Särsenbi, 17 Şilde 2019
Ädebiet 1469 4 pikir 8 Şilde, 2019 sağat 12:54

Älihan Nwrbergenwlı. Jan azası (äñgime)

O, dünie-ay, bir keudemde eki jan,

Tartısadı eki bastı jılanday.

Biri jerdi wnatadı janınday,

Jer betiniñ bar qızığı oğan tän.

Ekinşisi lapıldaydı jalındap,

Joğarığa süyreleydi bağınbay.

***

Perişteler

(Fausttıñ ölmes ruhın köterip biikte qalıqtatıp wşıp keledi)

İzgi ruhı bwzılğannıñ,

Bosattıq keşip kinäsin,

«Ünemi alğa wmtılğannıñ

Jua alamız künäsin».

Mäñgi adal mahabbattıñ

Meyirine bölendi.

Tidi biik şarapatıñ,

Eñbegimiz tölendi.

Iogann Vol'fgang Gete

«Faust»

Meniñ jazumen aynalısatınımdı biletin bir dosım jwmıs ornıma osı jazbanı äkelip berdi. Jazbanı oqıp şığıp wzaq uaqıt oy qamauında qaldım. Keyipkerimizdiñ işki tolğamı adamzat balasınıñ müdde maqsatın oylaudan tuğan sekildi. Ras, jan düniemizde biz bilmeytin özimizge mälim emes qanşama sırlar jatır. Adaldıq pen aramdıq, jaqsılıq pen jamandıq, meyirim men tas bauırlıq keyde aytısıp, özara tartısıp jatadı. Tağdır jazuı dep ömirimizdi özgelermen baylanıstırıp, basqalardıñ pikirimen ğwmır keşetinimizdi joqqa şığara almaymız. Tağdırımızğa qay adamnıñ qanday ıqpal jasap jatqanınan mülde habarsızbız. Siz de pikiriñizben bölisersiz. Keyipkerimizdiñ jazbasın özderiñizge wsındım.

***

– Jaraysıñ! Jaraysıñdar! – dep körermender tws-twstan türegelip sahnadağı akterlerge qoşemet körsetip jatır.

- Rejesser! Sen de jaradıñ! – deydi endi bireuleri.

Men spektakl'den alğan äserimdi körermenderdey şulap sırtqa şığarıp jibergim kelmedi. Ornımnan qozğalmadım. Gamlettiñ qayğısı, özgeriske wmtılısı, jantalası, Şekspirdiñ şeberligi, patşa twqımınıñ küyinişi köz aldımda twrdı. Saralap oy eleginen ötkize bastadım. Körermender qoşemetpen peyil-qwrmetin Gamlettiñ rol'in somdağan akterğa bildirip, ile-şala äldebir jaqqa asıqqanday eki qaptaldan aşılğan esikterden şığıp tarqasa bastadı. Ayañdap men de şıqtım.

Köktemniñ qwbılmalı keşi. Tau jaqtan salqın lep esedi. Köşeni boylay tizile janğan şamdar sığırayıp, köleñkeni köbeytedi. Köleñkeme qarap kele jatıp oylanamın, janımda däl osılay birge qimıldaytın, jasağan isimdi qatesiz qaytalaytın adamdar bolsa dep.

Soñğı eki aptada küyzeliske tüstim. Şiraqtığımnan ayrıldım. Mezgildiñ äseri bolar dep jobalaymın. Jwmıstıñ berekesi qaşıp twr. Äriptesim:

– Sağan demalıs kerek, äytpese auruhanadağı öziñ emdep jürgen nauqastarmen birdey bolasıñ, – dep kekete mısqıldaydı. Meni şarşatıp jürgen jel sözder emes, jwmısımdağı aurular. Dälirek aytatın bolsam jındılar. Ğadil degen jası qırıqqa tayağan kisi bir ay bwrın bizdiñ auruhanağa tüsken edi. Meniñ qarauımdağı nauqas. Küni boyı esimdi şığaradı, araq swraydı, temeki swraydı, odan qaldı kök mıljıñ äñgime bastasa toqtatu mümkin emes. Wyqığa jatqanşa ne şındıq joq, ne jüye joq ertegilerin aytadı. Ol azday seruendegim keledi deydi. Auladağı baqqa aparsam, qalanıñ ortasındağı sayabaqqa apar deydi. Qısqası tilegi köp, qaysı birin orındayın. Ol adamnıñ sandırağınan äbden şarşadım. Därisin artıq berip öltirip tastar ma edi. Qwday saqtasın! Biraq Ğadil endi tağı bir ay auruhanada bolatın bolsa, men onı...

Erteñine jwmısqa barıp, kabinetimdegi aq halatımdı kiip bastıqqa kirdim. Meniñ soñğı kezdegi türimniñ solğın tartıp, jüdeu körinip jürgenimdi ol bayqağanday edi.

– Otır, kelgeniñ dwrıs boldı. Äriptesteriñ seni jwmısqa qwlqı bolmay jür deydi. Bir aptağa bosatamın, tauğa bar, demalısıñdı jaqsı ötkiz, – dedi bastığım.

– Iä, azdap demalsam jaqsaramın, – dedim auırsına söylep.

– Aytpaqşı Ğadildiñ jağdayı qalay, – dedi. Lezde aşuım kele qaldı.

– Öltiremin onı! – dedim tütigip.

– Jä, sabır! Eñ alğaşqı jıldarı jwmısıñdı tıñğılıqtı jauapkerşilikpen atqaruşı ediñ. Senen ülken ümit kütuşi edik. Bwl betiñmen kete berseñ, sen de sol aurulardıñ qasıñda jatasıñ, – dedi dausın kötere.

– Men olarmen birge em qabıldauğa qarsı emespin baseke, – dep küle söyledim.

– Tüsinemin, olarmen jwmıs jasau öte qiın. Jaqsı bara ber, rettelip keletin bol, – dep meni şığarıp saldı. Bastığım menen üş-tört jasqa ülken. Qatar qwrdastay äñgimelese beremiz. Jwmıs babına kelgende özge qızmetkerlerge qatal. Bügingi sözderi mağan jağımsız bolğanımen, basqa qızmetkerlerge aytsa erkeletkenmen birdey bolar.

Tüske tayau üyge keldim de, as işip auqattanıp aldım. Bir aptalıq demalıs degen söz boyımdı sergitip jibergendey. Köñil küyim köterilip jaqsarıp qaldım. Kitaptar men medicinalıq jurnaldardı jiıstırıp jürip, tauğa da, qala sırtına demaluğa da barmaytın bolıp şeştim.

