Düysenbi, 14 Qazan 2019
Anıq 2979 36 pikir 26 Mausım, 2019 sağat 14:20

Halıq saylağan Toqaevti jalpı qazaq bolıp qoldau kerek

Prezidentti  wlıqtau räsiminde Qasım-Jomart Toqaev wsınğan elimizdi tığırıqtan şığarudıñ 10 bağıtı turalı jäne sayasi-äleumettik salada jürgizgen öz zertteulerimiz töñireginde  kökeyge tüygen keybir özekti mäseleler  jöninde oqırmanmen oy bölisudi jön körip otırmız.

Iä, elimizdegi qazirgi äleumettik-ekonomikalıq ahual asa kürdeli.  Köpbalalı analardıñ biıl birneşe ret Ükimetke qol jayıp, kömek swrap, köşege şıqtı. Bwl bwrın bolmağan ädet. Al saylau twsındağı 9-13 mausım künderi elimizdiñ bastı qalalarında rwqsat etilmegen mitingige şığıp, eşqaşan bolmağan  tört mıñğa tarta adam narazılıq bildirdi. Kez kelgen sayasi-äleumettik jağdaydı tereñ taldap üyrengen   Qasım-Jomart Toqaev bwl eki saualdıñ da tüp-törkini: «qarapayım  halıqtıñ kedeyşilikke wşırauınan» ekenin aşıp ayttı. «Bilik estidi. İske kirisemiz!» dep uäde berdi. Bwl joğarı biliktiñ alğaş ret moyındauı...

Jwrttıñ äbden zığırdanın qaynatqan sıbaylas jemqorlıqpen küresti şwğıl kün tärtibine qoydı. Elimizdiñ bolaşağı jastarğa qoldau körsetu, köbirek qızmetke tartu bastalıp ta ketti. "Meniñ tapsırmam boyınşa, Prezidenttiñ kadrlıq rezervi qwrılıp, oğan 300 jas maman engiziledi. Äkimderdiñ mindeti-rezervke eñ darındı jäne keleşeginen ümit küttiretin jas basqaruşılardı irikteu" dedi Prezident  Qasım-Jomart Toqaev. Bwl quanıştı, ärine.  Biraq is mwnımen bite me?

Ädette, memleket bir damu formaciyasınan ekinşisine öterdegi öliara kezeñde tuındaytın älgindey köp problemanı tübegeyli şeşu üşin Elbası öz erkimen keyingi jaña tolqınğa jol berui älem aldında biik parasattılıqtı payımdattı. Äytse de, jaña Memleket basşısı aldında twrğan mindet te osal emes ekeni kämil.

Memleket basşısı: «Aşıq jäne ädil jwmıs isteymiz. Qoğamda qordalanğan kez kelgen mäselege qatıstı wsınıs engiziñizder, qarastıramız, birlesip şeşim qabıldaymız» dedi. Aşıqtıq-bastı wstanımı ekenin keyin de qaytalap ayttı. Bwl bir kezderi tığırıqqa tirelgende  bar qiındıqtı halqına aşıp aytıp, qoğamdı qoldauğa şaqırğan  Oñtüstik Koreya biligi täjiribesin de eske saladı.

Al, dana halıqımız:«auruın jasırğan öledi», «min tüzelmey, sın tüzelmeydi» demedi me. Şındığına kelsek, halıq qazir aşınğan. Bwrınğı «qalğığan» qazaq az. Mwnı keşegi saylau twsında da kördik. Aşınuına ob'ektivti de, sub'ektivti de sebep köp. Sonıñ üşeuine ğana toqtalayın.

Birinşi sebep. Täuelsizdigimizdiñ sonau tañ särisinde Elbasınıñ: «...Kuveytten de bay twratın el bolamız. Arab Ämirliginde düniege kelgen ärbir näresteniñ esep şotana   $ 20 mıñ salsa, biz olardan jiırma  ese köp salamız, öytkeni olardıñ mwnayı ğana bar, bizde Mendeleevtiñ 92 elementiniñ bäri bar» degen oñ nieti nege orındalmadı? Bwl saual äleumettik jelilerdi kezgeli qaşan?. Osınşama baylıqtıñ üstinde otırıp nege älgindey  kedeyşilikke wrınamız? Osığan oy jiberip körelikşi, käne. Bilik pen halıqtıñ arasına  sına bop qağılğan saualdıñ biri osı.

