Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Talqı 1841 4 pikir 10 Şilde, 2019 sağat 11:56

Erejede «kompüter» deu qate

Orıs orfografiyasımen jazılğan soñ komp'yuter orıstıñ sözi. Ağılşınşası computer. Transkripciyası [kəmˈpjuːtə]. Francuzdar onı ordinateur deydi. Al bwl sözdiñ türikşesi bilgisayar. Biz onı jaña emlede kompüter dep qazaqşalağansıdıq. Bwl – qate. Qazaqşalaymız degen nietimiz dwrıs. Biraq qazaqşalau täsilimiz dwrıs emes. Biz de özge elder siyaqtı sırttan keletin bar sözdi audarıp öz sözimizben atauımız kerek, ne özimizdiñ dıbıs zañdarımızğa bağındırıp aluımız kerek. Biraq k jäne o dıbıstarınıñ tirkesimi qazaq tiliniñ tabiğatına jat. Sondıqtan bwl söz konfetti kämpit degen siyaqtı kämpüytir bolıp igeriledi. Kirme söz twtasımen qazaq tiliniñ ündesim zañına bağınıp twruı tiis. Key ğalımdar tipti kämpüytür dep soñına deyin erin ündesimin saqtap jazudı wsınadı.

Iä, qazaq tilinde ündesimniñ (singarmonizmniñ) eki türi bar: til (lingvaldı) (juan – jiñişke) jäne erin (labialdı) (erindik – ezulik). Qazaq tilinde erin ündesimi jazuda saqtalmaydı. A.Baytwrsınwlı eñbekterinen bastap qosımşalardıñ erindik türleri jüyege engizilmegen. Tildi jüyelegen tiltanuşı ğalımdar özara kelisip, solay dep şeşken. Eger biz erin ündesimin de jazuda belgileytin bolsaq, onda köptik jalğaudıñ jäne basqa da qosımşalardıñ türi altau emes, on eki bolar edi (-lor/-lör, -dor/-dör, -tor/-tör).

Wstazımız S.Mırzabekov: «Sender qazaqtıñ äuezin bwzıp söyleysiñder, tülki emes, tülkü, tülkülör dep söyleu kerek deytin edi. Qazaq tiliniñ orfoepiyası men orfografiyasınıñ ayırılatın twsı da osı ğana. Sondıqtan erin ündestigimen söyleudi orfoepiyanıñ enşisine qaldırıp, qosımşa jalğau jeñil bolu üşin «...tür» emes «...tir» küyinde jazğan dwrıs dep esepteymiz. Onday tiptik ülgi kirme sözderdi igerude bar: direktor – derektir, redaktor – redaktır, rektor – rektır, korrektor – kärektir.

Jaña emle kirme sözderdi qazaq tiliniñ işki zañdarına bağındıruğa negizdelmegen. Ondağı 23 baptıñ (69-91 b.b) barlığı «e ärpi ó ärpimen tañbalanadı»; «ş ärpi sh  ärpimen jazıladı» dep qazirgi jaña älipbide joq tañbalardı tüsindiruden bastaladı. Bwl – qate. Orıs nemese erteñ biz tikeley söz almasatın ağılşın jäne basqa tilderdegi qazaq tiline jat dıbıstar men dıbıs tirkesimderin qualay bersek, bizdiñ kirme sözderge arnalğan erejelerimiz bwnımen toqtamay, köbeye beredi. Biz 1956 jılı qabıldanğan orıs tiliniñ orfografiya jäne punktuaciya erejelerin («Pravila russkoy orfografii i punktuacii») qarap şıqtıq. Onda kirme sözderge arnalğan birde bir ereje joq. Alayda şetten eñ köp söz alatın osı orıs tili. Olar barlıq sözdi özderiniñ dıbıstıq zañdarına bağındırıp qoyğan. Erejelerinde bizdegi siyaqtı şetelşe jazılğan är sözge onı biz bılay jazayıq degen imenşek ereje joq.

Bijomart Qapalbek

Abai.kz

4 pikir