Särsenbi, 17 Şilde 2019
Alaşorda 6817 33 pikir 17 Mausım, 2019 sağat 08:41

"Bandı" dep jürgenimiz batır bolıp şıqtı"

Ospan Islamwlınıñ  tuğanına 120 jıl toluına oray

(tarihi esse)

Toqsanınşı jıldıñ bası ma, älde seksen toğızınşı jıldıñ ayaq kezi me eken, Moñğoliyadağı qazaqtar twratın Bayan-Ölgey aymağında şığatın «Jaña Ömir» degen qazaq tilindegi gäzettiñ moñğolşa qosımşasında «Haraal erölöör soligdoh n' ç biy»  degen şağın maqala şıqtı.

Biraq, osı şap-şağın maqalanıñ äseri keremet boldı. Sebebi, qırıq jılday uaqıt boyı Qıtayda da, Moñğoliyada  da «bandı, qaraqşı» dep, ayıptalıp qara halıqqa solay nasihattalğan Ospan Islamwlı turalı alğaş ret naqtı şındıqtıñ baspasözde şığuı «kommunistik ideologiyağa» ulanğan eldiñ sanasın selk etkizip, aqiqat közin aşıp jibergendey boldı.

Öytkeni, Sovet elinde bastalğan «jariyalılıq» attı baspasöz erkindigi Moñğoliyada da «il tod baydal» degen atpen äser ete bastağan kez edi. Bwğan deyin eldegi kommunistik baspasözde el işindegi şındıq ta, ötken şaqtağı tarihi oqiğalar da jazılmaytın-dı. Qızıl partiyanıñ  jinalıstarı men qiyali josparlarınıñ ömirden alşaq qasañ qağidaları ğana basılım betin toltıratın-dı. Soğan äbden eti üyrengen halıqqa mına maqalanıñ mazmwnı aşıq küni jay tüskendey äser etkeni anıq.

Maqalanıñ avtorı sol kezdegi armiya oficeri, qazirgi belgili qalamger aqın Swrağan Rahmetwlı edi. Maqalanıñ taqırıbın sözbe söz audarsaq «Qarğıstıñ alğısqa aynaltın kezi keldi» bolatın. Al, mazmwnı ärine, «Bandı dep jürgenimiz batır bolıp şıqtı» degenge sayadı. Rasında, Şığıs Türkistan öñirindegi qazaqtardıñ ata mekeni sanalatın Altay, İle, Tarbağataydı dür silkindirgen «wlt azattıq köterilistiñ batırı» Ospan batır turalı qırıq jıl boyı auızğa alınbağan aqiqat alğaş ret söytip köpşilikke jariya boldı.

Al, onday köterlistiñ şığu sebebi, Stalinmen auız jalasqan sol kezdegi Şıñjanğa bütindey ökimin jürgizgen gomindan ökimetiniñ jandayşabı Şıñ Sıy Say sondağı qazaqtıñ elbası aqsüyekterin wlı qwrıltay boladı degen ayarlıqpen Ürimjige şaqırıp alıp, tügel türmege qamap, jazıqsız jazalay bastauınan tuındadı. Onıñ aram piğılında, bassız qalğan elge Qazaqstandağı qazaqtarğa jasalğan «genocidti» jasamaq jospar jatqanı anıq bolatın. Alayda, bwğan deyin de Manjuriya biligine sırttay bağınıştı bolıp, işki biligin saqtağan, namısı men dilin, dinin taptatpağan şığıs qazaqtarı bwnday öktemdikke köne salmadı.

Şığıs qazağınıñ ruhani kösemi Aqıt qajıdan bastap, elbası han twqımı Janımhandarmen qostap jüzdegen jaqsı-jaysañdar wstalıp ketse de, artında solardıñ oñ qolı sekildi aqılı men alğırlığı say el azamattarı da az emes edi.

Solardıñ biregeyleri Aqteke bi, Noğaybay sındı el ağaları alğaş ret qarulı köterilisti bastap ketti. Qazaq jwrtın «jabayı» sanaytın Şıñ Sıy Say qattı sastı, «kelisimge kelu» degen ayar-qulıqqa köşti.  Alayda, dwşpan men dostı ayıra biletin dana kökirek köşpendi jwrtı ölispey-berispeytin şaqtıñ tuğanın, aumalı-tökpeli kezeñniñ kelgenin naqtı bilgendikten, «Ospan batırdıñ köterilisi» jalğasıp, qazaq jadınan öşpeytin äygili erlik tarihı bastalğan-dı.

Biraq, osı dañqtı köterilis turalı Sovettik bodandıqta qalğan Qazaqstandağı qalıñ qazaq jwrtı wzaq jıl boyı habarsız jattı. Alpısınşı jıldarı Qıtay şekarasınan asıp öz eline oralğan jüz mıñdağan sanalı qazaqtar bwl turalı tis jarmay, bükil sırdı işine saqtaytın.

