Seysenbi, 25 Mausım 2019
Ädebiet 3155 2 pikir 3 Mausım, 2019 sağat 14:27

"Eki üşeudiñ küybeñin" oqığannan keyingi oy

 «Soqır tüye jetektep qwmda adasqan bädäui keyip bädemdi bike jaylı» hamsalıq besşeme

Qazirgi ädebi proceste Serik Sağıntay, Quat Qiıqbay, Ayagül Mantay, Beybit Sarıbay, Qanat Äbilqayır, Ömirjan Äbdihalıq, Almaz Mırzahmet, Almas Nüsip, Arman Älmenbet, Älibek Baybol, Darhan Beysenbek, Erbolat Äbikenwlı, Erkinbek Serikbay, Jandos Baydilda, Qoyşıbek Mübärak, Qanağat Äbilqayır, Qanat Eskendir, Lira Qonıs, Maqsat Mälik, Miras Mwqaş, Mwrat Almasbekwlı, Serjan Zäkerwldarı sındı şığarmaşılıq qalamdarı tolısqan, suretkerlik bağıt-bağdarları ayqındalğan, jazuşılıq ädebi strategiyaları qalıptasqan, özdik stil'deri ayşıqtalğan jas prozaşılar şoğırında özindik qalamgerlik şeberligimen jwrt auzına ilikken  Nwrlan Qabdaydıñ ornı bir bölek.

Älemdik prozanıñ tılsımdı ayşığın qazaq ädebietinde özinşe tületken orta buın qalamgeri Didar Amantay Nwrlan Qabday turalı öziniñ «Tün kübiri» (Nwrlan Qabdaydıñ üş äñgimesi jöninde) attı maqalasında mınanday tamaşa ağalıq pikirin: «Meniñ jastıq şağım – Uil'yam Folkner. Qolıma tise boldı – jastıq şağım esime tüsedi...

...Bwl atmosfera qalamgerdiñ kitaptarında anıq beynelengen edi. Sonda, Folknerdiñ şığarmalarınan ağaştıñ şayır iisi, qalıñ orman jwparı añqıp twratın.

Sözderi siqır edi. Jazğanı – ertegidey, keyiptegen añız obrazdarı naq äri ayqın, eşbir qatesi joq.

Men Nwrlan Qabdaydan sonı köremin...»,- dep bildirgen bolatın.

Özimiz jazğanın qalt jibermeytin Nwrlan bauırımızdıñ «Semserdegi» bayqauğa wsınğan «Soqır tüye jetektep qwmda adasqan bädäui keyip bädemdi bikesi jaylı» söz etiletin tuındısı «EKİ-ÜŞEUDİÑ KÜYBEÑİN» oqıp şıqtıq. Bizge deyin osı äñgimege qatıstı aytılğan pikirlermen bwrınan tanıspız. Solay bolsa da...

Jazu şarğısı (tehnikası) qazirgi qazaq prozasınıñ ädebi stiline öziniñ äldebir  eleuli ıqpalın tigize me? Basqaşa aytar bolsaq, qolmen nemese qamıppen (orısşa kamp'yuter dep jazıp aytqandı janım jek köredi) jazğandıqtıñ tigizer äseri äsirese jas jazuşılarda qanşalıqtı boladı? degen oyğa qaldıq.

Kezinde älemdik ädebiet pen mädeniettegi «joğalğan buınnıñ» beldi ökili Heminguey jazu mäşenkesimen jwmıs jasağan qalamger «aq qağazğa tek eñ soñğı ayaqtalğan sözderdi tüsiredi» dep aytqan bolatın. Bwl jağdayda jazuşı eñbeginiñ eñ mañızdı kezeñderi: öñdeu, tüzetu qiınday tüsetini anıq. Osını «bodandanbağan buın» ökilderi zamanalıq qazaq ädebi procesinde qalay jüzege asırıp jatır. Atalğan mäsele öz tılsımına tartadı eken.

