Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Alañ 2017 46 pikir 4 Mausım, 2019 sağat 08:53

Ğılım men wlttıq söyleu tilimiz äli orıs tiliniñ ıqpalında...

Jalpı qızıl imperiyalıq aqıl-oy bizge alaş ağartuşı arıstarınıñ jäne Twrandıq islam qayta örleuiniñ beldi ökilderiniñ 5 odaqtas respublikadağı iri twlğalarınıñ közin joyğan soñ, eki ret älipbi auıstırumen «halıqaralıq termin» degen jalğan päleni tañdı. Al, orıs tilinde bwl Batıs elderinen, yağni, öli latın men grek, qazirgi nemis, ağılşın, ispan, francuz t.b. elderdiñ tilinen kirgen sözder «europizm» dep ataladı. Orıstar osı «europizmdik» kirme sözderdi özderinde tildik jağınan zañdastırıp qabıldağan soñ, «halıqaralıq termin» degen jeleumen bodan elderiniñ tilderine engizip mädeni ekspanciya jasaudı äli künge toqtatpay otır.

Biz nege öz tildik zañdılığımız ayasında «europizmdik» söz qabıldauğa köşpeymiz degen zañdı swraq tuındaydı.

Osı mädeni qastandıqqa äzirşe Ortalıq Aziya elderi aşıq qarsılıq tanıtpay otır. Bwl Ortalıq Aziya elderiniñ öz täuelsizdigin alğanımen «otarşıldıq sindromı» dertinen arılmay otırğanın tanıtadı. Sonımen qazaq elinde osı dert qalay orın alıp otırğanı jöninde az-kem söz eteyik. Aq jäne Qızıl Resey ğılımı men sayasatı bizge orısşalanğan wlttıq negizdegi «jazu» men «söyleu» tilin arab jäne latın älipbiin kirillicağa köşiru arqılı tañdı. Patşalıq Resey kezinde bwratanalarğa arnalğan mektepterde şäkirtterdi zorlap şoqındıru men kirillge negizdelgen wlttıq jazular  negizinde ana tilinde bilim beru jolğa qoyıldı. Bwnı keyin asqan zälimdikpen kommunister tolıq jüzege asırıp, Ortalıq Aziyanı mädeni-ruhani twrğıda tolıq jaulay aldı.

Qazaqstan men OA özge elderinde osıdan qwtıludıñ jolı äli qarastırılmay otır. Ğılım tili men wlttıq söyleu tili orıs ıqpalında qala berude. Bwğan kinäli atalğan elderdiñ ğalımdarı men qoğamdıq-sayasi küşterdiñ ökilderiniñ boyın jaylağan «otarşıldıq sindromı» derti.

Äueli mısalğa tiliniñ tört qwbılası tügel degen Täjikstandı alayıq.

Bwl elde orıs tili memlekettik märtebege ie bolmasa da zañdar men ükimet qaulıları orıs jäne täjik tilderinde jarıq körip keledi. Täjik tili öz täuelsizdiginiñ 28 jılı işinde orıs tiliniñ üstemdigin jeñe almay otır. Kerek deseñiz, ana tilinde söyleytin oqığan-toqığan täjikterdiñ belgili bir tobı soñğı kezde balaların oqıtatın orıs tildi mektep aşu üşin el biligine talap etip, şağımdar tüsire bastadı. Sonımen osı elde orıs tili öziniñ ekinşi tınısın aluda.

Täjikstan Wlttıq universitetiniñ oqıtuşısı Kutbiddin Muhtori orıs tildi «Azattıq» radiosına bergen swhbatında: «naşa nauçnaya sreda do sih por russkoyazıçnaya. Bol'şinstvo naşih nauçnıh istoçnikov, osobenno, v toçnıh naukah, na russkom yazıke. Uçenıe uje privıkli i sçitayut, çto na russkom yazıke im vse gorazdo ponyatnee. Polagayas' na russkiy yazık, mı nevol'no v nekotorıh sluçayah stanovimsya pregradoy ispol'zovaniyu tadjikskoy terminalogii. Kogda nauçnıe rabotı perevodyatsya na russkiy yazık, uçenıe zayavlyayut, çto ne naşli tadjikskogo analoga i potomu iz'yasnyat'sya im na russkom yazıke gorazdo udobnee», - degen pikir aytadı.

Orıs eliniñ neoimperiyalıq qorşauında qalğan qazaqtar osı bağıtta der kezinde isteuge tiis eki mäseleni nazardan tıs qaldırdı.

Birinşisi – kirill jazuın täuelsizdik alğan bette 28-29 äriptik emle men erejege köşiru kerek edi.

