Särsenbi, 23 Qazan 2019
Älipbi 1017 4 pikir 14 Mausım, 2019 sağat 10:53

Şettildik ataulardı qazaq tiliniñ zañdılıqtarına beyimdeudegi wstanımdar

Twñğış Prezidentimiz N.Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında: «Äjeptäuir jañğırğan qoğamnıñ öziniñ tamırı tarihınıñ tereñinen bas­tau alatın ruhani kodı boladı. Jaña twrpattı jañğırudıñ eñ bastı şartı – sol wlttıq kodıñdı saqtay bilu», – dey kelip, wlttıq biregeylikti saqtau, wlttıq sana-sezimniñ kökjiegin keñeytu qajettigin basa aytqan edi. «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalasında: «Töl tarihın biletin, bağalaytın jäne maqtan etetin halıqtıñ bolaşağı zor boladı dep senemin. Ötkenin maqtan twtıp, büginin naqtı bağalay bilu jäne bolaşaqqa oñ közqaras tanıtu – elimizdiñ tabıstı boluınıñ kepili degenimiz – osı», – dep twjırımdadı. YAğni, Prezidentimiz Qazaqstannıñ keleşektegi damuın söz etkende, ötken tarihın da ärdayım este wstap, tarihtan tağılım alu kerektigin eskertedi.

Büginde latın grafikasına köşuge baylanıstı terminderdi tañbalau, halıqaralıq ataulardı dwrıs jazu mäselesi özekti bolıp otır. Bwl orayda ötken ğasırdıñ 20-jıldarındağı  qazaq ziyalılarınıñ eñbekteriniñ mañızı zor.

1922 jılı Qazaqstanda jat sözderdi, pän atauların qazaqşalandıratın komissiya qwrıladı da onı A.Baytwrsınwlı basqaradı. Komissiya jat (özge tildik) sözderdi qabıldauda mına principterdi basşılıqqa alğan:

a) jat ataulardıñ mağınasın tüsindirgendey qazaq sözin alu;

ä) oğan qolaylı qazaq sözi bolmasa, türki sözin alu;

b) türki sözi de tura kelmese, qazaq tiliniñ zañına üylestirip, Europa sözin alu (Joldıbaev M. Qazaq tilin bayıtamız // Eñbekşi qazaq. 12.Vİİİ.1926).

Bügingi tañda osı derekközderdiñ qatarına Qıtay qazaqtarınıñ tilin de aluğa boladı. Qıtay qazaqtarınıñ tilindegi köptegen ataular qazirgi ädebi tilimizge berik ornığıp keledi. Mäselen, komp'yuterdegi «mouse» söziniñ balaması («mışka») retinde bastapqıda «tışqan» sözi qoldanılıp kelse, keyin qandas bauırlarımızdıñ tilindegi «tintuir» sözi ornıqtı. Sonday-aq «balkon» söziniñ balaması retinde köpşilik külkige aynaldırıp jürgen «qıltima» atauınıñ ornına (dwrısında, bwl atau ğılımi, ülken sözdikterde tirkelmegen) Qıtay qazaqtarı «samaldıq» sözin paydalanadı.