Adyul'ter (fr. adultère) közge şöp salu taqırıbı qazaq ädebietinde Mağjannan bastau alıp, mileti äfsaniyatımızda (prozamızda) är ädebi kezeñde är äfsaniyatşı (prozager) tarapınan är qilı josıqta şığarmaşılıq qırınan qarastırılıp,  jazu şarğısımen ayşıqtalıp keledi. Biz söz etkeli otırğan avtor osı belgili taqırıptıñ belgisiz simvolikalıq qırına öz wstanımı, öz düniewğımını (miroponimanie) negizinde özinşe qalam tartıp otır. Osı qadamğa barğan äyeldiñ (Şaranıñ) portretin oğızsoylıqtan (ğwmarlıq odisseylik/ulistikten) tamır tartatın bağzıtürkilik hamsalıq ülgidegi (besşelik//bes böliktik) minihikayattıñ alğaşqı jolınan-aq, oqırmanğa wqtıradı.

«Qıldırıqtay beli qız künin sağındırmağan aq kelinşek kül töge şıqqanda, körşi üyden eki köz ere şıqtı. Kelinşektiñ boyın buğan äuelgi sekem izim-ğayım…» dep bastalatın tuındı osı kelinşekti (Şaranı) bwdan keyin körşi üyden ere şıqqan eki közge qatıstı ne büldiredi dep odan arı qızıqtıra oquğa oqırman retinde tartadı.

Osını kezinde Didar Amantay biz joğarıda söz etken maqalasında: «“Negrı niçego ne govorili, ne izdali ni zvuka. Glaza ih otsveçivali v temnote, dikie i pokornıe; zapah şel volnami, gustoy i ostrıy.

– Da, oni boyatsya, – skazal drugoy indeec.

– Çto nam teper' delat'?” (Uil'yam Folkner, “Qızıl japıraqtar”, äñgime)

Nemese,

“Nakonec dver' çut'-çut' priotkrılas', iz şeli blesnul otsvet tleyuşih ugley, pahnulo ostrım zapahom negrov, i v teploy strue vozduha pokazalas' ç'ya-to golova” (Uil'yam Folkner, “Sartoris”, roman).

Endi Nwrlan Qabdayğa keleyik: “Qıldırıqtay beli qız künin sağındırmağan aq kelinşek kül töge şıqqanda, körşi üyden eki köz ere şıqtı” (“Eki-üşeudiñ küybeñi”, äñgime).

Folkner de qara maqpal tündi, qarañğılıqta jarq ete qalğan eki közdi jaqsı köredi. Tün sipatın uaqiğa izinen tanimız. Nwrlan Qabday onı emeurinmen bildire saladı. Avtor wsaq detal'darında – anıq, jalpı körinisinde, twtas äñgime köleminde – küñgirt. İzdegenimiz – osı.»,- dep taldağan edi.

Bwl ädemilik «Qıldırıqtay beli qız künin sağındırmağan aq kelinşektik» adami periştelik emes, pendelik saytandıq ekenin şağın hamsalıq besşeni oqıp bitkenşe öz siqırımen qalamger tuındısın arnap otırğan adrestantın arbap aladı.

Kişketay pendelerdiñ ömirde orın aluı da ıqtimal, almauı da ıqtimal «tarihın äñgimeleuşi» prozaşı romantikalıq tätti armanğa bökken bala sekildi özdik is-täjiribesi ayasında öz qalauı men wğım-tüsinigi negizinde bärin bastan ayaq wlt oqıramanına qayıra wğındıradı, biraq ta qwr süldeli eles quğan eresek jan şındıq ömir men qiyal älemindegi öz ümiti men üreyin ayıra aladı ma?