Ekinşi sebep. Qazaq qaşannan anasına äuliedey bas igen, jetimin jılatpağan, jesirin qañğırtpağan el edik qoy. Analarımızdıñ järdem swrap şeruge şığuı bwrın qazaqta bolmağan ädet. Olardı mwnday qayırşılıq küyge tüsirgen ne? Ol - jwmıssızdıq, jalaqınıñ azdığı. Bwl Prezidenttikke ümitkerlerdiñ saylaualdı kezdesulerinde köterilgen mäsele. Samsatıp cifrlar keltirmey-aq qoyayıq. Birer mısal. Mınau Almatığa qarañız! Ötken 80-jıldarı twrğını millionğa jetpegen Almatıda jwmıs istegen onnan astam alpauıt zauıt pen fabrika,  san  mıñ qız-kelinşek eñbek etken  Maqta-mata kombinatı, jalpı sanı 20-dan astam iri-iri  öndiris orındarı kelmeske ketken. Jwrttıñ bäri birdey byudjettik qızmetker emes, sonda büginde 2 mln.-ğa juıq Almatı twrğındarı nemen kün körip otır?

Nemese, kezinde jartı millionnıñ mañında ğana twrğını bolğan Aqmoladağı keñestik  aumağı at şaptırım «Celinsel'maş», «Kazsel'maş» tärizdi alıptar bastağan onğa tarta öndiris orındarı büginde bayırğı twrğındardıñ tüsine ğana kiredi.. Olardıñ ornın basar qanday  ilkimdi käsiporın  sala aldıq? Elimizdiñ özge qalalarındağı ahual da osı.

Eger  elimizde orta käsipkerlik, şağın öndiris orındarı äli de dami qoymağanın eske alsaq, jalaqınıñ nege mardımsız ekenin, qanşama äyelder men qızdarımız, diplomdı jastar jwmıssız jürgenin oylap köriñizşi... Oğan dälel - jılına mıñdağan jas jalaqı kuıp Oñtüstik Koreyağa, t.b.elderge attanatını. Soñğı birer jılda ğana 38 mıñ adam elden köşip ketken.  Al, otbasınıñ jii ajırasuı, öz-özine qol salu, dini jat ağımğa ilesu, türli azğındıq qılmıstardıñ deni eñ aldımen, twrmısı narşarlıqtan tuındaydı eken...

Memlekent basşısı 12 mausım küngi äkimdermen kezdesuinde: «Äkimderdiñ qızmeti jaña jwmıs orındarın aşuğa bağıttaluı kerek ekenin» qadap  ayttı. Bwl äkimder jwmısınıñ bastı körsetkişi boluğa tiis» degen mindet jüktedi. Demek, atalğan problema  bastı nazarda. Endi auır da bolsa auıl jayına säl toqtalsaq...

Iä, auıl deymiz. Auıl bizdiñ genofondımız, qazaqı qasietterimizdiñ - talbesigi. Qanşama än, öleñ-jır arnadıq. Al sol auılda qalğan jwmıs türi mınau: mektep mwğalimderi, äkimdiktegi 3-4 qızmetker, medpunktegi 1-2 medbike... Al, eki-üş qana sozılatın oraq, şöp şabudan basqa uaqıtta auıldıñ bükil jastarı jwmıssız otıradı. Är kolhozda bolğan MTS-tar  joq, tehnika naşar. Jwmıs jürmeydi. Mädeniet üyleri satılıp ketken. Diplommen  auılğa bar deudiñ özi wyat! Auılda mal bağa almağandar, jan bağu üşin qalağa ağıluda. Bwl örkenietti elderdegidey mädenietti urbanizaciya emes, «jabayı urbanizaciyağa» aynalıp ketti.

Ükimetten päter, järdem swrap jappay  äkimdikterge, mitingige şığıp jürgenderdiñ de  basım köpşiligi  sol auıldan köşip kelgender. Bwl jıl basında elimizdi ayağınan tik twrğızğan bas qalamızda  örtenip ketken bes bala oqiğasınan keyin bastaldı. Elbası ötken jılı 130 auıl mektebi jabılğanın ayttı. Ol mektepter auılda adam qalmağan soñ jabılğan.

Üşinşi sebep.: «Elimizdiñ bay  tabiği resurstarı orınsız jemqorlıqpen talan-tarajğa tüsip, iri ken orındarı qıtay investorlarınıñ qolına ötude» degen söz otqa may qwyıp otırğanı  jäne biliktiñ halıqpen sanaspauınan örbigen özge de özekti faktorlar bar... Osı jayttar dauıl aldındağı teñizdey  küyge tirep, bwdan jüz jıl bwrın qayran Alaş arıstarı  kötergen «Oyan, qazaq!»  wranı qayta oraltıp, jer-jerde tolqınday teñseltip twr.