Özim de tüsinbeymin key uaqıtta boyımda özge küş payda boladı da, meni qauipti isterge itermeleydi. Mine, demalısıma kedergi keltirip twrğan sol belgisiz tılsım küştiñ äseri. Bwl jolı qaramağımdağı aurudı öltir dep bwyrıq bermedi, meni, äbden qanıma siñgen qwmar oyındarına süyredi. Keudemdi eriksizdik bilep, üyden şığa köşe boyın jağalay samsağan qwmarhanalardıñ birine kirdim. Qabırğada ilingen jarq-jwrq etken teledidar ekrandarınan oyın sandarı, bäs koefficientteri, aqşa mölşeri körsetilgen. Qaz qatar tizilgen komp'yuterlerde djokerler men jasırılğan kartalar. Bäsiñdi kassirge töle de, jasırılğan kartalar arasınan djokerdi tapsañ, wtqanıñ. Kelesi monitorda aynalmalı sandıq üstel. Dyujinanı däl tapsañ üş koefficientke salğan bäsiñdi köbeyt te ala ber. Bayudıñ eñ oñay jolı osı. Şınımdı aytsam, jwmısqa ornalasqalı aylıq jalaqımnıñ bir ret bolsa da raqatın körmeppin. Qolıma tüsken küni qwmar oyındarğa jwmsaymın. Wtısqa ilikken künderim de boldı ärine, al qarızdarımdı eseptesem şaş etekten, mazam qaşadı. Kündiz bas swqsañ da qwmarhananıñ işi küñgirt tartıp, qarañğılıq basıp twradı. Birneşe sağat boyı aynalama qarağıştap üreylenip otıramın. Ol qılığımnıñ sebebin de tüsindirip bere almaymın. Belgisiz küş ünemi meni opa bermes qwmar keñsesine ayaq bastıradı. Sol küni tüsten keyin kirgennen, tañğı sağat bes jiırmada şıqtım. Közim bwldırap, monitorlarğa qarap otırıp basım qattı auırdı. Ümit pen küdiktiñ küresi ayaqtalıp, bir tiınsız qaldım. Qarapayım aqımaq oyın, äşeyin sandardı ne kartalardı däl tabu, oylap twrsañ  nağız aqımaqtarğa arnalğan oyın. Qwmar oyındarğa qwştar aqımaqtar arasınan ekenimdi sezinsem, özimnen qattı jiirkenemin. Meni bar aqşadan ayrılıp qalğandığım küyzeliske tüsirmeydi, meni aşulandıratını essizderge arnalğan oyındı oynauımda.

Üyge kelgen soñ kirpikterimdi ayqastırıp jatqanımmen, wyqım kelmedi. Közim isip, jüykem auıra bastadı. Erteñine kündiz tanıstarımnan, dostarımnan qarız aldım. Ülken somağa da wrındım. Eki kün tağı dyujina men djokerge bar ümitimdi artıp qoyıp, dımsız qaldım. Demalısımnıñ qalğan üş künin de solay ötkizdim. Qarız aldım. Keş tüsip, qarañğılıq jaylasa boyımdı alaböten bir küş bilep aladı da, qwmarhanağa aparadı. Men solay qwrdımğa kete berdim, qarızğa bata berdim.

Qırsıq atqan künder boldı. Öşimdi kimnen alu kerektigin jaqsı biletin siyaqtımın. Aptalıq «demalısımnan» keyin jwmısqa asığıp keldim. Ğadildiñ janın jahanämğa attandırıp salıp, özimdi tınıştandıratınday sezindim. Kabinetime kirip halatımdı kidim de, işte otırğan medbikege:

– Bügin Ğadilge därini özim salamın, – dedim qatqıl ünmen.

– Jaqsı, birinşi bastıqqa kirip şığarsız, sizge aytarı bar eken, – dedi äldenege alañdağan adamday.

«Äueli Ğadilge ekpe jasayın, odan soñ bastıqqa kirip şıqsam, osı uaqıt aralığında ol jındınıñ demi bitpeydi me?» – dep oyladım. Söytip medbikeniñ berip jürgen kündegi därisin normasınan asıra qwydım da Ğadildiñ bölmesine bardım. «Jettim-au osı künge, bir jındıdan qwtılatın uaqıt ta keldi-au» – dep öz özime kübirlep qoyamın. Nauqastıñ bölmesine kirsem, terezeniñ perdesi aşıq twr, bölme işi jap-jarıq. Tösek ornın tap-twynaqtay etip jinap qoyıptı. Ğadil bolsa joq. Dälizge şığa bere qarsı bölmege kirip bara jatqan ekinşi qabattı tekseretin medbikeden Ğadildi swrap edim:

– Demalısqa ketken künnen bastap sizdi küni-tüni swrap, şarq wrıp izdep, janı bayız tappay bir jerde otırmadı. Qolımızdan eşteñe kelmedi. Tek sizdi swray berdi, swray berdi. Esimiñizdi aytıp, «ol bügin kelui kerek edi» – dep kütip jürdi. Besinşi küni bezgek wstağan adamday qalşıldap barıp qwlay ketti. Bas däriger de qaradı, qaytıs boldı, – dep mağan közin töñkere qaradı. Medbikeniñ jüzinen keyis añğardım. Töbemnen jay tüskendey boldı. Qattı qapalandım. Men Ğadilge jamanşılıq qana oyladım, emdep jazayın degen ınta-jigerim de bolmadı. Onı öltirmek bolıp qanşama ret oqtaldım. Al ol nauqas bolsa da meni izdepti, keledi dep kütipti. Aqıl-esi kem bolsa da meni swraptı, jaqın sanap bauır basıptı. Därigerin qorğanınday köripti. Nedegen jekswrın edim. Özimdi janına jaqın twtqan adamdı jek körip, közin qwrtuğa dayındalıp keldim. Özimniñ qılığımnan qattı wyalıp, tağı da jiirkendim. Däri qwyılğan ineni edenge laqtırıp jiberip, dälizdegi orındıqtardıñ birine otıra kettim de, eñkildep jıladım. Nege jıladım, keş tüsindim. Ol endi qaytip kelmek emes. Qay adamnıñ da, qay jaqınnıñ da qadirin joğaltqan soñ tüsinetinimiz qanday qasiret deseñizşi. Qanşa uaqıt jılağanım esimde joq, bir mezette basımdı köterip qarasam, äriptesterim jinalıp qalıptı. Qızmetkerler jwbatıp köñil ayttı.

– Ağa-inidey mwnşa jaqın bolıp ketkenderiñdi bilmeppiz. Qayğırma bauırım, – desti.

– Tağdır jazuı, mwñayma, – dedi bireuler.

– Basqa da nauqastar jetip jatır, – dedi endi bireuler jwbatqan sıñay tanıtıp.

Biraq eşkim meniñ qateligim men qatigezdigim üşin jılağanımdı tüsingen joq.

Biraz uaqıttan soñ orınımnan twrıp, bastıqtıñ kabinetine kirdim.

– Kel, otır. Estigen bolarsıñ. Seni şaqırğımız keldi. Tauda ne qala sırtında bolsa äure qılarmız dep... Ol swray-swray qoyatın şığar dedik. Ne de bolsa keş boldı bäri. Şınımen qayğırıp twrsañ, köñil aytamın, –dedi közildirigin şeşip üstel üstine qoyıp. Bastığımnıñ sözin mwqiyat tıñdap otırıp qanım basıma tepti.

– Qayğırıp twrsañ? Qayğırıp twrsañ deysiz be? – dedim aşulanıp.

– Toqta, nege aşulanasıñ? – dedi ol da şaptığa söylep.

– Men onı äuelgi kelgen künnen bastap jek körgem. Bügin qattı ökinip otırmın. Osı minezime, osı adam süymes jiirkenişti isime, jaman oylarıma, zwlımdığıma... Özimdi keşire almaymın. Qanday ökinişti edi. Nege onıñ ölimin maqsat twttım. Nege? – dep üsteldi jwdırığımdı tüyip qoyıp qaldım.

– Kinäli sen emes. Tağdır.

– Eñ jaman qasietimiz, adamnıñ eñ jaman sıltauı tağdırğa kinäni arta salu, – dedim közimdi şarasınan şığara baqıraytıp.

– Tağdır ekenin däleldeudiñ eş qajeti joq. Seniñ de mına küyiñ tağdırdıñ isi, öziñniñ zwlım ekeniñdi bilesiñ, jaman qasietteriñdi bilesiñ, biraq öziñdi jeñe almaysıñ. Qanıña siñgen zwlımdıqpen arpalısıp kördiñ be? – dedi, meniñ osal twsımdı tapqanday qulana.

Qateligimdi moyındamasqa şaram joq edi.