Bir qızığı Ospan batır turalı moñğoliyalıqtar  jaqsı biletin edi. Jaqsı biletin degende keyingi «socialistik» buın ökilderi «bandı, qaraqşı» dep, bwrınğı eski köz adamdar «has batır» dep bilse de, iştey tınatını belgili jäyt qoy.

Söyip, Moñğoliyada jetpisinşi jıldarı «Hil deer» («Şekaradağı şayqas») degen körkem-fil'm otandıq kino öndirisinen ekranğa şıqqan bolatın. Ärine, körkemfil'mde şekaralıq soğısta qaza tapqan moñğoliyalıq şekaraşılar Tegşee, Davaajav sekildi äskerlerdiñ  erlikteri nasihattalğanı belgili. Alayda, bwl fil'mde Ospan batır turalı birneşe epizodtıñ şındıq boyınşa körinis tabuı körermenniñ esinde qalğanı anıq.

Ospan batır öz  soğıs täsilinde aq boz atımen jaudan qaşqan bolıp körinis jasağan sayın, artınan qua atqandardı aldau üşin at bauırına tüsip ketedi eken, quğınşılar oq tidi dep mäz bolıp qala beredi, mine  älgi kinoda osı körinis jaqsı şıqqan edi. Ekinşisi, Ospan batır özi qosınınan on ese köp qıtay äskeri qorşauğa almaq bolıp wmtılğanda, elu äskeri elu jaqqa say-salağa bıtıray qaşıp, qaysısın quarın bilmey toptana añırıp qalğan jau tobına qayta qorşay şabuıl jasap, qwralaydı közden atatın dala qırandarı at üstinde şauıp kele jatıp, ärbiri onşaqtı jau äskerin közdi aşıp-jwmğanşa jalmanınan tüsirip,  bütin otryadtı qırğındap kete baradı...

Al, Qazaqstandağı qalıñ qazaq jwrtınıñ Ospan batırdan habardar boluı tek qana täuelsizdik kezeñi bastalğan toqsanınşı jıldardan keyin ğana mümkin boldı. Toqsanınşı jıldıñ ortasında «Jwldız» juralına jazuşı Seyithan Äbilqasımwlınıñ «Ospan batır» attı romanı jariyalandı. Jurnaldıñ qalıñ oqırmanı jäne qazaqtıñ qalamger qauımı da osı roman arqılı alğaş ret Ospan batır turalı naqtı mağwlmat alğanı dausız (Keyin «Ana tili» baspasınan 2001-jılı jeke kitap bolıp şıqtı).

Seyithan Äbilqasımwlı Qıtaydağı «mädeni töñkeris» näubetinen qudalanıp jetpisinşi jıldarı Moñğoliyağa şekara arqılı qaşıp ötken adam. Sol eldiñ astanası Ulanbatır qalasında jiırmaday jıl twrğanda «Qara boran» («Har şuurga»)  attı roman jazıp moñğoliyalıq oqırmandarğa tanımal boldı.

Al, marqwm jazuşınıñ «Ospan batır» turalı romanınıñ jöni tipti, bölek dese boladı. Öytkeni, Ospannıñ qosınında bolıp, talay soğıstı birge bastan keşken sarbazdarmen Sekeñ jigit şağında betpe-bet kezigip, jandı oqiğalardı jadında sol qalpı saqtağanı roman oqiğasınan anıq körinedi. Ospannıñ qandıköylek dostarı Irıshan, Süleymen, Bürkitbay, Jılqaydar, Qapas,  Qabay, Äselbay, Mwsa, Keles, Jämşithan, Toqtağan, Zenkov, Rahadıl... bastağan adal, erjürek sarbazdarımen birge on jıl boyı alpauıt jaumen qayıspay soğısqan erlik jolı bwl romanda jandı küyinde şınayı kestelengen. Ospan batır özinen on, jüz ese köp, qaruı say jazalauşı armiyamen qalay teñ därejede soğısa alğandığınıñ talay qwpiyaları aşıladı.

Köterisşilerdiñ eñ negizgi qaruı qolındağı besatar berdeñkeleri bolsa da, odan da artıq qaruı iesiniñ ıñğayın qalt jibermey tanıp şwğıl qimıl jasauğa şeber  astındağı aqıldı jarau attarı ekenin aytpauğa bolmaydı. Alayda, odan da artıq qaru-täsilderi köterilisşi erlerdiñ jer jağdayın jiti biletin, soğan say ilezde köz jazdırıp ne tap berip bas salatın köşpendi wrpaqtarına ğana tän alğır qimıldarı edi. Biraq, odan da artıq qaru-täsilderi dini men dilin qorğauda, halqı üşin janın qwrban etuden  tayınbaytın kez-kelgen sätte betpe-bet wrısta arıstanday aqırıp tap beretin batırlığı edi.