Qazaqstanda jekelegen audarmaşılardıñ nemqwraydılığınan jañsaq audarılıp ketken ataular bar. Mäselen, «udostoverenie liçnosti» tirkesiniñ balaması «jeke kuälik» türinde alınıp jür. Dwrısında, «jeke kuälik» degendi qazaq tiline audarsaq, liçnoe udostoverenie boladı. Dwrısında, jeke kuälik köp. Kez kelgen kuälik (jürgizuşi kuäligi t.b.) – iesine ğana tiesili, jeke qwjatı, sebebi onda atı-jöni jazılğan, basqa adam paydalana almaydı. Al «udostoverenie liçnosti» degenimiz – Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı ekenin tanıtatın, 16 jasqa tolğannan keyin ğana beriletin, adamnıñ jeke basın kuälandıratın qwjat, pasporttıñ bir türi. Pasport ekige bölinedi: el işinde qoldanılatın jäne şet memleketterge şıqqanda qoldanılatın qwjat. Şetelge şıqqanda qoldanılatın qwjat kez kelgen jasta berile beredi. Al el işinde qoldanılatın qwjat Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı 16 jasqa tolğanda ğana beriledi. Osı orayda Qıtay qazaqtarı «udostoverenie liçnosti» tirkesiniñ balaması retinde «azamattıq kuälik» dep qoldanıp jür. Bwl balama qwjattıñ sipattamasına dälirek keledi. Alayda «azamattıq» söziniñ ornına «azamat» dep qana aluğa boladı. Sebebi qazaq tiliniñ tabiğatına säykes zat esim basqa zat esimniñ aldınan kelgende eşqanday qosımşa jalğanbay-aq anıqtauıştıq qızmet atqaradı (altın sağat, ağaş qasıq t.s.s.). Onıñ üstine «azamat» sözin er adamdarğa ğana qatıstı qoldanıp, äyel adamdardı «azamatşa» dep atau da qazaq tiliniñ tabiğatına jat. Qazaq tilinde -şa/-şe jwrnağı kişireytu mändi qosımşağa jatadı (sandıqşa, körpeşe, qobdişa t.s.s.). Tilimizde ana, äyel, bäybişe, qarındas, siñli t.s.s. äyel adamdarğa ğana qatıstı qoldanıstar bolğanmen, ol jalpılıq sipat ala bermeydi. Sol sebepti mäjilis törağası, ağa ğılımi qızmetker t.s.s. tirkester qalıptasqan. Osı twrğıdan alğanda, «udostoverenie liçnosti» tirkesiniñ balaması retinde «azamat kuäligi» dep alsaq, tilimizdiñ tabiğatına da säykes keler edi äri qwjattı däl sipattar edi. 16 jasqa tolğan jetkinşek bwl qwjat qolına tietin kündi asığa kütip, boyın quanış kernep, patriottıq sezimge bölener edi. Latın älipbiine köşken soñ tilimizdegi qate qoldanıstardı rettestirip, jüyelep alu qajettigi dausız. Eldigimizdi tanıtatın, Qazaqstan Respublikasınıñ azamatı ekenimizdi bildiretin qwjattağı qatelikterdi joyıp, terminderimizdi, jañsaq tüsinikterdi rettestirudiñ orayı keldi.

HH ğasırdıñ basında qazaq oqığandarı arasında jat (şet) sözderdi qabıldauda eki türli wstanım bolğan. N.Töreqwlov,  M.Qayıpnazarwlı jat sözderdi «özge jwrt tilderinde aytıluınşa eşbir bwzbastan, aynıtpastan alu kerek. Käzir Qırım, Äzerbayjan sıqıldı özge wlt respöblikeleri de solay alıp jür. Biz nege süytpeymiz?» – dese, Ä.Bökeyhan, H.Dosmwhamedwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Dulatov, Q.Kemeñgerwlı sındı ğalımdar bwl wstanımğa üzildi-kesildi qarsı şığadı. H.Dosmwhamedwlı «Jat sözderdi qoldanğanda, tilimizge ılayıqtap alu kerek. Jat sözderdi özgertpey, bwljıtpay alatın jer düniede til joq dep aytsa da boladı… Jat sözderdi özgertpesten alıp, bastapqı jat qalıbımen tilge siñiremiz degendik – şatasqandıq. Bw jolda jürgen adamdar tilimizge orasan ziyan keltiredi», – dese,  A.Baytwrsınwlı «Säbitke jauap» degen maqalasında: «Jat sözderdi basqalar, mäselen, orıstar öz tiliniñ zañına üylestirip alğanda, solay aluğa bizdiñ de qaqımız bar», – deydi   (Ahmet Baytwrsınwlınıñ tiltanımdıq mwrası. – Astana, 2017. – 740 b.).