– Zwlımdıq mende ğana emes sizde de bar, olarda da, barlıq adamda bar. Adamzat tarixındağı soğıstıñ bäri zwlımdıq pen izgiliktiñ (beybitşilikti jaqtauşılardıñ) arasında bolğan. Qazirgi tarixi romandar men kinolardıñ barlığı derlik qiyal älemin boylay süñgigen. Fantastikalıq fil'mderde beybitşilikti jaqtauşılar dep jer jüzindegi adamdardı aladı da, zwlımdıq attı jiirkenişti özge ğalamşarlıqtarğa tağa saladı. Bizdiñ ortaq belgisiz dwşpanımız, ortaq jauımız sol özge ğalamşarlıqtar degendi adam balasınıñ sanasına engizu arqılı älem xalıqtarın beybitşilikke, birlikke şaqırğısı keledi. Bastı ideyaları osı. Bizdiñ dwşpanımız ğarıştağı, galaktikadağı belgisiz maqwlıqtar emes qoy. Bastı qarsılasımız adam men adamnıñ, el men eldiñ arasındağı zwlımdıq atauı, soğıs atauı. Älem beybitşilikti nege qalaydı? Joq... Älem qalap otırğan joq. Älsizder qalap otır. Ozbırlar bärine dayın, qazir-aq jer dünieni töñkerip saludan tayınbas. Är eldiñ täuelsizdik alu jolında är qilı küresi men aluan tarixı bar. Mıqtılar wltın mwratına jetkizgen. Biraq täuelsizbiz degenmen är xalıq öziniñ şınjır balaq şwbar tös biligine täueldi. Olay deytin sebebimiz tarixtan mıñdağan dälel tauıp bersek boladı. Bir ğana mısalı Europanı ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin Faşizmnıñ bilegeni jaqsı ma, KSRO nıñ bilegeni jaqsı ma? Diniñ azat bolğanmen diliñde twsau, täniñ azat bolğanmen janıña kisen, basıñ azat bolğanmen tiliñe kürmeu, öziñe qwrıq, bolmısıña şider. Bitti! – dedim de, bastığımnıñ aldında twrğan temekini alıp  twtattım.

– Sen sekildi tüsinip bile twra eşkim küreske tüspeydi, – dedi ol da temekisin alıp.

– Erteginiñ barlığı zwlımdıqtı jeñgen xas batır qaharmannıñ erligimen ayaqtaladı. Auzınan ot şaşqan jeti bastı aydahardıñ jeti basın da kesip, älemdi qwtqaradı. Bügin şe? Bügin, sol jer jahandı jaulaytın ot ürleytin aydahardı, yağni yadrolıq qarudı toqtatatın jeti milliard adamnıñ işinde nege bir batır joq. Kördiñiz be, biz zwlımdıqtı eşqaşan jeñgen emespiz, tek qiyalımızben ğana janşığanbız. Onı mümkin aramızda da, keler ğasırlarımızda da jeñe almaspız. Meniñ qolımda barlıq adamzattı qwtqaratın mümkindik bolsa, onda özge ğalamşarlıqtarmen de soğıspaymın, jerge jaqındağan meteriot tastarın da atqılamaymın, zwlım adamdardıñ basın alıp özderinen bastauşı edim.

Şındığında jan iesine äzireyil ölim periştesi qay kezde keledi? Iä, aqiqattı tanıp bolğan sätte. Tirşilik pen jaratılıstıñ qwpiyasın wqqan sätinde ajal kelmek. Äygili Geteniñ Fausttı ayaqtağan şağı, aqın jaratılıs atauın tolıq tüsinedi. Onıñ tirşilik aldındağı soñğı missiyası sol bolatın. Keyingiler şığarmanı oqıp tüysinse, baqıtsız boladı. Öytkeni dünieniñ qır-sırı mälim etilgen. Adamnıñ körseqızarlığı, qanağatsızdığı, toyımsızdığı, aşközdigi, pasıqtığı barında beybitşilikke jeñis äperu degen barıp twrğan aqımaqtıq.

Bir sät bolsa da ölim jaylı oylap köriñizşi. Jay ğana oyşa onınşı qabattan qwlap bara jatırmın deñiz. Qanday qorqınıştı kez solay ma? Mwnı tüsiñizde körseñiz şoşıp oyanar ediñiz. Ras, bizge ölimdi sonday qorqınıştı sipattap tastağan. Öluimiz şart. Qorqınışımız däuirler boyı jalğasıp kele jatqan refleks. Nege qorqınıştı, ärine ölimnen soñ barlıq aqiqattı bilemiz. Ömirde erterek bilip qoysañ, erterek ölim seni ömirden ajıratıp äketedi. Ömirdiñ sırın wğıp qoydım. Men de baqıtsızbın, – dedim şın ökinip.

Ol biraz uaqıt ünsiz otırdı da:

– Sonda ömirdiñ sırı nede? – dedi oylanıp otırğan küyi.

– Ädiletsizdik! Iä, ömir ädiletsizdikten qwralğan. Sırına üñilseñiz mendey baqıtsız bolasız.

– Mine, bir aptalıq demalıstıñ «jaqsı» bolğanın qaraşı. Seni jwmısqa ınta-ıqılaspen kiriseme desem, qiyalğa batıp kelipsiñ ğoy, – dep kekete küldi. Ol meniñ oyınxanada ötken uaqıtım jaylı bilmeytin.

– Endigi tapsırmamdı tıñda. Bastı taqırıpqa köşeyin. Auruxanağa sen demalısqa ketken küni tüsten keyin jiırma eki jasar qız kelip tüsti. Üşinşi qabattağı otız üşinşi bölmede. Sağan tapsıratın bolıp şeştim. Bir apta boyı medbikeler baqıladı. Tüsiniksizdik tudırıp twr. Tuıstarı äkelgen küni «uayımşıl qız edi, küyzeliske tüskennen jüykesi sır bere bastadı. Soñğı kezderi oğaş qılıqtar men özgeşe minez körsetip jür», – dep ketti. Biraq jay ğana mwñğa bata beretin melanholiya bolıp şıqpadı. Öte qorqınıştı jaytqa tap boldıq, – dep bastığım köz äynegin kiip, mağan bajaylay qaradı.

– Ayta beriñiz, – dedim. Oyımnan Ğadildiñ qazası da, özime degen jiirkeniş sezim de wmıtılğan. Bastığım tamağın kenep aldı da:

– Jüyke auruına wşıradı degen nauqas eki künnen soñ özgeşe qılıqtar körsetti. Kişkene balanıñ isin jasadı. Terezedegi gülderdiñ topırağın şaşıp oynap, bölmeniñ astan-kesteñin şığardı. Medbikelerdiñ qaltaların aqtarıp kämpit swradı. Bölmedegi jihazdardı ornınan qozğap üyşik jasap, wyqığa jatqanşa kün wzağı oyın qudı, – dedi de, ornınan twrıp bwrıştağı grafinnen su qwyıp alıp, meniñ aldıma qoydı.

– Iä, baseke, meniñ de kişkene bala sekildi oynap ketetin kezderim boladı. Mısalı jasırılğan kartalardıñ arasınan djokerdi izdep oynaymın, – dep özimdi kekete mırs ettim.

– Joq mäsele sen oylağanday oñay bolmay twr. Ol qız eki kün boyı baysaldı qazirgi jiırma ekidegi qalpında otıradı da, üşinşi küni tört-bes jasar qızdıñ qılığın jasaydı. Bir qızığı tek istegen isteri ğana özgermeydi, dauısı da kişkene qızdıñ ünindey şığadı. Tili de, aytqan sözi de bıldırlaydı. Al dene qalpı, bet-beynesi jiırma ekidegi qızdiki.

– Tañqalarlıq jağday. Küyzeliske tüse berip, mwnşalıq özgerip ketu äste aqılğa qonımsız baseke, – dedim, aldımdağı sudan jwtıp otırıp.

– Tañ qalarlığı osı. Öziñ qolıña al. Oqı, wqsas nauqastardıñ tarixın izdestirip kör. Jurnaldar men äñgimelerdi şolıp şıq, şeşimin tap, – dedi. Moynıma jauapkerşiliktiñ artılğanın sezindim.