Köterilistiñ bastau alğan ölkesi Qara Ertis özeni jartastarına şapşıp ağatın, qiya-jartas pen say-salağa tolı asqaq şıñ-qwzdı äygili Alatay tauları bolğandıqtan, bwl gomindannıñ jazalauşı otryadtarı üşin üreydi wşırğan aldırmas qamal sekildi körinetin. Al, arnayı kazarması men ştabı joq köterilisşiler üşin bwl olardıñ senimdi  bekinisi äri qay kezde de as-susız qaldırmaytın panası ispetti edi.

Mine, «Ospan batır» romanında tört mezgildegi tabiğatı bir-birine wqsamaytın äri qatal, äri qayırımdı osı Altay ölkesiniñ ğajap suretteri men sondağı bolğan qiyan-keski soğıstar däl uaqıtımen, äsker sanımen, qanday wrıs täsilderin qoldanğandığımen tügel ayna-qatesiz surettelip jazılğan.

Joğarıdağı fil'mde qısqaşa söz etip ketken, köşpendilerge ğana tän şayqas täsilderi, mäselen arnayı jospar jasap, käsibi äsker basşıları basqarıp kele jatqan auqımdı jaudıñ qarsı aldınan olar kezdeysoq wşırasıp qalğan sekildi körinis jasaydı. Sodan tau jastana bökterge qaray asığıs qaşıp, özderi qorşauğa tüsip qalğanday äser qaldırıp, söytip jaudı aldandırıp, aldın ala kelisip qoyğan özderi jaqsı biletin jasırın tau silemderi men kezeñderden ilezde asıp, eki topqa bölinip aladı da, biri özderin quğan jaudıñ artınan tap bergende, kelesi tobı qolaylı twrğını ielenip alıp, eñ äueli äskerlerden kiim kiisi bölek körinetin qolbasşısın közdep atıp, basqaruşısız qalıp esi şığa wylıqqan  jazaldauşılardı bir-birden qadap atqılap osılayşa özderi eşqanday şığınsız aman qalğan kezderi öte köp.

Keyde köterilisşiler tau eteginen jazıqqa qaray tım-tıraqay qaşqan körinis jasap, özderi biletin taqır dalanıñ qoytastarına deyin jaudı tayatıp alıp, aşıq alañda  andağaylıp  kele jatqan jaudı oqtarı jerge tüspeytin qıran köz erler tügin qaldırmay jusatıp salatın edi...

Köterilistiñ alğaşqı jıldarınıñ birinde Şın Sıy Say köterilisşilerdi bas kötertpey tas-talqan etem degen dämemen, arnayı mamandanğan attı äser polkin Köktoğay öñirinde qorğanısta jatqan Ospannıñ qaru-jarağı älsiz, sanı az qosınına arnayı jiberedi. Eki-üş kün atısta biraz sarbazı şığındap qalğan Ospan kelgen jaudıñ qaterli ekenin bile qoyadı. Sondıqtan, dereu basqa täsil qoldanıp, Işqıntı degen oñaşa biik şoqığa qaray bir top sarbazın ädeyi jiberedi. Añdıp jatqan jaudıñ attı äseri olardı türe quıp, olar şoqı basına jetkende äskeriniñ köptigimen tömen quıp tüsirip özderi eñ biik qolaylı twrğını iemdendik dep, mäz boladı. Köterisşiler şabuıl jasasa boldı, arnayı mergender arqılı bauday tüsirip qwrtamız dep, oylaydı. Ospan batırdıñ da közdegen maqsatı osı edi. Endi, özderi şoqınıñ etegin tügel qorşap, ün-tünsiz jatıp aladı. Polktıñ tömenge küzette qalğan az äskerin jau-jalamğa keltirmey jaypap tastaydı  da, qaldırğan  at-köligi men azığın iemdenip aladı. Polk generalı sonda ğana aldanğanın biledi, şoqı basında bes kün boyı qorşauda aştıq pen şölde qalğan äskerler, Bala Ertis özeni jaqtağı aşıq qalğan ketikpen şwbırıp tüse bastağanda etekte añdıp jatqan mergender ilinip-salınıp şarşağan äskerdi bauday tüsiredi. Tiri qalğandarı Ertis özenine toğıtıladı. Ospan bwl jolı jazalauşı polktiñ äsker basın öz qolımen öltirgen. Bwl erekşe jeñis köterilisşilerdi odan äri ruhtandırsa, jaudı mülde sastırğan edi.

Mine, mwnday birine-biri wqsamaytın wrıs täsilderi kitaptıñ basınan ayağına deyin serialday köz aldıñızdan ötedi.