Mine, däl osınday tığırıqqa tirelgen  twsta el tağdırın, Memleket tizginin kimge senip amanat etken jön? Saylau nauqanı bastalsımen-aq osı swraq halıq kökeyinde twrdı. Bir-birin qaralap, Abay aytqanday «bas-basına bi bolğan...» jwrt özdi-özi qırqısıp jatqan anau  «oppoziciya ökilderine»  senui kerek pe edi?

«Qazaq oppoziciyası» degenimiz kimder?

Özin oppoziciyanıñ jeke dara «kösemi» sanaytın Mwhtar Äbilyazov şet jaylap jürgen Ermek Narımbay men Ämirjan Qosanovtarmen wstastı. Bärimiz sıylaytın Rısbek Särsenbay ağamız  önbes is - baykot degendi bastap, «ölgende körgen» jalğız Qwrıltaydıñ qadirin ketirip aldı. Al Qazaqstan azamattıq qoğamı belsendileri (Aşarşılıq,86-jılğı jäne 2011j. Jañaözen qantögisi, atadan qalğan jer baylığı, şetel investiciyasına qwl bolmau tärizdi) är qazaqtıñ  jürek mwñın qozğağan eñ mañızdı  wsınıs-qwjattı Ä.Qosanovqa saylau künine bir jeti qalğanda ğana  tapsırğanın qalay tüsinemiz?

Eñ soraqısı, Ämirjan Qosanovtı «qazaqtıñ Zelenskiyi» jasaymız degen jastar jağı qattı wrındı... Senimderine orasan selkeu tüsti. Bäri «altau ala bolğannıñ» qanday bolatının öz közderimen kördi.

 Bir qayran qalarlığı, M.Äbilyazovtıñ öz mansabı üşin, öz jemqorlıq aranın toltıru üşin neden bolsın tayınbaytını turalı Q-J.Toqaev «Belasu» kitabında (Almatı, 2003 j.,195-197 b.) 2003 jılı-aq atap körsetken eken. Aytsa aytqanday, M. Äbilyazov bastağan top şetelderde  ärqaysısı öz VouTube arnaların aşıp alıp, äsirese, sayasattan alıs jastardı mitingige şaqırıp obalına qaluı, tipti, rwqsat etilmegen mitingilerge bağıt-bağdar berip otıruı - olardıñ qasköylik äreketteriniñ qauipti ekenin tolıq añğarttı.

 Miting mäsele şeşe me, älem täjiribesi ne deydi?

Şındığına kelsek, birden on mıñ, jüz mıñ adamdı alañğa şığara alatın sayasi partiyaları bar örkenietti elderde bolsa mäseleni basqa qırınan qarauğa bolar edi. Al oppoziciyasınıñ qauqarı älsiz Qazaqstan jağdayında şeru degen az ğana toptı qaqtığısqa, arandatuşılıqqa aydap salumen birdey. Mwnday şerulerdiñ artı sözsiz qantögiske äkelmey me? Sebebi, Qazaqstan alpauıt  Ukraina da,  şağın Qırğızstan da emes. Qazaqstan özindik kürdeli geosayasi erekşeligi bar el. Älemde jer  kölemi 9-şı orındağı, Mendeleevtiñ elmentteri tügel bar «altın sandıq» - Qazaqstan, ğasırlar boyı añdısqan - ayuday, aqırğan, -aydaharday ısqırğan alpauıt derjavalardıñ  ekspansiyasına wşırap, bir sätte tistegeniniñ auzında, wstağanınıñ qolında ketpesimizge kim kepil?.. Jüzden asa wlt meken etetin Qazaqstan jağdayında qantögis qay kezdegiden de, qay eldegiden de  qauipti ekeni kimge bolsa da tüsinikti.

Mine, osınday sayasi jağdayımız tım kürdeli kezeñde eldiñ tañdauı älemdik sayasatta öz ornı bar diplomat Qasım-Jomart Toqaevqa auğanı negizsiz emes. Bir kezde «üş ottıñ ortasında»  arpalısqan wlı  Abılay da qısılğanda diplomatiyağa jüginbep pe edi?! Biz de söyttik.