– Jaraydı, kirise bereyin baqılauğa, – dep kabinetten şıqtım.

Oylandırarlıq mäsele. Aqıl-sanası tolısqan qız, äreketi bir künde özgeriske tüsip, tört jasar qızğa auısadı da ketedi. «Özim barıp körmesem bolmas», – dedim de üşinşi qabatqa köterildim. Däliz boyımen jürip bölmelerdiñ nömirine qaraymın, otız üşinşige de jettim. Esigi aşıq, medbike jür eken. Däri qabıldaytın uaqıtına tap kelsem kerek. Medbike menimen bas izesip sälemdesti de bölmeden şığıp ketti.

– Sälemetsiz be?! – dedim terezeden dalağa qarap orındıqta otırğan qızğa. Ol bwrılıp mağan oylı janarımen üsti-basımdı tinte qaradı.

– Sälemetpin, sirä däriger boldıñız ğoy. Sizdi keledi dep medbike aytqan bolatın.

– Iä, iä, menmin. Sizge zattar qajet bolsa aytarsız men osındamın, – dep, qızdı äñgimege aralastırğım kelgendey keyip tanıtıp. Aq qwba öñdi, qara qası qiılğan, mañday aldı aşıq, tolqın şaşı tögilgen ajarlı qız eken. Taldırmaş, uızday jas. Nauqas dep aytuğa qimas ediñiz.

– Raqmet sizge, mağan biraz kömegiñiz kerek edi, – dedi quanıp. Twp-twnıq janarı meni tereñge batıra berdi.

– Qolımnan kelgenşe...

– Medbikelerdiñ birine ötinip edim, ötinişimdi orındamadı. Mağan mına tizimdegi kitaptar kerek, – dep ortasınan bir büktelgen qağazdı qolıma wstattı.

– Sebebi auruxanada qanşa jatarım belgisiz. Zerige bastadım, dalağa da şığıp boy jazğım kelmeydi.

– Aytpaqşı, bwl özi qanday auruxana? Qarsı bölmeden üreyli dauıstar şığadı. Tünde körşi bölmeden uildegen şuıldar estiledi,- dedi de, swrağına jauap kütkendey üñile qarap. Bizdiñ tilimizben aytqanda jındıxana ekenin bilmeytin sekildi degen oy sanamnan zu etip öte şıqtı.

– Kädimgi auruxana, – dedim jaybaraqat, türimnen eşteñe bayqatpay. Onıñ wsınğan kitaptar tizimin aşıp jatıp:

– Qanday kitaptar eken bwl swluğa qajet bolğanı, – dep dausımdı swñqıldata ayttım da, qağazdı oqıdım. Ol «bwl swluğa qajet bolğanı» degen sözge sıñğırlay külip jiberdi. Külgeni süykimdi körinedi eken. Adamdı baurap aladı. Külli dünieni wmıttırarday. Onıñ bir sät jımiğan sätinde men tañdağı adam öltirmek bolğan oyımdı da, baqıtsızdığımdı da wmıtıp kettim. Qızdıñ jımiğanın tağı da körudi armandadım.

Servantes, Mark Tven, Agata Kristi, Oskar Uayl'd, Somerset Moem, Edgar Ponıñ kitaptarın birinen soñ birin tizipti. Öziñiz oyğa salıñızşı, jındıxanada jatqan qız wlı avtorlardıñ şığarmaların oqidı degenge sener me ediñiz?  Meniñ tañırqap twrğanımdı bayqap qalğanday:

– Men tizimdegi avtorlarmen jäne olardıñ şığarmalarımen jaqsı tanıspın. Uaqıt barda qaytalap oqıp şığudı wyğardım. Kitapxanalardıñ birinen äkelip beresiz be? – dep ötindi.

– Ärine, qazir-aq alıp kelemin, – dedim de, bölmeden şığıp, üşinşi qabattı tekseretin medbikege qağazdı wstatıp, jaqın mañdağı kitapxanadan tizimdegi kitaptardı äkeludi tapsırdım.

Küni boyı köz aldımnan älgi qızdıñ beynesi ketpedi. Söyleskende aqıl-esi tüzu adamday. Nauqas ekenine özgeler bılay twrsın däriger basımmen men senbeymin. Onıñ janarı, jebedey qayqı kirpikteri bir körgennen meniñ sezimimdi qıtıqtadı. Jüzinde quanış şuaqtağanımen, sırlı da jwmbaq. Sırına üñile bergim keletindey. Jan düniesi de şeşilmes jwmbaq bälkim... Küyzelis pen qayğığa tüsken, jüykesi jwqarğan adam, älemniñ wlı jazuşılarınıñ kitaptarın swray ma? Ol meniñşe nağız aqılgöy, dana. «Onı tüsinetin orta, tüsinetin qoğam bolmağan soñ osı küyge tüsken şığar», – dep topşıladım. Tüsten keyin medbike alıp kelgen kitaptardı kömekşimnen otız üşinşi bölmege berip jiberdim. Özimniñ de aparuıma bolatın edi. Tağı da wzaq äñgime bastalıp ketip onı şarşatıp alarmın dedim.

Sol tüni kereğar pikirlerim men kereğar äreketterim bir-birimen tartısqa tüsti. Meniñ kartağa degen qwmarpazdığım men jwmısqa degen ıntam, kisi öltiruge degen dayın minezim men nauqasqa degen janaşırlıq meyirimim özara aytıstı. Eki wdaylı oy-pikir boyımda bite qaynasıp jatqanın tüsinip, özimniñ qasietterime töreşi, yağni üşinşi jaq boldım. Ömir süru erejemde öz paydamdı, öz müddemdi mise twtıp ketedi ekenmin. Qwdayım-au, barlıq adam osınday ma? Bügin qabıldap alğan nauqas qız jaylı oyım özgere bastadı. Qızdı birneşe apta meyli birneşe ayğa sozılsa da baqılauğa almaqpın. Zertteulerimdi kündeligime jaza berip, nätejiesinde ğılımi maqalalar jazıp, ataq-dañqımdı özge därigerlerden asırmaqpın. Onıñ qanday auruğa duşar bolğanı jayında miıma kirmedi de. Tipti emdep jazu turalı da eskermedim. Tek ğana qızdı baqılauğa alıp adamzatta sirek kezdesetin qwbılmalıqtıñ bir türin jariya etip körsetudi pendeuiligim maqsat etti. Däl osı mezette adaldığım bas köterdi. «Eki wştı ärekettiñ sergeldeñine tüsken qızdıñ tağdırı meniñ qolımda ekenin jauapkerşilikpen sezindim. Endeşe, nauqastı emdep tuıstarına, dostarına, öz ortasına qaytaruım, ülken jaqsılıq emes pe? Ğılımi zertteu jazıp qızdıñ atın dabıra qılğanşa, qolımnan kelgen kömegimdi ayamasam azamattıqqa jatpaydı ma?» – dep sanama san swraq saldı. Bir-birine kereğar işimdegi alay-düley arpalısqa kuä bolıp jatıp, wyıqtap ketippin.

Erteñine tündegi oy arpalısınan basımdı äreñ araşalap alğan adamday meñ-zeñ küyde auruxanağa bardım. Qızdıñ oyanatın uaqıtı bolğanın bilemin, esigin qağıp bölmege kirdim. Terezeden sırtqa qarap otırğan qız meni kördi de,

qarsı jügirdi.

