Senbi, 24 Tamız 2019
Alaşorda 2550 0 pikir 18 Şilde, 2019 sağat 10:58

Ertis üşin eges

Belgili alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbay: «Alaş Ordanıñ hatşısı, Ahmet Baytwrsınwlınıñ eñ senimdi adamdarınıñ biri edi degen Biahmet Särsenov turalı da, Ahmetjan Qozıbağarov turalı da eşteñe aytılmaydı. Osınday negizgi mindetterdi atqarğan twlğalardıñ işinen äli de jarıqqa şıqpağandarı köp. Bwlar turalı derekter kez-kelgen arhivte boluı mümkin», – deydi. Bizdiñ portalımızda jurnalist Azamat Qasımnıñ Biahmettiñ ağa-bauırları jaylı «Sergeldeñ keşken Särsenovter» attı maqalası jariyalanğan. Endigi orayda biz Alaş ideyasın ömiriniñ soñına deyin berik wstanğan adal ardager Ahmetjan Qozıbağarwlı turasında söz qozğamaqpız [1].

Alaştıñ asıl azamatı turalı «Qazaq» gazetindegi tarihi derekterden bölek, körnekti alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ, semeylik qalamgerler M. Kenemoldin, D. Seysenwlı, jas tarihşılar E. Rahmetullin, A. Sadırbaev, t.b. zertteulerindegi materialdar osı maqalamızdıñ jazıluına köp septigin tigizdi. Ğwlama ğalım Qayım Mwhamedhanovtıñ jeke arhivinen tabılğan jalğız suret negizgi qozğauşı küş, motivator ekenin aytuğa tiispiz.

Bwğılınıñ bwlası   

Alaş azattıq qozğalısınıñ asa belsendi qayratkeri, sayasat serkeleriniñ biri Ahmetjan Qozıbağarwlı bwrınğı Semey oblısı Bwğılı bolısınıñ Ätey auılında 1879 jılı 1 mamırda düniege kelgen. Onıñ ruı – tobıqtı jüzbenbet. Ataqtı şejireşi Mäşhür Jüsip Tobıqtınıñ eki balası Rısbek pen Däuletbek dep taratadı. Osı Rısbektiñ balası Mwsabay bi, odan Tölenqoja şığadı eken. Onıñ eki wlınıñ biri Şegir delinedi. «Şegirdiñ Qıpşaqqa bergen qızınan tuğan jieni – Jüzbenbet» deydi şejireşi [2]. Bwlay bolğanda jüzbenbet tobıqtınıñ jieni bolıp şığadı. Biraq qalay bolğanda da jien atımen bir qauım el bolıp taralğan atalar az emes.

Ahmetjannıñ äkesi auqattı kisi bolıptı, Abaymen zamandas, sıylas-sırlas adam eken. Qozıbağarovtar äuleti basıp şığarğan şağın kitapşadağı derekterge qarağanda, ğwlama Abaydıñ aqılımen Qozıbağar eki wlın Semey qalasında oqıtqan desedi [3]. Ahmetjan aldımen şaharda auılşaruaşılıq mektep-internatın tämamdaydı, sodan soñ 1900-1902 jıldarı Semey uezinde №4 emdeu bölimşesinde şeşekke qarsı eguşi bolıp jwmıs istepti.

Qozıbağar balası Ahmetjannıñ jastayınan alğır da qaysar, ör bolğanı turalı qızıqtı derekter aytıladı. Zertteuşi A. Sadırbaevtıñ jazuına qarağanda, ol elde bolıp jatqan sayasi-äleumettik jağdaylarğa öz pikirin bildirip, belsendi bolıp aralasqan. 1906 jılı 9 qañtarda mektep äkimşiliginiñ qatañ tıyım salğanına qaramastan, Peterburgtegi qaza bolğandardı eske alu şarasına oquşılardıñ qatıstırıp wyımdastıradı. Osı almağayıp kezeñde Ahmetjannıñ aqıl-oyı tolısıp, sayasi sauatı pisip-jetilip, tuğan halqınıñ bostandığı üşin küres jolına tüsuge belin bekem buadı. 1902-1906 jıldarı Ombı qalasındağı 4-jıldıq fel'dşerlik kursta oqıp, bilimin jalğağan ol Ombıdağı qoğamdıq-sayasi jwmıstardıñ ortasınan tabıladı.