Ekinşisi – tikeley latın, grek, ağılşın jäne europa tilderinen söz qabıldauımız qajet bolatın.

Latınğa köşirude özbekter äli birizge tüsken jazuın oñday alğan joq. Oğan kuä tayauda tağı bir ret öz jazuına jasağan reforması.

OA elderi tikeley özge tilden söz qabıldamauı üşin orıs otarşıl ğalımdarı jalğan «Halıqaralıq termin» degen wğım-tüsinikti ortalıq aziya ğalımdarınıñ miına mıqtap siñirdi. Älemdik lingvistikada «Halıqaralıq termin» degen wğım joq, tek özge tilden engen «europizm» degen atalım bar. Osı kirme sözderdiñ sözdigi öz tilin qwrmettegen elderde jıl sayın jergilikti tildiñ söyleu zañdılığına beyimdelip, orfografiyalıq jäne orfoefiyalıq josıqta tolıqtırılıp şığıp otıradı.

Atalğan ayar tildik-dildik diversiyanıñ kesirinen «halıqaralıq termin» degen bäleketti aynalıp ötu üşin qazaq lingvisteri türli salada beybereket audarılıp qoldanılğan purizmge jol berip aldı. Elbasımız osını kezinde orındı sınağan bolatın. Tipti «mağan nağız qazaq tilinde jazılğan oqulıqtı körsetiñizderşi» degen aşı şındıqtı aytuğa deyin bardı.

Kirme sözderge ne jatadı degen mäsele bası aşıq qalıp, ğalımdarımız tarapınan qolğa alınıp qarastırılmay jatır. Kirme sözderge eñ birinşi – käsibi sözder, odan keyin varvarizmder, argo men jargondar jatadı. Mısalı biz nege orıstıñ pod'ez, raz'ez sözderin audarıp äure bolamız. Orıs tilinen engen kirme söz retinde söyleu tilimizge beyimdep, pädiez jäne räziez dep qoldanbaymız. Osılay qoldansaq, bireu qolımızğa kisen alıp, auzımızğa qaqpaq bola ma?!

Sonımen «halıqaralıq terminniñ» ar jağında wlttıq söyleu tiliniñ derbes söz qabıldauına tosqauıl qoyatın arıdan oylastırılğan orıstıq tildik-dildik sayasat jatır. Qazir türme tili qoldanılıp jazılğan orıs detektivin audaru üşin tärjima jasauşı audarmaşı arnayı ereje joqtıqtan orısşa qalay jazılsa solay jazıp audarma jasauğa mäjbür. Nemese belgili bir ğılım salasında, aytalıq medicinadan oqulıq jazuşı ğalım da latınnan tikeley söz qabıldaytın ereje joqtıqtan kirme sözderge qatıstı jalğan «halıqaralıq terminniñ» jalına jabısadı. Qazaq tilinde tehnikalıq termindermen oqulıq şığaruda pän oqıtuşıları türli qiındıqtarğa wşırasıp, bir oqu ornınıñ oqulığındağı qazaqşa terminderdi ekinşi oqu ornınıñ studentteri tüsine almay bası qatqan kezderde orın aldı.

Bwnıñ bäri özge tildik söz ana tilimdiñ zañdılığana beyimdelip «europizm» jaña sözderi ol kirgen tilden qazaqşağa beyimdelip «qalay aytılsa, solay jazıluı kerek» deytin wlttıq tildegi birizdi ereje joqtığı bärine qolbaylau boluda. Qazaq dıbıstarı europa tilderiniñ barşasınıñ sözderin özine juıqtap qabıldauğa beyim.

Halıqaralıq termindi «europizm» atauımen almastıratın kez jetti. Bwl termindi engizsek, özge tilderden tikeley söz qabıldap, latınğa layıqtalğan töl jazuımızğa negizdelgen sözderdi qazaqşa aytıluı boyınşa jazıp, aytuğa qol jetkizemiz. Özbek jazu almastıru täjiribesinen qorıtındı şığarıp, kirildi de 28-29 äripke köşiruge arnayı zañ qabıldau kerek.

Äri özge tildiñ erekşeligin saqtap otırıp, qazaqşağa beyimdep söz qabıldau ana tilimizdi üyrenuşi basqa wlttar üşin köp jeñildik beredi. Kirme sözdi şet tilinen habarı bar bauırlas halıq ökilderi de oñay wğınadı. Äri qazaq tili türki tildes elderden tildik jağınan eş alşaqtamaydı.

Siz bwğan qalay qaraysız ağayın!

Äbil-Serik Äliakpar

Abai.kz

 

 

46 pikir