Senbi, 20 Şilde 2019
1516 7 pikir 9 Şilde, 2019 sağat 13:00

Jastardıñ 85%-ı qazaqşa söyleytinin bilik nege moyındamay otır?

Belorustar men qazaqtardıñ tili qıl üstinde. Alğaşqı wlt öz jerinde 81%-dı qwrasa da, bar bolğanı 11%-dı qwraytın etnikalıq orıstardıñ tilinde söyleude. Äri Ata Zañdarında orıs tiline memlekettik märtebe berilgen.

Al öz elinde 71%-dı qwraytın qazaqtar Ata Zañda arnayı jazılmasa da orıs tiline memlekettik märtebe berip alğanı jasırın emes. Bizdiñ bilik Kreml' aldında "bizde orıs tiline qısım jasalıp jatqan joq" dep aqtaludan arılmay keledi.

Qazir belarustarda til soğısı bastalıp ketti. Mekemelerdegi taqtayşalar, köşeler men jer-su attarı bir ğana tilde, yağni, belorus tilinde jazıla bastadı.

Biz sonıñ aldında twrmız. Iä, Qazaqstan til soğısınıñ aldında twr. Jaña biliktiñ demokratiyalıq özgeristerge barudan qorquınıñ birden-bir sebebi Oñtüstik pen Batıs jäne özge öñirlerdegi qazaq tildi audandardıñ jastarınıñ sayasi qozğalıstarğa aralasuı procesiniñ aldın aludan tuındap otır. Qazaq tildi jastardı özge öñirlerdegi sayasi-äleumettik reformalarğa aralastırmau jolında äli talay sayasi ayla-şarğılarğa baratın boladı. Al, jastar bwğan köne qoyar ma eken?!

QR prezidentiniñ janındağı strategiyalıq zertteuler institutınıñ bas ğılımi qızmetkeri Timur Kozırevtıñ osıdan toğız jıl bwrın aytqan sözinen Nazarbaev kezindegi bilik qorıtındı şığarmadı. Toqaev biligi bwdan sırğaqtay ma, älde qolday ma? Osı mäsele kün tärtibinde ötkir problema bolıp twr. Orıs tildi jastar Äbilyazov jağında. Qazaq tildi jastar odan tıs qaluda. Sebebi onı orıs tildilerdiñ qozğalısı dep sanaydı. Hoş, endi Timur Kozırevtıñ sözine kezek bereyik:

"Qazaq tildi älem keñestik däuirge qarağanda bayi tüsti. Biraq orıs tildi halıq kündelikti tirşilikte qazaq tilin qoldanbaydı. Osı sebepti qazaq tildi basılım elimizdiñ orıs tildi azamattarına jabıq qalıp otır. Bwl qatarlanğan parallel' äleumettik sayasi sala men mädeniettiñ qalıptasuına äkeledi. Al ol degeniñiz keleşekte azamattıq sananıñ paralell' eki türi qalıptasadı degen söz. Eger bwlay jalğasa berse biz birıñğay sayasi wlttı qalıptastıra almaymız", deydi.

Birıñğay sayasi wlttı qalıptastıru jolında bilik äzirşe orıs tiliniñ paydasına tistenip ayırılmay, jelbuaz orıs-qazaq qostildiligi arqılı emes, tek bir tildik qazaq tili arqılı jüzege asatının Kozırev bügip qalıp otır.

Onıñ pikirinşe, basqa problema tuındap otır. "Oñtüstik öñirlerde täuelsizdik kezeñde qalıptasqan qazaq tildi jastar ösip keledi. Jäne olardıñ sanasında qazaq tili memlekettik til boluı kerek degen nıq ideya bekigen. Ol qızdar men wldar til mäselesin özderiniñ ata-analarına qarağanda ötkir qabıldaydı jäne mañızdısı, oğan belsendi aralasadı. Olardıñ ata-anaları ünsiz qalğan jerde olar öz pikirlerin aşıq ayta aladı. Eger 15-20 jılda olardıñ orıs tildi zamandastarı qazaq tilin tüsinetindey deñgeyde üyrenbese, ol kezde qaqtığıstıq ösedi", - dep esepteydi ol.