– Ağatay-au, ne äkeldiñiz mağan? Balmwzdaq pa? Siz sonday meyirimdi körinesiz. Balmwzdaq qayda? Mına qaltañızda ma, älde mına qaltañızda ma? – dep aq xalatımnıñ qos qaltasın kezek-kezek tintedi. Abdırap qaldım, boyımdı ürey biledi. Onıñ dausı da, istegen isi de tört-bes jasar qızdıñ qılığı. Qaltamnan eşteñe tappağan soñ, ökpelep qalğan adamday teris qarap tereze jaqqa ketti. Ne derimdi bilmey biraz twrdım da:

– Keşegi swratqan kitaptarıñızdı medbikeden berip jibergenmin, aldıñız ba, – dedim, üsteldiñ üstindegi kitaptardı körsem de.

– Alaqay! – dep qaytadan jügirip keldi. – Iä, osınday qalıñ kitaptar kerek bolatın, üyşik jasap oynaymın, – dep, üsteldiñ üstindegi kitaptardı jerge tüsirip oynay bastadı. «Mwndayıñdı bilgende üydegi tom-tom kitaptardıñ barlığın sağan äkelip tastar edim. Keşe tizimmen swratqan kitaptarın üyşik jasap oynauğa aldırtqanı ma?» – dep kübirledim. Meniñ sözderimniñ birin de estimedi. Kitaptardı biriniñ üstine birin tekşelep qoyıp otırdı da:

– Ağatay sizdiñ esimiñiz kim? – dedi köñildi söylep. Keşegi baysaldılıq pen wyañdıq jüzinen mülde joğalğan. İzi de qalmağan. Jiırma eki jastağı qızdıñ janarına balalıq pen beykünälik kelip ornalasqanday edi.

– Sizdiñ esimiñiz şe? – dedim özinen swray.

– Bilmeymin ağatay. Mağan esim qoyılmağan, – dedi jabırqau ünmen. Jañağı alaqaylağan quanışı äp sätte su sepkendey basıldı.

– Jasıñız qanşada, – dedim onı sözge tartpaq bolıp.

–  Aytsam balmwzdaq äperesiz be?

– Ärine alıp beremin.

– Biraq, jasımdı da bilmeymin.

– Men sizge aytpasañız da alıp beremin.

– Ağatay-au onda dalağa şığayıqşı. Bügin kün jılı siyaqtı, äne terezeden kün tüsip twr.

– Iä, köktemgi künniñ säulesi sizdiñ bölmeñizdi de, adamnıñ jabırqaulı janın da jarıq etip twr, – dedim ol tüsinbese de.

– Ağatay jüriñiz endeşe, – dep esikke qaray wmtıldı.

– Sizdi tek auruxananıñ aulasına ğana şığara alamın.

Aulağa şıqqanımızda ol meniñ qolımnan qısıp wstap aldı. Bürşik ata jwparı añqıp twrğan ağaştardı kezek-kezek meyirlene iiskedi. Jüzinde quanış pen şattıq saltanat qwrıp, qız jwmaqta jürgendey küy keşti. Mağan alğısın bildirip, balalıq nietin jasırmadı. Auruxanadan är türli jındınıñ külkili de ayanıştı qimıl äreketterin künde körip jürgenimmen, qızdıñ mına qılıqtarına qayran qaldım. Qanday jarasımdı edi.

Kömekşimniñ birine aytıp kelesi köşedegi dükennen balmwzdaq aldırdım. Qızğa balmwzdaqtı bergenimizde quanğanı sonşa meni qwşaqtap aldı.

– Güldegen ağaştardıñ jwparın iiskep bolsañız bölmege barayıq, – dedim biraz uaqıt ötkendikten.

– Jaraydı ağatay. Balmwzdaq öte dämdi eken, – dedi, üstindegi auruxana kiiminiñ jeñine auzın sürtip twrıp.

Ol bölmege barğan soñ oynap jürdi de, däri qabıldaytın uaqıtta wyıqtap qaldı. Keşke deyin kabinetimde boldım. Medbikeler qızdı oyanğannan keyin seanstarğa alıp ketti.

Men zattarımdı jinap üyge qayttım. Keşki as işip otırğanda kereğar pikirlerim tağı da tartıstı. Birinşi oyım jeñip şıqtı. «Nauqas turalı baqılau, zertteu qajet. Ğılımi maqalalar jazıp, konferenciyalarda bir twlğada ülken qız ben kişkene qızdıñ ömir sürui jayında bayandama jasasam, jäne onıñ emdeu joldarın tapsam, atağım ayğa jetpey me? Men qay adamnan tömen edim? Men ilep jürgen teriniñ pwşpağı ğılım salası. Menimen salıstırğanda bir ğana tarixi maqalamen, bir ğana jañalıqpen aqşağa qarq bolıp jatqan ğalımdar qanşama. Ğalımdardı qoyşı, ne sezim joq, ne tarixı joq änder jazıp sazger sımaqtar jür. Äuenge mağınasız söz jazıp talantsız aqındar jür. Dauısı joq änşiler qanşa, talantsız bäri. Al daqpırttarı el kezip, atağı aspandaydı. Meniki ğılım salası. Kimnen kemmin? Tösi men sanın jarqıratıp beynebayan tüsirgen qızdardı telearnadağı barlıq şoularğa şığaradı. Jwldız boladı. Ömirin eñbekpen ötkizgen, ğılım men izdeniske arnağan ğalım şe? Nege oy-tolğamdarın köpşilikpen bölisip keleşekke ıqpalın tigizbeydi. Olardıñ esimderin nege jwrt bilmeydi? Jalañaş änşiler men talantsız aqındar ne üşin elge qwrmetti, qadirli boluğa tiis? Olardan bizdiñ wrpağımız qanday ülgi-önege almaq? Telearnadağı «jwldızdarğa» eliktep qanşama qızımız, qanşama wlımız tura jolınan ayırıldı. Änşilerdey ajırasıp, basqa äyelmen köñil qosıp, otbasınıñ şañırağın ortasına tüsirip jigitter jür. Jigit dep aytuğa auız barmas. Opasız äyelder tağı bar. Tıñdarmandarı men fanattarın osınday küyge tüsiretin adamdardı qalayşa şırqauda şüpirlegen jwldızğa teñeuge boladı? Ädilet qayda? Ğwmırın adamzattıñ müddesine arnağan adamdardı nege elemeymiz? Meniki ğılım salası... Ğılım... Ataq...Men şe?  MEN...» – dep bir oyım arızın ayta bwrq etti.

Joq, joq! Ataqtıñ qajeti joq! Toqtaldım. Ol qızdı emdep jazamın. Zertteudi bolaşaq därigerler üşin ğana jazamın. Ğılım salasına üles qosu üşin ğana. İşki tüysigim qızdı emdep jazatınıma eş kümän keltirmedi. Qolımnan keledi. Osı oyğa bekindim.

Nauqastı qabıldap alğanıma üşinşi kün. Otız üşinşi bölmege balmwzdaq alıp, ändete köñildi kirdim. Ol ädettegidey terezeden qarap dalanı qızıqtap otırğanğa wqsaydı. Ağataylap jügirer dep oylap, bar ıqılas-peyilimdi oğan audarıp qaradım. Olay etpedi. Mwñdı janarımen qarap twrıp:

– Sälemetsiz be?! – dedi.

– Sälem! Qarañızşı sizge balmwzdaq alıp keldim, – dedim de, qolımdağını körsetip, ol ne aytar eken dep kütip. Qız külip jiberdi de, auzın basa qoydı.

– Sizden keşegi küni balmwzdaq emes kitap swrağan edim, äzildep twrsız ba? – dedi kinälay.

–  Kitaptardı keşe alıp keldim. Siz onı üyşik jasauğa paydalandıñız. Äne, üstel üstinde şaşılıp jatır.

– Üyşik? – dedi tañırqay. – Qızıq ekensiz, äzilderiñiz aqılğa qonımsız. Üyşik, balmwzdaq, – dep meni mazaqtağanday wzaq bir raqattana küldi-ay. Men de qosılıp küldim. Bir bilgenim: onıñ esinde özi jasağan balalıq äreketteri, aytqan sözderi, tilekteri mülde joq eken. Üsteldegi kitaptardı jiıstırdım da, oğan wsındım.