1911-1912 jıldarı Semey qalasında tüsirilgen tarihi fotosurette aldıñğı qatardağı üş adamnıñ ortasındağı twlğanı ğwlama ğalım Qayım Mwhamedhanov «Ahmetjan Qozıbağarov» dep körsetedi. Som twlğalı, otırısı mığım, berik, äri özine senimdi jigit beynesi bayqaladı. Eki qolın keudesine ayqastıra wstap, qos janarı tik, ötkirleu bitken, tura qaraytın jas azamattı sol kezdegi «Qazaq» gazeti «pikirli, şın wltşıl jastarımızdıñ biri» dese, degendey-aq eken!

Ombıdağı kezeñinde ol «Birlik» jastar qozğalısına qatısıp, Äbilqayır Dosov, Janaydar Säduaqasov, Hamza Jüsipbekovtermen tanısadı. Keyinnen sovettik ideya jolına tüsken olardan Ahmetjannıñ ayırması, Alaş azattıq ideyasınan aynımay adal bola alğandığımen sipattaladı. Tipti ol wlınıñ esimin de «Alaş» dep qoyğan sanaulı twlğanıñ biri.

Ahmetjan Qozıbağarwlı Ombı däuirin tämamdağan soñ, 1906 jıldan 1918 jıldar aralığında Semey qalasındağı guberniyalıq auruhanada fel'dşer bolıp wzaq uaqıt qızmet etti. Al onıñ 1916-1920 jıldardağı almağayıp zamandağı batıl is-äreketteri, Alaş avtonomiyası jolında tik twrğan qabileti-qarımına arnayı toqtalamız.

Alaş avtonomiyasınıñ jwmısı toqtatılıp, Alaş Orda ükimeti taratılğan soñ, ağartu isiniñ quattı küşine süyengen alaş azamattarınıñ qatarında ol oqu-bilim jüyesin jolğa qoyuğa atsalıstı. Ahmetjan Qozıbağarov 1923-1927 jıldarda kooperaciya basqarmasınıñ törağası, keyinnen törağa orınbasarı qızmetin atqaradı.

Alaştıñ arıstay azamattarın quğındau isi bastalğan 1929 jılı  Ahmetjan da bwl twzaqtan aman qalmadı, ol 1932 jılğa deyin türmege qamaldı. Soñınan bolşevikterdiñ aytar ayıbı, tağar kinäsi däleldenbey bostandıqqa şığadı. Ol sanalı ğwmırınıñ soñında Almatı qalasında bolıp, 1932 jıldan bastap №2 kirpiş zauıtınıñ ambulatoriyasında meñgeruşi qızmetin atqarğan.

Negizgi mamandığı fel'dşer, biraq wltınıñ azattığı jolında basın bäygege tikken alaşşıl qayratker, bilikti wyımdastıruşı, qoğamnıñ belsendi twlğası Ahmetjan Qozıbağarov 1937 jılı 25 tamızda Semey türmesine qamalıp, atu jazasına kesiledi. Onıñ esimin mülde atauğa bolmay, tek jiırma jıldan soñ, 1957 jılı aqtalğan.

Alaş jolına adaldıq

«Tiri bolsaq – bir töbede, ölsek – bir şwñqırda» dep bätualasqan Alaş arıstarınıñ rezonanstıq däuiri – Ahmetjan Qozıbağarov ömiriniñ de jarqın paraqtarı. Ol tipti patşalıq Reseydiñ otarşıldıq sayasatı tım küşeygenin, halıq tağdırın oyınşıqqa aynaldırğanın Ombıda oqığan jıldarınan bastap sezdi. Qazaq wltına eñ auır tigeni – ata-babasınan ğasırlar boyı miras etip, bayağı köşpeli ömir dağdısına say, mal şaruaşılığın damıtudağı eñ tiimdi täsili şwraylı jerlerinen ayırıla bastauı edi. Orta jüz qazaqtarınıñ Resey imperiyasınıñ qwramına engen 1822 jıldardan bastap ğasırğa tolmay, qazaq dalasınıñ üşten ekisin jwmırına jwq qılmay qılğıtqan otarşıldardıñ ayausız äreketteri turalı wzaq oylanatın.