Qazir Toqaev jöninde är türli qayşılıqtı pikirler aytılıp jür. Qasım-Jomart Kemelwlımen qızmettes, äri  diplomatiyalıq irgeli eñbegi «Preodolenie» («Belasu») kitabın qazaq tiline tärjimalağan adam retinde meniñ aytarım mınau: Kitap - avtordıñ jan düniesiniñ aynası demey me? Eger Qasım-Jomart Toqaevtıñ qayratkerligin bilgiñiz kelse «Belasu» kitabın, eger amanatqa adaldığın bilgiñ kelse onıñ «Äke turalı söz» kitabın oqu kerek. Äkesi Kemel: «Eñ aldımen memleketiñe adal bol, ekinşi- kisiniñ ala jibin attama» degendi amanat etken eken. Özine  ünemi sın közben qarau, wlı Abay aytqan «senbe janğa öziñdi twrğan maqtap!..» wstanımı biz biletin Qasım-Jomart. Toqaevqa da tän qasiet.

Jaña wlt müddesi dedik. Ğwmır boyı qazaqşa oqığan Ä.Qosanov kezinde qazaq tiline qarsı şıqtı degenge  men öz basım sene qoymaymın. Biraq ğwmır boyı orısşa oqığan, qıtayşa, ağılşınşa ağıp twrğan Toqaev, tek Qazaqstan diplomatiyasınıñ negizin ğana emes, 2002 jılı Sırtqı ister ministri bolıp kelgende  bwrın eşqaşan qazaq tilinde is jürgizbegen, osı tilde birde-bir kitap şığarmağan mekemede memlekettik tildiñ de berik twğırın qalıptastırğanın közben kördik... İsimizdiñ örge basqanı sonşalıq keyin meniñ özim osında qızmet istey jürip, diplomattardıñ kömegimen  eki jäne üş tilde tört sözdik, eki audarma kitap şığaruıma tura kelgen...

Elbası N. Nazarbaevpen birge elimizdiñ sırtqı sayasatın nığaytu missiyasımen jürip, ekonomikası twralap, sıbaylas jemqorlıq jaylağan şağın araldağı Singapurdı Lyu Kuan YU prezident qalay «taza el» atandırıp, örkeniet örine şığarğanın, al QHR ekonomikası qalay alğa şarıqtağanın, sonday-aq törtkül dünieniñ nebir  swñğıla sayasatkerler, memleket qayratkerlerimen pikir almasa jürip, köp eldiñ  damu  joldarın zerdelep,  kitaptar jazğan Qasım-Jomart Toqaev, sol älemdik ozıq damu  model'deri men täjiribelerin elimizdi örkendetuge nege qoldanbaydı-deytinder de bar. Bwl da orındı pikir.  Sebebi, däl qazirgi tañda barınşa  batıl sayasi özgeris, şwğıl ekonomikalıq reforma jasay alatın Prezident kerek degen talap barşa  saylaualdı pikilerdiñ ortaq qorıtınısına aynalıp otır.

Al, sol aytqan  özgeris, reformañız bastalıp ta ketken joq pa?

Toqaev memleket basşısı bolğan nebäri üş ayday uaqıt işinde ğana birqatar batıl şeşimder jasap, äsirese, keleli jiınğa basşıların jinap, äbden betimen ketip, keşegi Şäkärimdi atqan Qarasartovtarğa aynalıp bara jatqan keybir policiya qızmetkelerine, byudjettiñ är tiının ünemdep, paydası joq bağdarlamanı qısqartu jöninde qatañ eskeru jasauı köptiñ köñilinen şıqtı.

Qarapayım halıqtıñ mwñ-mwqtajın wmıtqan äkimderge: «Bastısı- halıqpen dialog ornatu. Bilik halıqtı tıñdap, olardıñ talap-tilekterine zeyin qoyuı kerek. Şeneunikter kabinetterinde otırmauı kerek. Twrğındarmen jwmıs isteui kerek. Äkimder memlekettiñ sayasatın azamattarğa tüsindirui tiis", degen naqtı talap qoyıp otır Toqaev.

Iä, biz tarihi kezeñde twrmız. Prezident saylauımen birge, «mıñ ölip, mıñ tirilgen»  babalarımız añsağan Täuelsizdigimizdiñ tağı bir  jaña däuiri bastau alıp ta  ketti! Bolaşaq büginnen, özgeris özimizden bastaladı. Olay bolsa, Kök tuımız astına toptasıp, öz ülesimizdi qosayıq, halıq bolıp saylağan Prezidentimizge endi halıq bolıp qoldau körseteyik, ağayın!

Bolat Jämkenov, diplomat-qalamger

Abai.kz

 

36 pikir