YUng jasap şıqqan psihologiyalıq tipologiya: («ekstravertilik» (jwğısıñqılıq) – «introvertilik» (tağısıñqılıq) bizge oylau, sezim, işki tüysik, tüysinim rölderin ayqındap beretin tört tipşeni (podtip) wsınadı. YUng barlıq qalamgerlerdi tüysiktik-tağısıñqılıq (intuitivno-introvertnıy) qatarğa jatqızadı dep wyğaruımız müldem qate, ol osı mäseleni odanda tereñdetip qauzap, olardı tek qana introvertti tiptik twrğıdan ğana qarastıradı.

«Suretker, – dep jazdı Eliot 1918 jılı, – öz zamandastarı arasında bir mezette äri twrpayı, äri oqığan-toqığanı mol jan...»  Osı oqığan-toqığandıq suretker retinde Nwrlanğa qazir qazaq qoğamındağı «Sämet-Şara» dilemasın avtorlıq koncepciyamen ömirge äkeldirip, özdik  twjırım jasatqandığın tuındını oqu barısında añğara alamız.

Freydtik jalañ erotikanıñ äzäzil arbauına tüspey, ıqimal dünieniñ bärin oñaylatıp jiberuge qarsı şara qoldanğan YUng mınanı añğaradı: qalamgerlerdiñ biri öz şığarmaşılığında öz tipin aşa bilse, kelesileri bwğan kerisinşe tüzetilgen nwsqadağı antitipti tudıradı.

Mikrohikayatı bes bölikten twratın Nwrlan qalamger retinde özi bayqağan «äyeliniñ etegi türilgen eldiñ» bwrımdılarınıñ işinen suretkerlik aqıl-tarazısına salıp bezbendegen jiıntıq twlğa-obrazı Şara beynesi arqılı öz antitipin jäne qalıñdığınan (äyelinen) aldanğan Sämet//erkek körsoqırlığı obrazınıñ tıñ taramdamsın şığarmaşılıqpen ömirge äkele alğan. Bwl – tuındı avtorınıñ özin özgeniñ köleñkesi, öz ädebi tolqınınıñ işindegi äldekim emes, nağız qalıptasqan has prozaşılıq derbesyattıqtı (individualdılıqtı) jas buın qalamgerleri arasında tanıtuınıñ  nışanı.

Orta buın qalamgerleri arasında has prozaşılıq derbesyattıqtıñ nışanı köbirekteu boy körsetedi mäselen, Mira Şüyinşälievanıñ «Slujak» äñgmesi bwğan kuä, al osı tuındıda osınıñ qalay körinis tapqandığına jekelegen mısaldar negizinde toqtala keteyik.

«Qwdaydıñ da öz esebi bar eken. Şara şarasız küyge tüsti. Soqır tüye jetektep qwmda adasqan bädäuidiñ küni tudı basına. Sämettiñ bosağasın birge attağan astam piğıl bwnı tastay qaşqan joq. Degeni bolmay kögende qaldı. Zağiptıñ eteginen wstap qız ketkende, rayınan qaytara almay şaşın jwlıp qala bergen şeşesi tap qazir kirip kelse, mına – adamı bar, iesi joq üydi talaq tastap, ere qaşudan tayınbas edi.

Küyzelip jürgende körşi üy jaqtan eki köz payda boldı…»

Basına «Soqır tüye jetektep qwmda adasqan bädäuidiñ küni tuğan» adami tirliktiñ  ayağı Sämettiñ ölimimen ayaqtaladı.

Qazirgi jastardıñ özderine deyingi buınnan bir erekşeligi   kiristirme novellanı (Sämettiñ tört jasında közinen ayırıludağı «Süt oqiğası» narrativin//derbesyat hikayatın) egizdeuşi ükimdik fonğa da aynaldara bilu stil'dik şeberlikke ie boluşılıqtarı. Sämettiñ közden ayırılu motivin jazuşı bılay sureteydi.

