Senbi, 19 Qazan 2019
Dep jatır 1895 6 pikir 18 Mausım, 2019 sağat 17:11

Halaldı haram etken kim?

Eldiñ egemendik alğanına jiırma segiz jıl. Ne özgerdi? Ärine, köp dünie. Egemendiktiñ alğaşqı jıldarında eldiñ ruhı köterildi, börkimizdi «azatpız» dep aspanğa attıq . Ruhani egemendiktiñ biri – din de erkindik aldı, Allanıñ aq jolına tüsuşiler köbeydi. Äsirese jastar. Köz aşıldı, kökirek oyandı. As qayırıp bet sipaytın boldıq. Kele-kele işken asımızdıñ da halal boluın qaladıq. Toqsanınşı jıldardıñ basındağı bir üzim nan men basqa da kez kelgen tiske basar tağamdarğa köz satıp sağattap kezekke twratın «zar zaman» kelmeske ketti. Qazir ne işem, ne jeymin  demeysiz, qaltañızdıñ  şamasına qaray qalağanıñızdı tabasız, alasız.

Sözsiz, tağam jasau önerkäsibi elimizde öz deñgeyinde jaqsı damıdı. Mwsılman qauımı  eñ  negizgi  bölegin  qwraytın jerimizde swranısqa oray halal  tağam öndiruşiler  köbeydi.

Alayda «Halal» men «Mwsılman» tañbası bar tağamnıñ bäri biz ben siz oylağanday ma?

Barlıq tağamdı bir-birlep sınaqtan ötkizip saralau bizge mindet emes. Bwl jerde aytpağımız, jamağat köp twtınatın tağamnıñ bir türi – halal şwjıqtıñ mayı men jayı.

Ärine, halal şwjıqtıñ negizgi qwramı halal et. Demek oğan halal mal, halal soyılğan mal eti qajet. Bäri de halal boluı läzim.

Aldımen qasapşı – soyuşı, auzında "bismillası" bar mwsılman boluı şart. Onan soñ ğana halal mal soyudıñ jön-josıqtarı jaylı aytuğa boladı.

Oyşıl akın, qajı Şäkerim QWDAYBERDİWLI bwl jaylı bılay aytadı: «Mal bauızdağanda bismilla allaakbar dep öndirşek penen jwtqınnıñ arasınan bauızdaydı. Tüyeni öndirşekten bauızdaydı. Bauızdağanda öñeşi – keñirdek eki küre törteuin qiyadı. Üşeui qiılsa halal, ekeui qiılsa haram boladı. Jwlındı janı bar kezde qimaydı, onda mäkru boladı. Jwtqın keude jaqta qalsa da mäkru boladı. Bauızdaudıñ şartı – bismilla aytpaq. Tört tamırdı qimaq öndirşek penen jwtqın arasınan bauızdamaq, sonı bilse wrğaşınıñ, balanıñ bauızdağanı bäri halal. Bauızdauın qıbılağa qaratqan jaqsı, qaratpasa da halal boladı. Bir hayuan qwdıqqa, yaki bir qiın jerde bolıp bauızdauğa qolı jetpey yaki bauızdauı tabılmasa qay jerinen bolsa da nayza, yaki balta sıqıldı bir närsemen jaralağanda bismilla alla akbar dep jaralasa, sol jaradan ölerlik qılsa, ol mal halal boladı». (Şäkärim Qwdayberdiwlı. «Mwsılmandıq şartı» Almatı «Qazaqstan», «Merey», «Aqiıq» .1993 j)

Şını kerek, öz basım bwl tärtipterdiñ bizde minsiz orındalatınına kümändimin. Sebebi maldı qaq mañdaydan balğaman  nemese kerneui joğarı tokpen wrıp tırañ etkizip ayağın kökten keltiretinderin köz körgen, qwlaq estigen joq pa edi?!

Şäkerim qajı tağı bılay dep jazadı: «Bauızdalğan halal maldıñ boq, sidigi, bauızdau qanı, qamşısı, eni, sarpayı menen köten auzı, jatırı, öt, quıq, qara bezder – bwlardıñ bäri haram boladı. Jwlın, miı, tiri maldıñ auzı, talaq – bwlar mäkiru» . Al biraq bizdiñ zauıttağı et turağıştıñ işine “abaysızda”   qıl – qıbır men qalğan-qwtqannıñ da tüsip ketpeytinine, alarmanğa mäkiru bolıp jetpeytinine kim kepil.

Tağı bir kümän.  Bazar men  cehtarda bauızdalıp jatqan maldar qaydan keledi? Qısı-jazı  adal eñbegimen baqqan malşınıñ öz örisindegi tabiğatta erkin jayılğan malınıñ jöni tım bölek. Biraq  sol  auıldağı  ağayınnan top-top bolıp wrlanıp jatqan  maldar  qaraqşınıñ  öz  qazanında “jarıqtıqtıñ isin-ay” degizip qaynap jatır  deysiz be?  Januardıñ  etiniñ  bir kesegi  sizdiñ  aldıñızdağı   şwjıq  emes  ekenine  köziñizdi  qalay  jetkizesiz.

Tağı da Şäkerim Qwdayberdiwlına jüginsek: «Wrlıq et (mal - avtor) ne qılıp bauızdasa da haram. Onıñ sebebi bismilla, alla akbar dep bauızdasa haramğa bismilla aytqan sonıñ özi käpir boladı. Mwsılmannan käpir bolğannıñ bauızdağanı haram. Bireuge bauızdatsa haram maldı halal dep bauızdatqan sıqıldı. Onda da haram».

Sonımen, “ is bitti, qu ketti ”. Küdigi men kümäni köp  tauar satılımda, düken söresinde twr. Al «halal» men «mwsılman» markasına sengen sizben biz ne kördik?!

Aldıñızda tağı bir swmdıqtıñ kökesi körinis tabadı. Bir sörede, bir mwzdatqıştıñ işinde älgi “halal-au”  degen şwjığıñız doñız deytin adam körgisiz, keyip-kespirsiz malğwnnıñ  et-mayımen qatar twr!  Ekeui de  özimizdiñ  bauırımızdıñ  - qaraköz  bolsa da  käpirdiñ   tirligin   istep  otırğan Qwday  wrğır  satuşınıñ   qolımen,  bir pışaqtıñ  jüzimen  kesilip,  bölinip satıluda.

Sonda halaldı haram etken kim?

Mal   satqan wrı-qarı ma? Älde “tärtipsiz” öndiruşi me? Joq älde, tek qaltañızdı  qağudı  ğana oylağan satuşı ma? Tipti, köñilde küdik bolsa da auzımızğa salğan  özimiz  şığarmız?  Mümkin  osınıñ  barlığın  bir  izge  salıp zañdastıra  almağan, bärin de  şetelden  üyrenuge  qwmar,  biraq  halal  tağamdı  öndiru  men basqarudı  Arab elderi  men  Malayziyadan  üyrene  almay jürgen ükimettegi «kökelerimiz» şığar?!

Küdik köp, kümän basım, twman qoyu...

A.Manapov

Abai.kz

6 pikir