HH ğasırdıñ 20-jıldarda orıs tilinen engen sözderdi (jat sözderdi) qabıldap, twraqtandıruda tömendegi wstanımdar negizge alınğan:

- orıs tilinen engen sözderdi jazuda sol uaqıtqa deyin tilimizde arab-parsı jäne bwrınıraqta orıs tilinen engen sözderdi ülgige alınğan.

- sözderdiñ ön boyında singarmonizm zañdılıqtarı saqtalğan. Sol sebepti komissariat – kemeseret, tema – teme, kursant – kürsent, guberniya – gübirne, konferenciya – känperense, lekciya – leksiye türine auısqan.

- bastapqı buındarı ezulik, soñğı buını ezulik bolıp kelgen sözderde (ekpin tüspese) erindik bastapqı buındarğa auısqan ne mülde joyılıp, ezulikke aynaldırılğan: avtor – aptır, direktor – derektir, korrektor – kärektir t.b.

- orıs tilindegi f ornına p; g ornına j; h, h ornına juan sözderde q; jiñişke sözderde k, c ornına s, v ornına u; ş ornına ş qoldanılğan. Mıs: fizika – piyziyke, geografiya – jağırapa, himiya – kiymiye, tehnik – tekniyk, stanciya – stansa, Moskva – Mäskeu t.b.

- sözdiñ soñındağı a dıbısı tüsip qalğan: apteka – aptek, fabrika – pabirik, nagrada – nagrat. Jer ataularındağı soñğı a dıbısı ündesimine qaray ı, i bolıp özgergen: Evropa – Jaurıpı, Afrika – Äpriki, Aziya – Äziye t.b.

- orısşada tr-ğa bitken sözderde t men r arasına ı, i dıbıstarı kirgizilgen: tıyatır, metir t.b.

- orıs tilindegi -tor-ğa bitken sözderde ol -tır/-tir, -twr/-tür bolıp özgergen: tıraktır, doqtwr, kärektir t.b.

- ka-ğa bitken orıs sözderiniñ soñı köbinese -ke türine auısqan: spravka – ıspırabke, muzıka – müuziyke, tehnika – tekniyke t.s.s.

- orıs tilindegi -ok qosımşası qazaq tilinde ke-ge özgergen: uçastok – wuşaske, spisok – ispeske t.b.

- orısşada ayağı -ciya-men tınğan sözderde onıñ ornına -sa/-se jazılğan: miliciyameletse, stanciyastansa t.b.

1924 jılı Orınborda ötken Qazaq bilimpazdarınıñ İ s'ezinde termin mäselesin arnayı söz etken Eldes Omarov qazaq tilinde sözdiñ soñında b, g, ğ, d dıbıstarı kelmeytinin eskerte kelip, osı zañdılıqtı şet tilinen engen sözder üşin de wstanu kerektigin aytadı (Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış siyezi. – Almatı, 2005. – 144 b.).

Qazan, Orınbor qalalarına barıp, halıqaralıq konferenciyalarda bayandama jasağanımızda orıs ğalımdarı şet tilden engen sözderdi jüyeleu üşin osınday zañdılıqtardı izdestirip jürgenderin aytıp, qazaq tilinde HH ğasırdıñ basında jasalğan wstanımdarğa qayran qalıp, qızığıp edi. «Tamırı tarihınıñ tereñinen bas­tau alatın ruhani kod» retinde HH ğasırdıñ basındağı qazaq ziyalılarınıñ eñbekterin, tiltanımdıq mwrasın ärdayım nazarda wstauımız kerek. Äsirese şetten engen termin sözderdi qazaq tiliniñ zañdılıqtarına beyimdeude A.Baytwrsınwlı, H.Dosmwhamedwlı, E.Omarov, Q.Kemeñgerwlı sındı terminolog ğalımdardıñ wstanımdarın basşılıqqa alu qajet.

«Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1929 jılğı 27 naurızdağı sanında jarıq körgen «Emle turalı» attı maqalasında A.Baytwrsınwlı söz basına ereje  jasauğa bolmaytının, onday emle qolaylı, oñay emle bolmaytının eskertken bolatın. Sondıqtan şettildik termin sözderdi qazaq tiline beyimdegen kezde A.Baytwrsınwlı bastağan ziyalılardıñ eñbekteriniñ negizinde qazaq tilindegi normalardı naqtılap alıp, sol principterge bağındıru qajet. HH ğasırdıñ basında sözderdiñ ön boyında singarmonizm zañdılıqtarı saqtalıp, komissariat – kemeseret, tema – teme, kursant – kürsent, guberniya – gübirne, konferenciya – känperense, lekciya – leksiye türinde jazılğan. Qazaq tiline kirgen jat sözderdi de mümkindiginşe sol zañğa keltirip jazu kerek, sözdiñ işindegi dıbıstarınıñ bärin birıñğay jiñişke ne juan türinde alu kerek.

Qazaq tilinde dıbıstardıñ tirkesuinde zañdılıq bar:

- Eki dauıstı dıbıs qatar kelmeydi.

- Söz basında eki dauıssız qatar kelmeydi.

- Söz soñında ündi men qatañ dıbıstardıñ tirkesi ğana (qart, ant, salt, sart, şart, qañq, sañq, kent, sert jäne t.s.s.) keledi. Mwnday dıbıstıq tirkesterdi Q.Kemeñgerwlı «dauıssız diftong» dep atağan edi (Stenografiçeskiy otçet nauçno-orfografiçeskoy konferencii‚ sozvannoy 2-4 iyulya 1929g. Nauçno-metodiçeskim Sovetom NKP i CKNTA. - Almatı‚ 1930. –58s.). Basqa dıbıs tirkesi (qatañ men qatañ, ündi men ündi, qatañ men ündi, wyañ men wyañ t.s.s.) qazaq tiline jat. Sondıqtan şettilden engen sözderdegi jat qoldanıstardı qazaq tiliniñ zañdılığına beyimdeu kerek. YAğni s'ezd, pod'ezd, raz'ezd, t.s.s. sözderdegi d ärpin tüsirip jazu kerek. Qazirgi kezde poezd sözi poyız türinde jazılıp jür (HH ğasırdıñ basında da solay jazılğan). Sol siyaqtı ss, ll, tt, pp, st, kst, st', zd, kk, vt, ft dıbıstarına bitken esim sözderdiñ soñğı äripteri tüsirilip jazıluı kerek: turist emes, turis, fantast emes, fantas, gramm emes, gram t.s.s. A.Baytwrsınwlı, E.Omarov t.s.s. ğalımdardıñ eñbekterinde termin sözderdiñ twlğasın qazaq tiliniñ zañdılıqtarına säykes dwrıs jazuda qosımşa jalğap tekseru ädisi qoldanılğan. Ol ädisti qazirgi kezde de paydalanuğa boladı. ss, ll, tt, pp, st, kst, st', zd, kk, vt, ft dıbıstarına bitken esim sözderge qosımşa jalğanğanda da soñğı äripteri tüsip qaladı: kross – krosqa, krosı, klass – klasqa, klastar, klası, metall – metaldı, metalı, gramm – gramğa, gramdıq, gramı, kilovatt kilovatta, gripp – gripi, s'ezd s'ezge, s'ezi, vedomost' – vedomosqa, farmacevt – farmacevke, şrift – şrifpen; sonday-aq trest – treske, tresi; turist – turiske, turisi; utopist utopiske, utopisi; fantast fantasqa, fantası; fonetist fonetiske, fonetisi; forpost forposqa, forposı; futurist futuriske, futurisi; çekist çekiske, çekisi; ekonomist – ekonomiske, ekonomisi; yurist – yuriske, yurisi t.s.s.