«Süt. Mıstan kempir. Jüzin jas juğan apası. Jarıq dünieden tiridey ayrılarda közden köşip, sanasına tañba bolıp basılğan soñğı suretter. Mıstan kempir – bayı ölgen, bala süymegen, ömirden şer-nala arqalap beli bügilgen bir müsäpir. El qıdırmaytın, kisi şaqırmaytın. Körşilerden aulaq, körşiler de körmegensip jürip jatqan. Jalğız siırı bar edi. Bir küni onısın sauıp, sütin esik aldına qoya sala, qorağa qayta kirip-şıqsa, qañğalaqtap qaydan ğana bara qalğanın Qwday bilsin, tört jasar şolşañ wl – Sämet küs-küs ayağın şelektegi jılı sütke malıp ırjalaqtap qarap twr. Onsız da bala körse bezgegi wstaytın kempirdiñ aşuı qwyın üyirip, tas jaudırıptı. Keşki tımıqtı tas-talqan etken şañ-şwñ dauıstan bir swmdıqtıñ bolğanın sezip, jügirip jetken apası bwnı ile qaşadı. Alayda mıstan kempirdiñ: «Süttey jüziñe tamsanğandı botaday köziñ köre almay ötsin!» degen qarğısı bäri bir quıp jetti… Sodan beri sañılausız bir qarañğılıqtı qarmanumen keledi».

Jardıñ eteginen ayırıluın «Kelinşektiñ adal jarğa opasızdığı» qalamger tarapınan bılayşa tarqatıladı.

«Sämet oyau bolatın. Wrlanıp qoynına kirgen kelinşeginiñ ayağına ayağın tigizip edi, qwlpıtastay suıq eken. Anau sıp etkizip tartıp ala qoydı. Sol sät mwnıñ köñilin de kördey tünek twmşalağan…»

Sezilip twrğanınday, homo scriptor-dı (jazuşı adamdı) eşqaşan bir ğana tipke jatqıza saluğa eş bolmaydı. Eger biz batıs ädebietinde Kolridj, Şelli, Bodlera jäne Polardı tek qana  romantikalıq josıqta qarastıratın bolsaq,  onda olarğa Rasin, Mil'ton, Gete, Djeyn Ostin, Entoni Trollop sındı twlğalardan twratın top qarama-qarsı keletini äbden tüsinikti.

Qazirgi qazaq prozasındağı jas buın men orta buın arasındağı ärtektilik pen özgeşelikke tolı ädebi proceste orın alıp jatqan är 10 jıldıqtar tap osınday wlttıq ädebietimizde öziniñ ayşıqtı  qoltañbasın qaldırıp otıradı.

Nemis jikteuşisi (klassifikatorı) Kreçmer bolsa, aqındardı (şizofreniyağa beyim leptosomdıq /näzik jandı/ tip) jäne romanşılardı (maniakaldı-depressivti psihozğa beyim piknostı /gr. ryknos//äleuetti/ tip) dep böledi. Älbette, «arqalı» (täñiri şabıttı ayanger) aqın jäne käsibi tolısqan «tuındıger» qalamger sındı qarama-qarsılıqtı tipologiyalıq jwp bar. Ärine, bwnday erekşelikterdiñ tarihi tüp tamırı öte tereñde jatır.

Suretkerlerdi qiyaldaudıñ negizgi eki tipi boyınşa bölgen francuz psihologi Ribo älbette,  özi silteme jasamasa da Nicşe koncepciyasına süyengendigi dau tuğızbaydı. Birinşi tip –  «keñistiktik//plastikalıq» qiyal. Köregen baqılauşı qasietine ie jan sırtqı älem kelbetin şabıttanğan şağında öz sezimimen igeredi. Kerisinşe, «formasız» qiyalğa (sıbır men simvolikalıqqa) ie simvolist aqın, romantik qalamger (Tik, Gofman, Po) bolsa, şabıttı öz sezim men emociyalarınan qalqıp alıp, olardı Stimmung (köñil hoşı) birlikteri bolıp uäjdalatın ırğaq pen obrazdarğa aynaldıradı. Eliot öz kezeginde Ribo twjırımın Danteniñ «ayandıq qiyalın» Mil'tonnıñ «sıbırlı qiyalına» qarama-qarsı qoyuda eskerdi.

