar nege qızmet qwmarmız?Mwnday auır dertke qalay şaldıqtıq?

Şındıqtıñ betine tura qarap,tarihımızdıñ tereñine üñilsek,bwl-qwpiyası tereñde jatqan auır sır.Orıs imperiyası özderi jaulap alğan qazaq jerine mäñgilik ielik etu üşin,otarşıldardıñ jaulap alğan eline qoldanar birden bir ädisi "Jabayılardı jabayılardıñ qolımen twnşıqtwru nemese sekseuildi sekseuilmen wru" sayasatın qoldanğanı mälim.Olar rulıq sanadağı qazaq taypaları men ruların bir-birine aydap salıp,jaulastıra otırıp,olardıñ keybir basşılarına lauazımdı qızmet berip,olarğa mindetti salıq türlerinen türli jeñildikter qarastırdı.Qarnı men qara basınıñ qamı üşin halqınıñ bostandığı men täuelsizdigin satqan olar,moyındarına qwldıqtıñ qamıtı kiilip,qalay qwlğa aynalğandarın olardıñ özderi de sezbey qaldı.Qwlda ınsap,qanağat,raqım,ar-wyat degen sezimder bolmaydı.Ar-wyatı ölip,ruhani twrğıdağı qwlğa aynalğan olar,barlıq mäselege jeke qara basınıñ qamın küyttegen qwlqın közimen qaradı.Mine,osılay qwlğa aynalıp,özgeni zor twtqan satqındar,öz qandastarına qarağanda jeñil ömir sürdi.Tipten,olar jaqsı ömir sürgisi keletin keybireulerge ülgi bola bastadı.Mine,qızmet qwmarlıq dertine biz osılay şaldıqtıq.Mansapqorlıq pen qızmetqwmarlıq derti,bwl-teksizder arqılı wltımızğa otarşıldar salıp bergen qwldıq tañba edi.

Wltınıñ tili men dinin,tarihın,ädebieti men mädenietin wmıtqan mäñgürttiktiñ tüp negizinde jaqsı,jeñil ömir süruge wmtılğan-mansapqorlıq pen qızmet qwmarlıq jatır.Bwl-aqiqat!

Qwldıq pen qorlıq tañbasınıñ ayğağı-qızmet qwmarlıqtan biz qalay qwtılamız?

Tek,wlttıq sanamızdı köteru arqılı ğana!Wlttıq sanası köterilgen halıq qana özine-özi sın közben qaray aladı.Wlttıq sanamız köterilmegendikten bolar,biz eş uaqıtta,eşnärseni özimizden körmeymiz.Barlıq uaqıtta qasiretimiz üşin biz  özge bireulerdi kinälaymız.Ömir boyı tek qana qojayınnıñ aytqanın istep,özdiginen oylanıp körmegen qwl ğana ar wyalar isine özin emes,özgelerdi ayıptaydı.Ol öz ar-wyatınıñ aldında eş uaqıtta jauap berip körmegen arsız häm oysız.Sebebi,ol üşin basqalar oylanadı.Onda bir ğana oy bar.Ol-qojayınnıñ oyınan şığu.Mine,qwldıq psihologiyanıñ eñ joğarğı türi osı!Qwldıq sanadan qwtıludıñ töte jolı,ol-wlttıq sananı köteru!Wlttıq sananı köteru jolında jauapkerşilik pen jetekşi röldi ziyalı qauım aluı tiis.Bwl-zaman talabı!Wlttıq sananı köteru,ol-halqımız ğasırlar boyı qalıptastırğan tili men dini,dili,tarihı men ädebieti,mädenieti arqılı kelgen ruhani baylığımızdı bastı orınğa şığaru.Biz sonda ğana wlt retinde saqtalıp qala alamız.Basqaşa bolğan jağdayda,adamzat tarihınan mäñgilikke joyılıp ketken mıñdağan halıqtardıñ qatarına barıp qosılarımız aydan anıq!Osı wlttıq qaterdi aldın-ala sezgen wlı sanatker häkim Abay:

Jarlı emespin,zarlımın,-dey kelip:

Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

Öz qolıñnan ketken soñ,endi öz ırqıñ,-dep küñirenui jaydan-jay aytıla salğan söz emes.

Däl qazirgi tañda,ülgi körmey,qızmet qwmarlıq dertine şaldıqqan qazaqtıñ qanşama ziyalıları,wlttıñ emes,qara basınıñ qamın küyttep,jaylı ömir men qu qwlqınnıñ qamı üşin özinen joğarıda twrğandardıñ "tufliin jalap" qor bolıp ömir sürude.Bizdiñ wlttıq tragediyamız sonda,halqına jol körsetip,jön nwsqaydı,-degen qazaq ziyalıları wlt aldındağı jauapkerşiligin tereñ sezinip,tüsine almay otır.Wltqa twlğa boladı degen ziyalılarımızdıñ jağdayı osınday bolğanda,ülgi eter qauımı joq qarapayım halıqtıñ wlttıq sanası qalay köterilmek?Biz qazir qwlqınnan özge oyı joq,aşköz ınsapsızğa aynaldıq.Aşığın aytsaq,däl bügingi qazaq halqı ruhani dağdarıs üstinde.Osı dağdarıstan şığar jol bar ma?Meniñşe,bar.Ol-Abay ilimi.Adamgerşilik bastauında twrğan bilim men ğılım-"Imanigüldi","Tolıq adamdı" nasihattaytın Abay ilimine bastap aparar aqiqat jolı ekeni anıq!Biraq,bwl öz aldına bölek äñgime.Sebebi,"Abay ilimi"- adamgerşilik,iman,ar-wyat turalı ğılım.

Paydalanğan ädebietter    

1.Abay (Ibrahim) Qwnanbaev.Şığarmalarınıñ eki tomdıq tolıq jinağı.2-tom. Almatı,"Ğılım"-1977

2.Qazaqstan.Wlttıq Enciklopediya.3-tom."Qazaq Enciklopediyasınıñ" Basredakciyası. Almatı,2001 jıl

3.Artc.U.Çeys.B.Kroliç'ya nora ili çto mı znaem o sebe i vselennoy. Moskva, "Eksmo"-2012

4.Äuezov.M. Abaydı bilmek parız oylı jasqa.Almatı,"Sanat"-1997

5.İsimaqova.A. Alaş ädebiettanuı.Almatı,"Mektep"-2009

6.Bi ağa. B.Maylin turalı estelikter.Almatı,"Jazuşı"-1991

Nwrğali Mahan
Türkistan oblısı, Sozaq audanı

Abai.kz

7 pikir