Düysenbi, 16 Qırküyek 2019
Anıq-qanığı 3098 70 pikir 7 Mausım, 2019 sağat 11:18

Mırzanğa jauap: "Ayaz bi äliñdi bil"...

Mırzan Kenjebaydıñ «Abay jolı» wlı şığarma emes» degeni ülken bir taldaudıñ qorıtındısı bolar dep oylasam, 341 sözden twratın, ärkimniñ aytqanın (öz oyı joqtıñ tirligi) jinağan esalañnıñ sandırağı eken. Bwdan keyin Mırzandı ädebietke qatısı bar adam dep aytudıñ özi orınsız jäne osınday qızmetkeri bar «Mädeniet» jornalınıñ soñğı 30 jılda tirajınıñ jüz esege tüsip ketkenine tañ qaluğa bolmaydı.

Jalpı, onıñ jeke basında meniñ eşqanday isim joq, biraq oğan M.Äuezovti tüsinu üşin aldımen onıñ 20 jasında jazğan «Filosofiya negizderi» oçerkin, «Bürkitşi», «Kökserek» äñgime-povesteri men dramalıq tuındıları, «Qaraş-qaraş...» t.b. oquı kerek bolar. Sebebi, 3-şi sınıptağı wlım Ğalımbek «Bürkitşini» oqığannan keyin köp sözderdi tüsinbeytinin ayttı. Onda, qayta oqıp, tüsinbegen sözderdiñ astın sız dedim. Ol 200-den astam sözdiñ astın sızdı. Eger Mırzan, 9 jasar bala siyaqtı «Abay jolın» tüsinbedim dep, şının aytsa, biz onı tüsiner edik?!

«Abay jolınıñ» soñğı tomındağı qazaqtıñ şaruaları men orıstıñ mwjıqtarı birigip baylarmen töbelesetin jerlerin Respublika Kompartiyasınıñ bölim basşısı Ädi Şäripovtıñ, «romanda halıqtar dostığı men internacionalizm joq...» degesin qosqanın barlığı biledi. Biraq, odan wlı şığarma qwnın joymaydı.

Kelesi, bwl roman-epopeya köşpendiler örkenietin älemge tanıtqan wlı şığarma retinde öz ornın alıp, sol Stalin men Hruşevterdiñ kezinde ondağan tilderge audarılıp, memlekettik jäne Lenindik sıylıq aldı. Bwl sıylıqtardı alarda Qazaqstan basşılığınıñ da aralasqanı belgili.

Batıs klassikteriniñ bireui (L.Aragon bolar) «eger siz «Abay jolın» oqımasañız, onda eşteñe bilmeysiz...» degen edi. Gerol'd Bel'ger osı şığarma turalı, Şekspirdiñ şığarmalarınıñ söz baylığı 16600, Äuezovtıñ «Abay jolında» - 18800, Tolstoydıñ «Soğıs jäne beybitşiliginde» - 22400 sözden twradı» deydi.

1940-1950 jıldarı Leonov, Sobolev, Simonov, Fadeev, Çakovskiy t.b., QSRO jazuşılar Odağındağı 20-dan astam eñ mıqtı jazuşılar men sınşılar osı roman jazıluı barısında, oğan ärtürli qırınan atsalıstı. Mısalı, Aleksey Tolstoy qarsı boldı... Basında, «Abay jolın» jazuğa birge atsalısqan Sobolev soñınan suıp qaldı... (osı wlı şığarmanıñ jazıluı kezindegi şırğalañ turalı «Literaturnaya Rossiya» gazetiniñ Bas redaktorı Vyaçeslav Ogrızkonıñ «Aqiqat» jornalınıñ 2018j.№10-11-lerindegi «Äuezev äuezesi» degen maqaladan tolıq oquğa boladı).

Mäsele tek Mırzanda ğana emes, ol qalay bolğanda da Geteniñ, «erjegeyli alıptıñ iığına şığıp twrsa da, onday bola almaydı» degenin tüsinetin bolar.

Ötken jılı Mwqañ (Şahanov) auruhanada jatır dep estigesin halin bileyin dep qoñırau şalsam, ol aman-saulıqtan keyin, «mañızdı mälimdeme jasayın dep jatırmın. Onıñ işinde Äuezov t.b. bar» degendi ayttı. Men, «basqalardı bilmeymin, biraq M. Äuezovti qozğamay-aq qoyıñız» dedim. Eki-üş künnen keyin Mwqañ qoñırau şalıp mälimdeme turalı öz oyında qalğanın ayttı... Sol mälimdemeniñ soñı Jazuşılar Odağınıñ tarihındağı eñ masqara plenumğa wlastı.

Jalpı, bwl birneşe jıldan beri köterilip kele jatqan mäsele. Oğan, Mwrat Äuezov ağamız da «Jas alaşta» tolıqqandı jauap bergen. Biraq, Mwhtar ağamız (Şahanov), «1980 jıldarı Joğarğı Keñeste deputat bolğanda WQK basşısına barlıq arhivterdi aşu kerek degende, ol onda Äuezovten bastap barlığınıñ abıroyı ayranday tögiledi» degendi negizge alıp jür.