Zamanalıq rumın ğalımı L. Rusu üş körkemdik tipti: «aşıq» (şattıqtı, ekpindi, qoldı-ayaqqa twrmaytın), «äzäzildik wşqalaqtıq» jäne «äzäzildik degbirlilikti» bölip körsetedi.

Rusudıñ keltirgen mısaldarınıñ bäri birdey sätti emes desek te, tezis pen  antitezistiñ özara ärekettestigi, «aşıq» tip pen «wşqalaqtıq» sintezderinen joğarğı şığarmaşılıq tip tuındap, äzäzilmen küres jeñispen ayaqtalıp, qım-quattılıq tepe-teñdikpen almasadı. Osı joğarğı şığarmaşılıq tipke Rusu Geteni jatqızadı. Biz öz tarapımızdan onımen birge Dante, Şekspir, Bal'zak, Dikkens, Tolstoy, Dostoevskiy sındı alıptardı köre alamız.

Mine, osı alıptar öz wlttı üşin älemdik deñgeydegi «kişkentay adamdar» tragediyasın wlttıq deñgeyde är däuirde söz etip ketse, Nwrlan öz «kişkentay adamdarınıñ» näpsiden jeñilu tragediyasın babatürkilik ädebi ürdis hamsalıq ülgide aşıp körsete alğan.

Avtor nege Sämetti soqır etip otır?! Alması tistelip qalğandar jalpı wlttıq problema. Qazir qazaq qızdarınıñ 90 payızı «qatın-qız» nemese «qız-qatın (jalğan qızdıq perde jasatu arqılı)» bolıp bayğa tiip jatır. Qalamgerdiñ armanı qızdardıñ twrmısqa küyeuin sämettendirmey päk küyinde şığuı. Osınday jağdayğa wrınğandar simvoldıq Sämet ölim arqılı kelmeske ketse eken dep arzulı armandaydı.

Nwrlan Qabdaydıñ «Soqır tüye jetektep qwmda adasqan bädäui keyip bädemdi bike jaylı» hamsalıq besşesi öz twstastarı sanalatın bädäui keyip bädemdi bikelerdiñ endigi tirliginde qoyınındağı «Soqır tüyesin» ayalap, bärin «EKİ-ÜŞEUDİÑ KÜYBEÑİNE» wlastırıp qwmda adasuşılıqqa barmauğa ündey şaqıradı. Bwnday avtorlıq maskanı qoldanuşılıq qazirig qazaq prozasında qalamın endi wştap jürgender arasında ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeydi. Osınday pärenjeli avtorlıq şeberlikti igergen qalamgerlik şeberlikke «EKİ-ÜŞEUDİÑ KÜYBEÑİN» oqıp şıqqanda tänti boldıq.

Eldiñ sırtqa jaymaytın derti Qazaq körpesiniñ bülkildeui işinde orın alıp jatqan «jabulı qazandıq»  äyeldiñ etegi türiluşilik problemasına avtor özinşe jauap izdep özinşe tıñ şeşim qabılday alğan. Osılayşa «adyul'terlik» taqırıbı wlt prozasında özinşe jaña qırınan aşılıp otır. Taptauırın bolğan eski motivtiñ sonı qırın aşa bilu jas qalamgerler arasında ekiniñ biriniñ qolınan kelmeydi. Qoldan kelmeytindi qoldan keltirui avtorğa şığarmaşılıq tabıs sıylay aldı. Eski motivtiñ sonı qırın aşa bilu stil'dik şeberliginen avtor adasıp qalmasın dep tilep, tamaşa tuındınıñ soñğı betin japtıq.

Äbil-Serik Äbilqasımwlı

Abai.kz

2 pikir