- Eki qatañ dauıssızğa bitken (sk, st, ks, kt, pt, ft) sözderdiñ soñına ı, i däneker dıbıstarın qosıp jazu kerek. Sebebi ol sözderge qosımşa ı, i däneker dıbıstarı (äripteri) arqılı jalğanadı: ob'ekt+i+ge, ob'ekt+i+si, kiosk+i+ge, kiosk+i+si, kiosk+i+ler, Omsk+i+den, Omsk+i+ge, lift+i+men, fakt+i+si, fakt+i+ler, recept+i+niñ, recept+ti+ge, manuskript+i+ge, mollyuskige, paktini, taktini, traktige, faktisi, perfektini, intellektige, instinktini, receptige, evkaliptiniñ t.s.s.

- Ündi jäne qatañ dauıssızdar tirkesine (nk, lk, mp, lt, l't, ns, rs, rt, rş, nt, rm, fr t.b.) bitken sözderge qosımşa ı, i dänekerinsiz, buın ündestigi boyınşa jalğanadı: finans+qa, finans+ı, avans+ı (avansısı emes), cement+ke, cement+ti, ferment+tik, cifr+ğa, cifr+ı (cifrısı emes); hloroform+ğa, hloroform+nan, hloroform+ı, funt+qa, funt+ı, formant+tar, formant+ı, bank+ke, avtopark+ten, pul't+ke t.s.s. Sebebi söz soñındağı ündi men qatañ dıbıstardıñ tirkesi qazaq tiline jat emes.

- Qazaq tilinde söz b, g, ğ, d dıbıstarına bitpeydi. Sondıqtan şetten engen, osı dıbıstarğa bitken sözder qazaq tiliniñ zañdılığına bağındıru kerek. Ol turalı Qazaq bilimpazdarınıñ İ s'ezinde Eldes Omarov ta aytqan bolatın (Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış siyezi. – Almatı, 2005. – 144 b.). Qazaq  tiliniñ jiilik sözdigine süyener bolsaq, şet tilden engen mwnday sözder öte köp (Jalpı bilim berudegi qazaq tiliniñ jiilik sözdigi. - Almatı: Dəuir, 2016. - 1472 b.).

Soğan säykes

- ab dıbıs tirkesimine bitken sözder (arab, arhesillab, mazhab, masştab, ştab, hidjab);

- ob dıbıs tirkesimine bitken sözder (garderob, gidrofob, mikrob);

- ub dıbıs tirkesimine bitken sözder (avtoklub, aeroklub, biznes-klub, internet-klub, klub, kub, motoklub, sport-klub, fitnesklub);

- ag dıbıs tirkesimine bitken sözder (anşlag, arhipelag, bakteriofag, detritofag, reyhstag, rıçag);

- org dıbıs tirkesimine bitken sözder (komsorg);

- urg dıbıs tirkesimine bitken sözder (dramaturg, jazuşı-dramaturg, kardiohirurg, kinodramaturg, metallurg, neyrohirurg, hirurg);

- fag dıbıs tirkesimine bitken sözder (ksilofag, makrofag, oligofag, saprofag, sarkofag, entomofag);

- yag dıbıs tirkesimine bitken sözder (varyag);

- og dıbıs tirkesimine bitken sözder (ağartuşı-pedagog, akuşer-ginekolog, analog, antropolog, arheolog, astrolog, bakteriolog, barlauşı-geolog, biolog, bul'dog, geolog, gercog, gidrolog, ginekolog, glyaciolog, kosmetolog, marketolog, meteorolog, minerolog, mifolog t.s.s.);

- ad dıbıs tirkesimine bitken sözder (bal-maskarad, jad, jihad, limonad, marmelad, rafinad, şokolad t.s.s.);

- ayd dıbıs tirkesimine bitken sözder (slayd);

- ard dıbıs tirkesimine bitken sözder (avangard, gepard, elektrkard);

- ed dıbıs tirkesimine bitken sözder (şved);