– Raqmet! Siz meniñ äuelden tanısımdaysız. Jaysañ, meyirimdi körinesiz, – dedi näzik sausaqtarımen betimdi sipap twrıp. Istıq sausaqtarı betime tigen kezde jüregimniñ eñ näzik qılı şertilgendey keudemde alaböten sezim şalqıdı. Qızdıñ mwñdı janarına jas irkilip, äldebireuden jılılıq pen jaqsı söz kütetindey.

– Siz kütkendey emes. Men qatigezdeu adammın. Nauqastar jüykeme tise, öltiruge de dayınmın.

– Jüykeñizge tisem, meni de öltire salasız ba? – dedi erkeley külip.

– Joq, sizdi öltirmeymin, eşqaşan, uäde beremin.

– Mağan däl osılay uäde bergen edi, – dedi mwñdana. Jüzinen külki tabı joğaldı.

– Bes jıl bwrın. Ol da sizge wqsaytın. Öte meyirimdi jan. Şındığına kelgende nağız qatigez adam bolıp şıqtı. Uaqıt öte onı anıq tani bastadım. Meni bir küni izdese, kelesi küni izdemeytin, bir küni erkeletse, kelesi küni jekire ayqaylaytın. Sımbattı ekenin joqqa şığara almaymın. Biraq onıñ oyınan, minezinen qattı qorqatınmın. Birde wstamdı sabırlı körinedi, birde qızu qandı aşuşañ, – dep köñili tüsip, orındığına barıp otırdı.

– Ol sizdiñ küyeuiñiz be? – dedim auzıma basqa söz tüspey. Bir jağınan qızdıñ barlıq sırına qanıq bolğım keldi.

– Joq, jaqın tanısım. Qattı wnattım. Keşiriñiz, küyzelgende sırımdı aytar adam izdeymin, meni tıñdaysız ba? – dedi janarınan sırğanağan möldir jastı sürte.

– Ärine, tıñdaymın jäne sır saqtaymın.

– Ekeumizdiñ armandarımız ortaq edi. Men oqu bitirgennen keyin üylenemiz dep şeştik. Ol jwmıs jasaytın. Şalt sınba minezine könip, men onı, ol meni tañdadı. On jeti jasta edim. Alğaşında kezdesuimiz tek sırlasumen ötetin. Bir-birimizge bar uaqıtımızdı arnap, baqıttımız dep quanıp, qanşama künder ötkizdik. Qısqası oğan qattı sendim. Keyingi kezdesulerde äñgime de özgerdi, sezim de özge närsege aynaldı. Keş tüsse üyine aparuğa asığatın. Söytip jürgende qwrsağıma näreste bitti. Ol jigitke bärin tüsindirdim. Äueli quanğanday boldı da, sodan keyin seniñ oquıñ bar degendi sıltau qıla bastadı, – dep jasın tiya almay dauısı dirildey şıqtı.

– Jılamañız, köp qızdıñ basında bolatın sınaqtardıñ biri ğoy, – dep şın ayanışpen jwbatpaq boldım.

– Balanı öltiruge qimadım. Anamnan erte ayırılğandıqtan ömirime osı säbi jwbanış bolar dep oylap, bosanuğa bekindim. Qwrbılarım, aynalam qarsı bolsa da, bas tartpadım. Ol jigit qwrsağımdağı säbimen qosa tastap ketken soñ, señ soğıp, uayımğa salınıp jürgenimde işimdegi üş aylıq näresteni öltirip aldım. Şetinep ketti. Qanşama tün jılaumen ötip, qanşama tañ zarmen attı. Ğwmır-qarañğılığımdağı jalğız qılt etken säulemnen, şırağımnan ayrıldım. Jarıq dünieni de körmedi. Älgi jigitke baqıt tilep, özim baqıtsız boldım. Aytıñızşı ädiletsizdik pe?

– Ädiletsizdik! – dedim oğan qosıla.

– Üş-tört jıl ötkennen keyin qwrbılarım mağan basqaşa qaraytındı şığardı. Üreylenip, qorqadı da jüredi. Bir küni üyge kelsem tuıstarıma xabarlap şaqırıp qoyıptı. Meniñ jağdayım jaqsı, ara-twra arada ne bolğanın wmıtıp qalatınım bolmasa dep aqtaldım. Jigitti de, säbidi de wmıtqalı qaşan. Bes jılğa tayadı. Aqırı tuıstarım qoyar da qoymay osı auruxanada demalıp em al dep äkelip tastadı, – dep jasın sürtip öz-özine kele bastadı.

– Sizdi jaqsı tüsinip otırmın, qapa bolmañız, öziñizdi jazğıra berudiñ qajeti joq. Därigerler qoyıp otırğan diagnoz qorqınıştı emes. Azdap demalsañız erteñ-aq jazılıp ketesiz. Jatıp wyıqtañız. Tağı da kelemin. Därileriñizdi uaqıtılı işip twrıñız, – dep şığıp kettim.

Men tıñdağan oqiğanı oy eleginen ötkizip, saralap kabinetimde biraz otırdım. Kez kelgen qız osı qızdıñ ornına özderin qoyıp körse, qanday qiındıqtı, auır azaptı seziner edi. Jigitter jağı oyğa salıp körse, qızdıñ jayın tüsinse, eşqaşan onday ittikke barmas pa edi?  Nege azaptı qabırğaday mayısqaq älsiz qız balası köterui kerek?  Jigit özin ne üşin künähar sezinbeydi. Bäriniñ aldında, ardıñ aldında nege tek qız wyattı boluı kerek? Ol sendi ğoy, ömirin arnadı. Añqaulığı özine sor bolğanı ma? Ädiletsizdik! Tağı da ömir zañı ma? Joq, äldilerdiñ qoldan jasap alğan «mıqtı» zañı. Jiirkenişti zañı.

Ärli-berli jürip köp tolğandım. Meniñ tüsinbeytinim nauqastıñ boyında kişkene qızdarğa tän qılıqtar qaydan payda boldı? Osı swraqqa jauap tappay sendeldim. Kenet ol jwmbaqtıñ şeşimin tapqanday boldım. Bastığımnıñ kabinetine jügirdim.

– Men de izdendim, tapqanday boldım... – dep bastığım sözin bastap jatqanda äñgimesin şort üzdim.

– Eskilik wğımğa barmañız! – dedim nıqtap.

– Medicinağa, ğılımğa eskilik wğımın däleldey almaysız, – dedim.

– Nesi bar? Aqiqat.

– Twlğa özin ölimge itermelep twrğan joq. Özin öltiru turalı oy onıñ jükti kezinde de bolmağan. Men mwnıñ jauabın taptım.

– Seniñ talanttı ekeniñdi bilemin. Al, basta. Dälelde.

– Ras, keyde rux degen älemdi qiyalmen wştastırıp, ertegige teñeymiz. Ol älemge sapar şeguge jüreksinemiz. Aytayın degenim, ğılımi twjırımdarğa da, eskilik wğımdarına da süyenbey jwmbaq jauabın şeşuge boladı. Säbi işte üş aylığında şetinegen. Al qızğa aynalası üş-tört jıldan keyin ürke qarağan. Kişkene qız qaydan payda boldı dep oylaysız, baseke? Ol ärine üş aylığında işte şetinegen qızdıñ janı, ruxı.

– Ğılımi bolmasa da, ertegi emes siyaqtı, – dedi.

– Alğaşqıda qızdıñ ruxı qimıl jasamağan, damu procesinde bolğan. Üş jıldan soñ şeşesiniñ miı men denesin meñgergen. Birneşe sağat boyı şeşesin basqarıp, aynalamen tanısqan. Säbidiñ ruxı keyinnen söyleudi, däm sezudi, oynaudı bile bastağan.