Azattıq – adamnıñ  ideya üşin şındıq jolında kürese alu mümkindigi. Erkindikke degen wmtılıs 1917 jıldıñ öliara şağında Semey şaharında jaqsı ürdistermen bastaldı. Ahmetjan Qozıbağarovtıñ ğwmırnamasın saralay kele, bwl kezeñdegi onıñ qızmeti men qoğamdıq negizdegi jwmıstarın negizinen üş arnada qarastıru bayqaladı. Olar: Alaştıñ tötenşe s'ezderine, eñ bastısı, wlı qwrıltay jiınına qatısuı, wlttıq partiya jwmısınıñ aymaqtıq, yağni Semey oblıstıq komitetindegi jwmıstarı jäne zemstvolıq basqaru jüyesindegi qızmeti. Soñğısına Alaş mektepteri men oqu-ağartu salasına qatıstı jayttar bağamdaladı.

Tarihtan belgili bolğanday, Semey oblıstıq qazaq siezderi 1917 jılğı säuirde jäne 1918 jılğı mamırda wyımdastırılğan. Alğaşqı Semey oblıstıq İ qazaq siezi 1917 jılğı 27 säuir jäne 7 mamır aralığında ötkizildi. Jaqıp Aqpaev törağalıq etken siezge Rayımjan Märsek, Şäkerim Qwdayberdiwlı, Ä. Ermekwlı, N. Qwljanova, S. Sabataev, B. Särsenov, H. Ğabbaswlı, J. Aymauıtwlı, M. Twrğanbaywlı siyaqtı qazaqtıñ belgili belsendi twlğalarınıñ qatarında bizdiñ keyipkerimiz Ahmetjan Qozıbağarov ta bar. Siezge Öskemen, Semey, Pavlodar, Qarqaralı, Zaysan jäne körşiles Reseydiñ Biysk uezderinen  jalpı sanı 200-den astam delegat qatıstı [4].

Osı jılı şilde ayında Ahmetjan Qozıbağarov Orınborda ötken İ Jalpıqazaq kişi qwrıltayına delegattıqqa wsınıladı, onda ol Semey oblısı qazaqtarı atınan Resey Qwrıltay Jinalısına №8 kandidat bolıp tirkeledi. Siez jwmıstarı uaqıtımen ötkizile kelip, soñı Alaş avtonomiyası jariyalanatın qwrılay jiınına wlastı. Wlt kösemi Älihan Bökeyhan osı demokratiyalıq bağıttağı twñğış wlttıq avtonomiyasınıñ törağası bolıp saylanadı.

Al 1917  jıldıñ qazan ayında Semey qalasında «Alaş» partiyası atınan alğaşqı siez ötkiziledi. Səken Seyfullin «Tar jol, tayğaq keşu» romanında: «Semeyde oblastnoy «Alaş» partiyasınıñ aşılğan  habarın  jazğan  edik» dep jazatın oqiğa osı. Siezde «Alaş» partiyasınıñ Semey oblıstıq uaqıtşa komiteti qwrıladı. «Alaş» partiyasınıñ Semey oblıstıq komiteti qwramına: Ä. Bökeyhan, R. Märsek, I. Älimbekwlı, A. Qozıbağarwlı, T. Qwnanbay, H. Ğabbaswlı, S. Düysenbiev, Ä. Ermek, M. Maldıbay, Ä. Moldabay, B. Särsenov engen. Siezde qaralğan eñ negizgi mäsele – «Alaş» partiyasın qalıptastıru jäne partiya müşesiniñ  qanday adamdar bola alatındığın ayqındau mäselesi edi [4].