Ekinşi jağınan Qazaqstanda qazaq tilin engizudiñ öñirlik erekşelikteri bar. Keybir öñirlerde bwl üderis tez jürse, keybir jerlerde bwl üderis bayau jürude. "Eger osı ayırmaşılıq jalğasatın bolsa, ol keleşekte odan da qiın bolıp, äleuetti qater tudıradı", - deydi sarapşı.

Osı bastı problemanı şeşu üşin eldiñ oñtüstigi men batısında memlekettik tildi tolıq engizip, orıs tilinen bas tartudı jolğa qoyuımız, soltüstik pen ortalıqta qazaq tilin damıtu üşin eldiñ oñtüstigi men batısında ösken jastardı memlekettik qızmetke tartudıñ qolğa aluımız, kerisinşe, atalğan öñirlerde qazaq tilin kerek etpeytinderdiñ memqızmet pen byudjettik salalarda mızğımay otırıp aluın şekteuimiz kerek. Tildi osı saladağılar üşin mindetteytin bolsaq, onda jağday özgeredi. Test arqılı közboyaşılıqtı joyatın kez keldi. Tildi bilmeysiñ be, memqızmet pen byudjettik salalarda istey almaysıñ, mäjiliste deputat bola almaysıñ degendi tötesinen qoyatın uaqıt tudı. Endigi jerde bwrınğı jaltaqtıq jaraspaydı.

Osı orıs tildi öñirlerge qazaq tildi jastardıñ bilik köşi bastaluı kerek. Arıstıñ, Jañaözenniñ, Ayaközdiñ t.b. qazaqi qalalardıñ bilikti jastarı osı proceske at salısıp, beybit sipattağı tildik küreske aralasuı läzim.

Iä, elimizdiñ 51%-ın qwrap otırğan 1 men 29 jasqa deyingiler arasında tek qazaq tilinde söyleuşilerdiñ üles salmağı 80-85% bolatın bolsa, qalğan  20-15%-dıñ 5%-ı qazaq tilin müldem bilmeytinder jäne 15-10%-ı eki tilde ne orıs tiliniñ, ne qazaq tiliniñ basımdığımen söyleytinder äm wyğır-qazaq, özbek-qazaq, täjik-qazaq tilinde qarım-qatınas jasauşılar dep jikteledi.

Qazaqstannıñ barlıq öñirlerin qosa alğanda qalğan 49%-dı qwraytın 30-80 jas aralığındağılar arasında qazaq tilinde söyleu 40-45%-dan aspaydı. Qazaq tili 80-85%-ğa tek 29 jasqa deyingiler arasında ğana jetip otır. Bwl payız jıl sayın öse tüsetin boladı. Kerisinşe orıs tildi jastardıñ sanı azayadı. Olar öz tağdırın Reseymen baylanıstırıp, sol jaqqa ketip te jatır. Bilik jastardıñ söyleu tilindegi orın alğan arasalmaqtı Soltüstik jäne Ortalıq Qazaqstandağı orıs tildiler arasındağı demografiyalıq dağdırıstı esepke almay, orıs tili üstemdigi paydasına jwrttan jasırıp otır.

Resmi Nwr-Swltan qazaq tilinde söyleuşilerdiñ jas erekşiligin esepke almay, orıs tiliniñ nıq ornıqqan üstemdigin saqtap qalu üşin 65%-dı qwrap otır degen jel sözge orın berude.

Tüyin. Jastar qazaqtanıp jatır, qalğan jastağılar bolsa, qızmet babı men orıs tildi wrpağınıñ bolaşağı üşin qazaq tiline balta şapqısı keledi. Al, jastar bwğan jol bere qoya ma eken?.. Eñ aldımen wlt bolaşağı Jastar elimizdegi qostildiliktiñ basına qara bwlt üyirui kerek. Bir toyda eki qalıñdıqqa orın joq.

Äbil-Serik Äliäkbar

Abai.kz

7 pikir