– Şınında solay eken-au. Ğılımğa bwl twjırımdamañdı qaytip däleldemeksiñ? – dep bastığım temeki twtattı.

– Tağı birneşe kün baqılap köreyin.

– Jaqsı, osı aptadağı jwmısıñ köñil quantarlıq, – dep bastığım arqamnan qağıp şığarıp saldı.

Keşki astan keyin medicinalıq jurnaldardı aqtarıp otırdım da, wyqığa jatuğa ıñğaylandım. Jarıqtı öşirip, terezeniñ perdesin türip sırtqa köz salsam, köşe şamdarı tündi türip tastaptı. Tösek ornıma kelip jayğasa bastağanımda bölmeniñ bwrışına jarıq säule tüsip, bir adamnıñ swlbası körindi. Jüregimniñ soğısı özime estildi. Mañdayımnan swp-suıq ter bwrq etti. Qozğala almay otırğan küyimde qattım da qaldım. Söyleyin desem tilim kürmetilip, dauısım özime estiler emes. Esimdi jinaqtap bölmeniñ bwrışına anıqtap qarasam, appaq kiim kiip, mağan qarsı qarap twrğan adam Ğadil eken. Medbikeler onı ölgen dep edi. Ğadil de men de bir-birimizge üreylene qarap qalıppız.

– Qorıqpa, men senimen söylesuge keldim,- dedi, tiri künindegidey til qata.

Mende ün joq. Ayqaylayın desem dausımnan qorqatın siyaqtımın.

– Iä, men ärine sen oylağanday däl qazir aruaq keypinde kelip twrmın.    Seniñ mağan aytar ökpeñ bolğan eken. Senu qiın, äytse de demalıstan kelgen küni meni öltirmek bolıpsıñ.

Aşuıma tietin jındı Ğadilden mwnday sözder kütpeppin. Aruaqpın deydi. Qwday saqtasın! Ol sözin jalğay tüsti.

– Tüsinesiñ be, meniñ endigi äri janım da, tänim de azat. Mına qarğıs atqır auruxanadan, küyki tirlikten, tozaq ömirden azatpın! Sen däriger mırza, öz jolıñnan adasqan adamsıñ. Bos uaqıtıñ qwmarxana, aşuıñ kelse jwrttıñ tağdırımen de oynaysıñ, armanıñ ataq, dañq, mansap. Mağan salsa seni eki älemde de keşirmes edim. Biraq amal qanşa, sağan köktegi älemnen jaqsı jañalıq jetkizu üşin keldim. Ol jaqtağı perişteler men ruxtar eli seniñ işki pikirleriñmen kelisip otır. Sebebi qatigezdigiñnen meyirimiñ, zwlımdığıñnan izgiligiñ, özimşildigiñnen maxabbatıñ basım. Ayauşılıq sezimiñniñ arqasında qiındıqqa wrınğan barşa adamzattı süye alatın qasietiñ de bar. Küyzelispen arpalısqa tüsken işki tolğamdarıñdı perişteler men ruxtar qauımı qwptay kele, Täñirden seni keşiruin ötinip dwğa qılmaq, – dep, mağan wzaq tesile qarap twrdı. Köz janarı swstı, äri ötkir. Meniñ qalay tilge kelgenim esim de joq, äyteuir tereñ demalıp boyımdı jinaqtap aldım.

– Men?  Men ğana olardıñ nazarındamın ba? Men özimşilmin ğoy, – dedim ışqına, öz dausımnan özim qorqıp.

– Sen ğana emes, barlıq adam balası nazarda. Öziñdi ünemi künahar sezinip qayğığa batqandıqtan kök älemi seni keşti. Qanday baqıttısıñ.

– Seniñ ne üşin kelgeniñdi wqtım. Men ömirdiñ jwmbaq sırın bilip qoydım. Özimdi künähar emes, baqıtsız sezinemin, – dedim. Äruaqqa boyım üyrene bastadı.

– Aqiqat jaylı tolğanıp qaytpeksiñ? Adam qalpıñnan auıtqıma, – dedi aruaq.

– Adam qalpı? Adam qalpı qanday bolmaq? Kökiregi soqır bolu, bireuge qiyanat jasau sonda adamdıq qalıp pa? Satqındıq pen aram piğıldan qwralğan qoğamda adamdıq qaldı ma? Bügin osınıñ kuäsi boldım. Otız üşinşi bölmedegi qızdı sengen jigiti jükti qılıp tastap ketken. Künige jer jüzinde mwnday oqiğa san mıñdap bolıp jatır, tolıp jatır. Bizder, jigitter qauımı satqındıqqa beyimbiz. Al, äyelder opasızdıqqa üyir. Eger, sen kelip twrğan ruxtar äleminde bizderdi är jasağan isimiz üşin, aram oylarımız üşin jauapqa tartar bolsa, şıbın janımız şırqırar edi. Jaqsılıqqa twrmaytın tüzu oyımızdı bwldap, Täñirden raqım, perişteden şapağat swraytın nağız künähar pendelermiz.

Sen de, – dep äruaqtı kinälädim.

– Ras, seni öltirgim keletin, ol isim keşirilmes künä ekenin de biletinmin. Biraq seniñ de bireuge ziyanıñ timedi dep ayta almas edik. Kisi öltiruşini ayıptaysıñdar, ärine bwl dwrıs. Ölgen adam oğan deyin kisi öltiruşige qanşama qorlıq pen zardap tigizgenin eşkim aytpaydı, esepke almaymız. Ölgen adamdı aqtap, Täñirden jarılqau tilep, kisi öltiruşini qan işer dep qırıq qazannıñ astınan küye alıp jağamız. Öltiruşiniñ de ölgen adamnıñ da sol qılmısqa qatısı bar. Ortaq qılmıs. Ekeui de qılmısker.

– Qatelesesiñ, – dedi äruaq meni toqtatpaq bolıp.

– Mağan keşirimniñ qajeti joq, aruaq bolsañ kelgen jağıña jöniñe ket! – dedim aşulana.

– Ömir boyı qwmar oynap ötesiñ be? – dedi osal twsımdı tapqısı kelgendey.

– Qwmar oynaytın sebebim, aruaq mırza, men aldau men arbaudıñ bwl düniede ölmeytinine jäne kez kelgen närsede barına tolıq köz jetkizgim keldi. Qoğam – aldaudan qwralğan mwnara. Mwnaranıñ işin qarasaq jiirkenişten şıdamay öler edik. Bilik xalıqtı aldaydı, xalıq öz-özin aldaydı, din basıları xalıqtı da, bilikti de aldaydı. Aynalıp soqqanda bärimiz bir-birimizdi aldaymız. Eki jüzdilermiz. Bilik baylıqqa batadı, xalıq kedeyliktiñ azabımen kün köredi, din basılar bwl ömirde körgen qiındıqtarıñ kök äleminde baylıqqa aynalıp keledi deydi. Twrmısın tüzey almağan xalıq öziniñ biliginen nesie aladı, qarızğa batadı. Mine, aldau men arbaudıñ bası ğana. Endi jalañayaq qaldırsa xalıq qaytip tarixı men mädenietin oylap, ruxaniyatın qalpına keltirmek? Qarızdan şığudıñ xalıq üşin bir jolı ğana qaladı. Biliktiñ özi rwqsat etip otırğan qwmarxanalarğa barıp eñ soñğı aqşalarına bäs tigedi. Halıq taqır kedeyge aynalıp şığa keledi. Auır küyde jürgen xalıq qalay biligine qarsı şıqpaq? Nesie alğan özi, qwmarxanağa barğan özi, kinäli özi bolıp şığa keledi. Biliktiñ damu processi toqtamaq emes. Osılardıñ bite qaynasqan ortasında jürip qalayşa meyirimdilikti, qalayşa izgilikti, adaldıqtı, qalayşa janaşırlıqtı jaqtaytın, joqtaytın adam boluğa boladı? – dep dausımdı kötere ayqayladım. Qorqınışımnıñ bäri sap tiılğan. Äruaqqa qarap twrıp sözimdi jalğadım:

– Aytşı qane, jauabın berşi, kök äleminiñ xabarşısı. Ruxtar älemi ne deydi? Bir memleket işinde qos ükimet soğısadı, xalıqtı ekige bölip alıp qaru berip, bir-birine eki jaqtı aytaqtaydı. Zardabın bilik emes xalıq köredi. Ädiletsizdik pe?!  Aşköz bireudi bilikke äkelu üşin öz tuısıñdı, öz bauırıñdı, wltıñdı qıruıñ kerek. Oq jaudıruıñ kerek. Ädiletsizdik pe?! Ädiletsizdik! Osınday qanağatsızdar men aşközderdi Täñir qaytip keşirmek?