«Alaş» partiyasınıñ Semey oblıstıq komiteti on bes müşeden twrdı. Komitet törağalığına Halel Ğabbaswlı saylansa, orınbasarı bolıp Ahmetjan Qozıbağarwlı bekidi. Komitet hatşılığına Sadıq Düysenbin, qazınaşısı bolıp Äniyar Moldabaev saylandı. Komitettiñ qwrmetti törağalığına Älihan Bökeyhan wsınıldı. Bwl oblıstıq komitetke «Alaş» partiyasınıñ şartnamasın jasau jükteldi. Komitet şeşimi boyınşa «Alaş» partiyasına: «Alaş partiyasınıñ programmasın jaqtırıp, jön körgen programmadağı mäselelerdi iske aynaldıruğa tırısatın kisi kiredi. «Alaş» programmasınan taymaytın, ötirik aytpaytın, şınnan qaytpaytın, jaqındıq, tuısqandıqqa büyregi bwrmaytın, düniege qızığıp satılmaytın, şınşıl, adal, tura kisi kiredi... «Alaş» partiyasına kiremin degen kisi osı aytılğan şarttardı oylap, tolğap, jüregi qalaytın bolsa ğana kiruge jön» delingen. Partiya şartında körsetilgendey, Alaş isine adal adam dep Ahmetjan Qozıbağarovtı aytsa boladı.

«Alaştıñ» oblıstıq komitetteri sol kezeñde wlt-azattıq qozğalıstıñ öristeuine, halıq arasında partiyanıñ ülken bedelge ie boluına zor üles qostı. Oblıstıq komitet müşeleri Ekinşi jalpıqazaq qwrıltay jiınına qatısıp, Alaş Orda ükimetiniñ ornauında ülken röl atqardı. Sonımen birge bwl komitetter bükilreseylik qwrıltay saylauında «Alaş» partiyasınıñ jeñiske jetuine atsalıstı.

Bas kösemmen baylanıs

Ahmetjan Qozıbağarwlınıñ jeke öziniñ kösem Älihan Bökeyhanmen kezdesui, özara baylanısın ayşıqtaytın sanaulı ğana derek bar. Onıñ biri – Älihannıñ 1917 jılğı 21 qazanda Semeyge kelui deytin aytulı oqiğa bolsa, ekinşisi – wlttıq miliciya jasaqtau isine jäne sot isin qwru jönindegi qatınas qağazdar.

Swltanmahmwttay arıstıñ qalamına ilinip, beyne bir  surettey saqtalatın mına joldarda Älihandı Semey halqınıñ, ondağı basşı azamattardıñ köñil-küyi men qimıl-qozğalısı tolıq sipattaladı. «Birsıpıralar Älihan kelgende qwttı bolsın aytuğa häm onıñ qılğan qızmetterine jürekteriniñ qalay riza bolğanın bildiruge qanday söz tabudıñ qamına kiristi. Qozıbağarov häm basqalar jas balalarğa jäne qara halıqqa Älihannıñ ömirin, qılğan qızmetterin söyledi» [5]. Mwndağı Ä. Bökeyhannıñ qılğan qızmetin söylep bergeni ras bolsa, onda Qozıbağarovtıñ tegin adam bolmağanın, el keleşegin oylağan Älihanday arıstı jaqsı, jetik bilgeni bayqaladı.

Arı qaray oqiıq: «Söytip otırğanda poezd tosıp avtomobil'men alıp keluge jibergen eki kisiniñ (Mwstaqım häm Tarabaev) bası körinip, kütip otırğan qwrmetti erimizdiñ kelip qalğanı bilindi. Al jwrt qadır kisisin körgende mwnday süysinbes. Ärkim türegelip ayaqbasqan jerinde quanıştan bir-eki minut esinen ayırılıp pa, äyteuir dağdarıñqırap twrdı. Ğalihan jwrtqa aman-sälem qılıp otırğan soñ, qara halıq atınan Şınjı Mwsataev kelgenine qwttı bolsın ayttı. Onan soñ komitet atınan Ahmetjan Qozıbağarov söyledi» deydi [5].