Osınday qanşama otryadtarınan ayırılğan qıtaydıñ äskeri basşıları tığırıqqa tireldi. Özderi «jabayı qaraqşı, bandı» dep atağan adamdardıñ alğır aqılına, aldırmas täsiline, qaysar erligine erkiksiz tänti boladı, endi şın kelisimge keluge wmtıldı, jauınger qazaqtardı öz äskeriniñ köptigimen, ökimetiniñ küştiligimen jeñe almaytınına közderi jetedi.

Mine, bwl Ospan batırdıñ şın jeñisi edi. On jıl jalğasqan wltazattıq köterilis şığıs qazaqtarınıñ dañqın düniejüzine jaydı. Äri jas baladan, qarapayım halıqqa deyin namısın taptatpaytın erlikke tärbielep eldiñ ruhın asqaqtattı.

Bwl aralıqta öziniñ jauızdığımenen dünieniñ üreyin wşırğan Kominternniñ basşısı Stalinniñ özi Ospan batırdı bağındıru üşin qazaqtıñ öz işinen tağayındalğan genaral Dälelhan Sügirbaywlı arqılı til tabısudı qolğa alğan «Şığıs Türkstan Respublikası» deytin asa kürdeli tarihi oqiğalar da ötip jattı...

Altay eliniñ şığısında jatqan täuelsiz el bolıp sanalatın Moñğoliyanıñ sol kezdegi ataqtı marşalı Çoybalsan arnayı kelip, Ospan batırmen resmi kelisimder jürgizip, teñ därejeli diplomat qatınas jasauınıñ özi, älem tarihında qalğan ataqtı köterilisşilerden de key jağdayda qazaq köterilisşileriniñ artıq bolğanın körsetetin sirek oqiğa desek artıq aytqandıq emes.

Rasında, Ospan batırdıñ wlt azattıq köterilisin Liviyanıñ wlt batırı «Şöldiñ arıstanı» degen dañqqa jetken, basqınşı Italiyandıqtarmen jiırma jıl boyı soğısqan Omar Mwhtarğa wqsatuğa boladı. Ol da asındağı aq twlparımen, qoldarına berdeñke wstağan jankeşti sarbazdarımen birge Italiyanıñ tank, brondı äskeri mäşinelerimen qarulanğan armiyasına ünemi küyrete soqqı beredi. Aqırı italyandıq basqınşılar adamşılıqtan ada äreket jasap, köterilisşilerdi azıqsız qaldıru üşin bükil Liviya auıldarın tikendi tormen qorşaydı. Osınday masqaralıq jolmen ğana köterilisşilerdi qorşauğa tüsiredi. Qolğa tüsken Omar Mwhtar darağa asılar aldında «Men, bizge Qwday näsip etken jerimdi qorğau üşin soğıstım jäne tağı mendey Omarlardıñ tuıp azattıqqa jetui üşin soğıstım» deydi.

Al, Ospan batır altı alası, bes beresi joq qazaq jerin basıp alğan basqınşılarmen ğana soğısıp qoyğan joq, dinsiz qızıl kommunisterdiñ zorlığına bas imey, asıl dinin de qorğap bwl düniedegi kez kelgen pendelerdiñ jete bermeytin eñ biik şäyt därejesinde baqiğa attandı.

Jauı da onıñ ruhınıñ biiktigin iştey moyındap, wrpağına da, artında  aman qalğan qandıköylek sarbazdarına da tiisuge batılı barmadı, mine bwl Ospan batırdıñ közdegen maqsatına jetkendigi edi.

Artında aman qalğan adal halqı Ospandı öz jürekterine jerledi,  asıl beynesin, dañqtı erligin wmıtpay keyingi wrpaqqa qanşama dastan, jır, äñgime, zertteulermen jetkizdi.

Bodandıq qamıtınan jaña şığıp, qwldıq qwlıqtan endi-endi arıla bastağan qazaq degen jankeşti halıq biz, öz asıldarımızdı şın tanitın künge jetsek, halqınıñ azattığı üşin janın pida etken Isatay-Mahambet, Kenesarı jäne bol'şevik qırğınında halqın qorğap sovettik ideologiyanıñ kesirinen atı el esinen ädeyi wmıttırılıp belgisiz qalğan qanşama batırlar men  Alaş arıstarı sındı qaharmandardıñ qatarında Ospan batırdıñ da twruğa tiisti ekenin biler edik.

Eger, sonday sanalı wlt bola alsaq, mektepte özimiz tarihtan oqığan basqa elderdiñ köterilis basşıları Spartak, Pugaçevterden artıq bolmasa kem tüspeytin Ospan batırğa «Tau barısı» degen at berip, wlttıq idologiyamızdıñ jalaularınıñ biri etip qoyar edik, Qwday qalasa...

Abay Mauqara

Abai.kz

33 pikir