Gandi «Älem kez kelgen adamnıñ qajettiligin öteytindey keñ baytaq. Alayda ozbırlıq jasauşı toyımsızdar üşin jetkiliksiz» – dep bizdiñ işki düniemizdiñ neni kökseytinin aytıp ketken edi.

– Jo, joq, külli adamzattı emes, seni keşirmek degen edim, – dep aruaq aqtala bastadı.

– Men özimdi senen de, sen kelgen ruxtar äleminen de jaqsı tanimın. Mendey, qiırşıq tastay ğana ölşemdi izgiligi bar adamdı keşirse, älemdegi barlıq zwlımdı keşirmek pe? Tağı da ädiletsizdik! – dep ışqına ornımnan türegep aruaqqa töne bergenimde, közimniñ aldı qarauıtıp talıp qalıppın.

Qanşa uaqıt jatqanım esimde joq. Közimdi aşsam auruxananıñ palatalarınıñ birinde jatır ekenmin. Jap-jarıq. Tüstiñ uaqıtı bolğan sekildi. Jelke twsım auırsınıp, qozğalayın desem uday aşidı. Qolımmen wstap körmek bolıp edim, qos qolım da tösekke baylaulı eken. Tündegi oqiğalar esime kele bastadı. Qaytıs bolğan Ğadildiñ aruaq keypinde kelip ruxtar men periştelerden xabar äkelgendigi, aradağı äñgime bäri qaz qalpında köz aldımnan ötip jattı. Mwnda qalay tap bolğanımdı bilmeymin. Üyimde aruaqtan da basqa bireudiñ bolğanı anıq. Bireudiñ jelke twsımnan qattı zatpen wrğanın wmıtpappın. Därmensiz melşiip jatqanımda palatağa bastığım kirdi. Halatınıñ qaltasınan ineni alıp tamırıma saldı.

– Men mwnda qalay tüstim? Qolım nege baylaulı? Şeşiñiz, üyge qaytamın, – dedim.

– Sabır et, öziñdi säl wsta, sağan tınığu kerek.

– Qoldarım auıradı.

– Şeşe almaymın.

– Tüsindiriñiz ne bolıp jatır, – dedim. Ünim älsiz şığadı.

– Seni baylap qoyudan basqa şaramız qalğan joq. Bügin esiñ kirip qalğanına öte quanıştımın. Qanşağa sozıların bilmeymin. Jaqın arada tağı da aqıl-esiñnen ayrılasıñ.

Ünsiz tıñdap jattım.

– Bäri seniñ qamıñ üşin, bäri seniñ emiñ üşin. Seniñ üyiñ joq, törtinşi qabattağı bölmeñdi özinşe üy qılıp jekelep alğansıñ. Soñğı kezderi mağan Ğadil men eki twlğağa aynalğan qız jaylı äñgime aytudı şığardıñ. Olar mülde bwl auruxanada bolmağan adamdar. Ekeui de seniñ şeksiz qiyalıñnan tuğan nauqastar. Törtinşi qabattağı bölmeñdi aurulardıñ palatası da, öziñniñ üyiñ de, bastıqtıñ kabineti de qıldıñ. Men seniñ bastığıñ emes, därigeriñmin. Birneşe aydan beri seni emdeumen aynalısıp kelemin. Keşe tünde bölmeñniñ astan-kesteñin şığarıp qiratıp jatqanıñda jelkeñnen wrğan men edim. Keşir. Äldebir zattardı komp'yuter dep, qağazdardı wsaqtap jırtıp aqşa qılıp, qabırğağa öziñmen öziñ bäs tigip oynauşı ediñ. Bir küni kelsem, emdep jürgen nauqasım Ğadildi öltirip aldım dep jıladıñ. Odan keyin kelgenimde jañadan kelgen qızdı emdep jatırmın dediñ. Tüni boyı wyqısız ruxtar älemine saparğa kettim dep bölmeñde şarq wrıp jüretinsiñ. Ömirden aqiqat izdep, bizdiñ közimizge körinbeytin äldebireulermen wrsısıp otıratınsıñ. Aqiqatına kelgende däriger de emessiñ, osı auruxanağa tüsken nauqastardıñ biri ğanasıñ, – dep bastığım tağı da ekpe jasadı.

Közimnen jas sorğalap, bastığımnıñ bir sözine de senbedim. Men kimmin? Qaydan keldim? Jaqındarım qayda? Ğadil men küyzeliske tüsken swlu qayda? Keşegi aruaq şe? Bastığım qayda?

Arada birneşe kün ötken soñ baylaudan bosattı. Auruxanada eşkimmen söylespey köp uaqıt ünsiz jattım da, basımdağı oqiğanı qağazğa tüsirmekke niettendim. Maqsatım: bwl oqiğanı oqığan adam bolsa, siz de bir sät bolsa da öziñiz jaylı oylanıp köriñiz. Mümkin aynaladağı adamdardıñ barlığı sizdiñ qiyalıñızdan jasalğan şığar. Süygeniñiz de, dostarıñız da, qiyalıñızdıñ jemisi şığar. Men äli künge bwl şındıqqa senbeymin. Olar qayda? Men şınımen auru bolğan bolsam, meni äkelip tastağan jaqındarım nege bir izdep soqpaydı. Tağdırğa moyınswnbasqa amal qalmağanday. Boyımda miday aralasıp jatırğan jaqsı da jaman qasietterimniñ biri de joq sekildi. Bwl uaqıtqa deyin qayda boldım, ne istedim? Ötken ömirimnen tek ğana Ädil aqınnıñ öleñi esimde qalıptı.

Qayğını qwşıp jabıqqam-dı qwr,

  Jabıqpas jaqqa ketermin.

  Wyıqtasam, qara tabıttardı kil,

  Aynalıp jürem. Ne etermin?

 

  Qaşanğı endi ğaşıq balaşa,

  Soza da berdim tözimdi.

  Tabıttıñ birin aşıp qarasam,

  İşinen kördim...özimdi.

 

  Üreyim wşıp, üdeyip kümän,

  Basqa bir keldim tabıtqa.

  Aşıp qaradım...

  Ne deyin bwğan,

  Jolıqtım özim-ğarıpqa.

 

  Wmıtılıp alıs, jaqın dem laulap,

  Öşirip ünin nalanıñ,

  Qarqılday külip, tänimnen aulaq,

  Armandı quıp baramın...

 

  Sanama endi bwl da azıq pa eken,

  Tağı aştım tabıt. Bekemmin.

  İşinde özim - gül näzik öleñ,

  Bıldırlap jatır ekenmin...

 Bıldırlap jatır ekenmin...

Derekközi: «Qazaq ädebieti», №27, 2019 jıl

Abai.kz

4 pikir