- eyd dıbıs tirkesimine bitken sözder (reyd);

- eid dıbıs tirkesimine bitken sözder (nukleoproteid, proteid, hromoproteid);

- fud dıbıs tirkesimine bitken sözder (fast-fud);

- yud dıbıs tirkesimine bitken sözder (fotoetyud);

- yard dıbıs tirkesimine bitken sözder (bil'yard);

- ard dıbıs tirkesimine bitken sözder (styuard);

- yad dıbıs tirkesimine bitken sözder (naryad);

- ryad dıbıs tirkesimine bitken sözder (aviaotryad, otryad, razryad, snaryad);

- id dıbıs tirkesimine bitken sözder (al'degid, antimonid, genocid, gerbicid, gibrid, dioksid, oksid, plastid, poligibrid, silicid, suicid t.s.s.);

- od dıbıs tirkesimine bitken sözder (anod, buterbrod, vzvod, diod, yod, katod, metod, elektrod, epizod t.s.s.);

- oid dıbıs tirkesimine bitken sözder (asteroid, gaploid, diftongoid, kolloid, organoid t.s.s.);

- ord dıbıs tirkesimine bitken sözderdegi (akkord, bilbord, rekord, skanvord, skeytbord, snoubord)

b, g, d dıbıstarınıñ ornına  p, k, t äripterin jazu kerek. Sebebi bwl sözder wyañ dauıssızdarğa bitkenmen, olarğa qosımşa wyañ dıbıstan bastap jalğana almaydı, qatañ dıbıstan bastaladı: arabqa, arhesillabtı, mazhabta, masştabpen, ştabtan, hidjabtı t.s.s. Söz twlğasın qosımşa jalğau arqılı tekseru ädisi – A.Baytwrsınwlı bastağan ğalımdardıñ negizgi wstanımdarınıñ biri. Bwl ädis osı uaqıtqa deyin köp elenbegenmen, orfografiyalıq sözdikterde, anıqtağıştarda (R.Sızdıq «Qazaq tiliniñ anıqtağışı». – Astana, 2000) wyañ dıbıstarğa bitken sözderge jalğanatın qosımşalardıñ qatañ dıbıspen bastalatını turalı aytılğan. Kündelikti qoldanısımızda da qatañ dıbıstan ğana bastaymız. Soñğı wyañ dıbıstardı qazaq qatañ türde ğana dıbıstay aladı. Arab tilinen engen kitap sözi b ärpine bitken. Alayda qazaq tilinde ol sözdiñ soñında qatañ dıbıs (p) tañbalanıp jür. Odan qazaq tiliniñ zañdılığı bwzılıp twrğan joq. Qajım Basımwlı eñbekterinde arab sözi arap türinde tañbalanğan. Qazir arab türinde jazılıp jür. Bwl – qazaq tiliniñ zañdılıqtarına qayşı.   Sol sebepti tilimizdiñ zañdılıqtarına säykes b, g, d dıbıstarına bitken sözderde sözdiñ soñına p, k, t äripterin jazu kerek. Osığan baylanıstı end (brend, dividend, stend, trend, fotostend), ond (alyukobond, genofond, evrobond), und (karborund) dıbıs tirkesimderine bitken sözderdi de nt türinde jazu kerek.