Wlı jazuşınıñ azamattıq wstanımına baylanıstı mäsele qaytadan köterilip otırğandıqtan, oğan jauap beruge tura keledi. Mwhtar Äuezov:

* 1920 jıldarı Alaş partiyasınıñ eñ jas müşeleriniñ biri boldı jäne ömiriniñ soñına deyin sol wstanımnan aynığan joq. Ol üşin 1930j. eki jarım jıl türmege otırıp, özi «qatelestim...» dep hat jazğannan keyin bosap şıqtı;

*1933 jılı «Han Kene» dramalıq spektalin jazdı (bizdiñ teatrlar äli künge qoyğan joq);

*1937j. repressiyanıñ kezinde Mäskeuge ketip qwtıldı (Taşkent-Leningradta aspirantura);

*1938j. Ahmet Baytwrsınov üşinşi ret türmege otırıp kelgennen keyin Äuezovke, «biz bärimiz kettik, qazaq ädebietin sağan tapsırdıq» dep senip, amanat etti;

*1940 jılğa deyin onıñ atın atauğa ünsiz tiım salındı;

*1940 jılı «Abay» p'esası Äuezov pen Sobolevanıñ atınan «Literaturnaya gazetada» jarıq körip, sol jılı onı A.Toqpanov sahnaladı;

*Soğıs bastalğanda Äuezov Qazaqstanğa oraldı;

*1946-47jj Ahmatova men Zoşenkonı qudalaudan keyin, Almatı atqaminerleri Äuezovtiñ artına tüsti. 1947j. Qazaqstan KP OK qarar qabıldap, onda, «M.Äuezovtıñ burzuaziyalıq-wltşıldıq ideologiyanı nasihattağan antikeñestik ädebi qızmetine tikeley maqsattı türde sipattama berilmedi» dep atap ötildi;

*Bwl negizsiz jalalarınan qwtılu üşin Äuezov I.Stalinge hat jazdı;

*1948j. «Pravda» gazetinde kölemdi maqala jazıp «Manas» eposın joyılıp ketuden qwtqardı;

*1948-1950jj. onıñ aldında tarihşı Bekmahanovtıñ tübine jetken H.Aydarova t.b. Qazaqstan Kompartiyasınıñ qoldauımen M.Äuezovti «Kenesarını jaqtauşı» dep ayıptadı;

*1952j. Qanış Sätbaev t.b. bir top ziyalılarmen birge Semey atom poligonınıñ aşıluına narazılıq bildirgeni üşin quğındalıp, Mäskeuge qaşıp qwtıldı;

*1957j. Qazaqstan biliginiñ ıqpalımen Jazuşılar Odağında M.Äuezovke qarsı wyımdastırılğan şara. Onda Säbit Mwqanov, Mälik Gabdullin (Keñes Odağınıñ batırı) t.b. söyledi (Z.Qabdolov, «Meniñ Äuezovım» estelik-roman).

Adamzat tarihınıñ eñ qiın da qayğılı, adamğa qarsı repressiyalıq sayasat wstanğan qoğamda ömir sürgen Wlı jazuşınıñ ölimine baylanıstı äli jauabı tabılmağan swraqtar köp?! Şäkirti Qayım Mwhametjanov, onıñ bir sebebi «Şımkent qorğasın zauıtındağı kezdesuden keyin boldı» degendi aytadı. Joğarğı Keñestiñ deputatı retinde zauıtqa kezdesuge barğan Mwhtar Omarhanwlı jinalıstağı basşılardıñ işinen bir qazaqtı körmegesin, basşılıqqa eskertu jasaydı. Sodan keyin köp wzamay Mäskeude pışaqqa tüsedi. Oğan deyin 1926 jıldan beri Frunze, Dzerjinskiyden bastap mıñdağan twlğanı «O düniege» osılay ketirgen bolatın. Sonımen birge 50-şi jıldardağı K.Bäyseytova men 1972j. Ş.Aymanovtıñ Mäskeudegi qwpiya ölimderi aşılğan joq (aşılmaytın da bolar).

Tağı bir boljam, ol Nobel' sıylığın alğan Mihail Şolohov (1957 j.), Boris Pasternaktarmen (1963j.) qatar, sol sıylıqtı alatındardıñ işinde Mwhtar Äuezovtıñ twruı?! Orıstar, öz jazuşılarınıñ sol sıylıqtı aluına qarsı bolmağanımen, qazaqtar bar bolmısımen jäne resmi Mäskeu basqa wlttıñ bwl sıylıqtı aluına qarsı ekeni belgili.

Qalay bolğanda da, ömiri sergeldeñmen ötken Mwhtar Äuezov el men wltınıñ bolaşağı üşin soñğı demine deyin küresip ötken wlı twlğa.

Al, «Abay jolı» - ol türki halıqtarınıñ älem örkenieti aldındağı mandatı, älem klassikasındağı wlı tuındı.

Ärkimniñ öz zamanı, öz maqsat-mwratı, öz jolı, öz tağdırı men baqıtı, öziniñ şıqqan şıñı boladı... Sondıqtan, aruaqpen alıspay, «Ayaz bi älin, Qwmırsqa (bi) jolın bilgeni» dwrıs boladı.

«Biz Äuezovtiñ şäkirtimiz nemese men «abaytanuşımen» dep bükil elge jar salatındardıñ osındayda körtışqanğa aynaluı, ol bişara bolğan qazaq ädebieti men ädebi sınınıñ tragediyası.

Janwzaq Äkim

Abai.kz

 

 

 

70 pikir