Osı arada bizdi Ahmetjanmen birge atalğan Şınjı Mwsataevtıñ esimi erekşe qızıqtıradı. Semey şärinen nebarı 75 şaqırım jerde Şınjı qıstauı bar. Jañasemey audanına qaraytın Znamenka auılınıñ şığıs jaq betindegi qara tastan qalanğan, biikteu zirat osıdan 100-120 jıl ömir sürgen Şınjı esimdi kisige arnalğan eken. Sol mañnıñ jalğız üylik qıstauındağı kisilerdiñ aytuına qarağanda, bay, auqattı adam bolğanğa wqsaydı jäne olar aymaqtağı twzdı tüyege teñdep, qalağa kire tartqan degen jalqı derekti aytadı. Qalay bolğanda da osı atalğan zirat biz aytıp otırğan Şınjı Mwsataevqa qatıstı ma, älde «Sarıarqa» basılımınıñ redaktorı bolğan Şınjı Kereybaevqa qatıstı ma, joq pa, aldağı uaqıtta ayqınday tüspekpiz.

Ahmetjan Qozıbağarwlınıñ Älihanmen baylanıstıratın ekinşi oqiğa wlt köseminiñ 1918 jılğı 25 mausımdağı hatınan körinedi. Ä. Bökeyhan 1918 jılı 25 mausımda

«Bek tığız.

Semey ueziniñ zemskiy upravasınıñ bastığı Ahmetjan Qozıbağarwlına.

Semey uezinen bolıs basına 30 milicioner aluğa qaulı qılındı. Osı jigitterdi toqtausız jiyasız. Jiılğan azamat, at Semeyge keledi.

Alaş Orda bastığı Ğalihan»

dep qoyğan nomer 2 qatınas qağazın joldaydı. «Nwsqauğa oray Ahmetjan Qozıbağarov ile-şala 26 mausımda Semey ueziniñ barlıq bolıstarınan at-äbzelderin saylap, 30 jigitten miliciya dayarlaudı qatañ tapsıradı» deydi tarihşı E. Rahmetullin [6].

Mwrağatşı M. Kenemoldinniñ jazuı boyınşa Semey uezdik Zemstvo basqarmasınıñ  törağası Ahmetjan  Qozıbağarovtıñ  Ombıdağı Əlihan Bökeyhanovqa uezdik qazaq sotı qwramın saylauğa baylanıstı jibergen jedelhatınıñ köşirmesi saqtalğan [7]. Onda:

«Ombı. Uçebnaya köşesi 86,

Bökeyhanovqa

Qırğız sottarınıñ mäselesi qanday?

Eger sot qwramı tañdaulı adamdardan twrsa, onda uezdik zemstvonıñ tötenşe qwrıltayın şaqıruğa keñes beremin. Biz sizden resmi telegrafhabarın kütemiz.

Uezdik zemstvo bastığı Qozıbağarov»

delingen.

Alğaşqı mektepter jäne «Sarıarqa»

«Qazaq» gazeti Qozıbağarwlınıñ fel'dşerlik jwmısı turalı jazadı. Al keyin özi qızmet etken Semey uezdik zemstvo basqarma öz wltın, öz halqın şınayı qwrmettegen azamat retinde körsetti. 1917 jıldıñ jeltoqsanınan 1918 jıldıñ naurızına deyin Qozıbağarwlı törağa qızmetine wsınıldı jäne demokratiyalıq saylauda basım tüsip, törağa bolıp saylanadı. 1918 jıldıñ naurızınan Alaş Orda atınan Semey uezdik şarualar men qırğız deputattarı Keñesiniñ müşesi, keyinnen törağalıq qızmet atqaradı.

Bwl kezeñde Alaş qalasında wlttıq bilim beru jüyesi qalıptasa bastadı. Oğan Semey oblıstıq jäne uezdik zemstvo basqarmalarınıñ kömegi tidi. Rayımjan Märsekwlı, H. Ğabbaswlı, A. Qozıbağarwlı basqarğan bwl zemstvo mekemeleri birqatar mektepterdiñ aşıluına jäne bwrınnan bar mektepterdiñ jüyeli bilim beruge köşuine oñ ıqpal etti. Mwratbek Kenemoldinniñ dereginşe, Ahmetjan Qozıbağarwlı qazaq mektepterin aşuğa jäne wlttıq pedagogika kadrların dayındauğa qatısqan. Bwl jwmısqa Männan Twrğanbaywlı, Mwhtar Äuez, Jüsipbek Aymauıtwlı, Äbikey jäne Qanış Sätbaevtar qatısıp, birge atqardı. Bwl kezde eki qazaq mektebi, bir mwsılman jäne orta bilim beretin äyelder mektepteri aşıldı [7].