- Şet tilden engen, eng, ing, ong dıbıs tirkesimderine bitken sözderdiñ soñındağı ng dıbısınıñ ornına qazaq tilindegi ñ dıbısın tañbalauğa boladı: avtoparking, agroholding, autbriding, autsorsing, banking, biznes-reyting, biznes-trening, bouling, brifing, viking, demping, doping, impriting, inbriding, injiniring, karling, karting, kasting, kikboksing, king, kliring, konsalting, kontrolling, lizing, marketing, miting, monitoring, peydjing, porcing, reyting, rouming, ring, seminar-trening, serfing, skrining, smoking, sparring, stayling, sterling, trening, fandrayzing, françayzing, holding, hosting, lozung, bumerang, rang, flang, sleng, gong, diftong, polidiftong  t.s.s. Sebebi tüpnwsqada ng dıbıs tirkesi emes, ñ dıbısı. Ol transkripciyadan da anıq körinedi: sleng – slæŋ, diftong  – ˈdɪf.θɒŋ, parking  –  ˈpɑː.kɪŋ, holding  –  ˈhəʊl.dɪŋ, banking  –  ˈbæŋ.kɪŋ, reyting  –  ˈreɪ.tɪŋ, trening  – ˈtreɪnɪŋ, bouling  – ˈbəʊ.lɪŋ, brifing  –  ˈbriː.fɪŋ, marketing  – ˈmɑːkɪtɪŋ t.s.s. Alayda orıs tilinde ñ dıbısı bolmağandıqtan, ng tirkesimen berilgen. Bwl sözderdi deldal tildegi özgeriske tüsken qalpında emes, tüpnwsqadağı qalpına jaqın etip aluğa boladı.

- Qazaq tilinde ündi men qatañ tirkeskenmen, kerisinşe, qatañ men ündi qatar kele almaydı. Sondıqtan şetten engen sözderdegi tr-ğa bitken sözderde t men r arasına ı, i dıbıstarın kirgizu kerek: tıyatır, metir t.b.

- Şet tilden engen sözderdiñ bastapqı buındarı ezulik, soñğı buını erindik bolıp kelgen sözderde (ekpin tüspese) erindikti bastapqı buındarğa auıstırıp ne mülde joyıp, ezulikke aynaldırıp jazu kerek: avtor – aptır, direktor – derektir, korrektor – kärektir t.b.

- Şetten engen sözderdiñ soñındağı a dıbısı tüsirilip jazıluı kerek: apteka – aptek, fabrika – pabirik, nagrada – nagrat, morfema – morfem, fonema – fonem t.b.

Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış s'ezinde termin (pän sözi) mäselesi turasında bayandama E.Omarov: «Qazaq tiline jat sözderdi kirgizgende, onıñ jat dıbıstarın bwzbay kirgizuge bolmaydı; jat dıbısqa jalpı bwqaranıñ tili kelmeydi de işinde jat dıbıs bar jat söz jalpığa jat bolıp qala beredi; söyte kele qazaqşa ädebiet tili bwqaranıñ tilinen mülde basqalanıp, qat tanitwn bwqara bizdiñ jazğan sözimizge tüsinbeytin boladı. Ol bolmay, oyda joq bir keremet sebepter bolıp, bwqara oqığandardan qalıspay, jat sözderdi jat dıbıstarmen bwljıtpay ayta alatwn bolıp ketse, qazaqtıñ tili bwzıladı. Mwnıñ qaysısı bolğanda da jaqsı bolmaydı», – degen edi (Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış siyezi. – Almatı, 2005. – 144 b.).

Til tazalığına män bermeytin nemqwraydılıqtan, tilin bilmegenine arlanbaytın namıssızdıqtan saqtanudıñ, olardıñ aldın aludıñ birden-bir jolı – wlttıq ruhtı oyau, wlttıq kodtı saqtau. Latın grafikasına köşude ötkenimizdi tarazılay otırıp, HH ğasırdıñ basında qay dıbıs qalay igerilgeni, qosar dıbıstardı tañbalaudağı erekşelikter, şet tildik terminderdiñ jazıluı, tañbalauda qanday wstanımdar basşılıqqa alınğanın eskere otırıp, tilimizdiñ zañdılıqtarın bwzbauğa tırısuımız qajet.

Jwbaeva O. A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı Grammatika böliminiñ meñgeruşisi, filologiya ğılımınıñ doktorı

Aydarbek Q. A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı Terminologiya böliminiñ meñgeruşisi, filologiya ğılımınıñ doktorı

Abai.kz

4 pikir