1920 jılğa qaray jañadan aşılğan bastauış mektepter sanı jetpiske jetken. Degenmen, pedagogikalıq kadrlar men oqu qwraldarı jetispedi. Ol jöninde Ahmetjan Qozıbağarwlı «Qazaq» gazetiniñ 1918 jılğı16 qırküektegi № 265 sanındağı «Oqu qwraldarı» maqalasında osı özekti mäseleni kötergen.

Qozıbağarovtıñ qayratkerlik qasieti qalamgerlik qabiletimen de wştasıp jatadı. Joğarıda biz mısalğa keltirgen M. Kenemoldinniñ «Alaştıñ ardager azamatı» attı maqalasında «Qazaq» gazetinen keyin wlt ziyalıları şoğırlanğan «Sarıarqa» basılımına är jıldarı mañızdı taqırıptar jöninen türli maqalalar jazıp, redakciya jwmısına qolğabıs tigizip twrğanı aytıladı.

Ertis üşin eges

Qazrevkom (Qırğız revolyuciyalıq komitet) men Sibrevkomnıñ arasındağı jer dauı mäselesinde de atadan artıq tuğan Ahmetjannıñ qimıl-äreketi wlt müddesin qorğau jolınan tanbağanın körsetedi. «Alaştıñ bir arısı» attı maqalamızda Pavlodar uezi boyınşa qazaq jerin saqtau üşin küreske tüsken Ahmetolla Barlıbaev siyaqtı alaşşıl azamattardıñ maydanı Semey öñiri boyınşa da kürdeli jağdayda ötti. Qazaq dalasın bölşekteuge, Sibirge qosuğa janı qwştar I. Smirnov, M. Frumkin, V. Kosarev, V. Sokolovtardıñ şovinistik közqarasına tosqauıl qoyğan erlerdiñ sapında Qozıbağarov ta boldı.

«Ertis özeniniñ bergi betin qazaqtarğa qalsın da, arğı betin Sibirge qosayıq» degen ospadar, jönsiz bastama iske aspadı. Altay, Qosağaş qazaqtarınıñ Qazrevkom qwramına kiru nietin qostamağan Sibir revkom basşıları Leninge arqa süyep biraz jerdi tıs qaldırdı. Nätijesinde biz Qosağaş qazaqtarınan ayırılıp qalsaq ta, wlı Ertistiñ arğı betindegi biraz jerimizdi aman alıp qala aldıq.

Alaş mwrasın zertteuşi M. Kenemoldinniñ jazuınşa, «şığıstağı  qazaq jeriniñ  twtastığın  saqtap  qalğan  Əlihan  Bökeyhan  bastağan Ə. Ermekwlı, H. Ğabbaswlı, M. Əuezov, J.Aymauıtwlı, I. Mwstambaev, R. Mərsek,  A. Qozıbağarwlı  tərizdi  wlt  ziyalılarınıñ  eñbegi tıñğılıqtı zerttelip, tüpkilikti bağasın alğan joq».

Ahmetjan saldırğan auruhana

Alaşorda jwmısı toqtatılıp, uezdik komitettegi qızmetinen soñğı quğındau Ahmetjan Qozıbağarwlı öziniñ käsibi qızmeti – medicina salasına oraluğa septigin tigizdi. Bwl äulet müşeleriniñ estelikterinen belgili. Arıstan qalğan twyaq, esimin wlı ideya qwrmetine qoyıp atağan Alaş Ahmetjanwlı körnekti alaştanuşı ğalım Qayım Mwhamedhanovqa 1980 jılı hat jazadı. Bwl hatta 1921-1922 jıldarı Ahmetjannıñ Şıñğıstauda Arqat därigerlik bölimşesin basqarıp, guberniyalıq wyımdar men jergilikti halıqtıñ demeuşiligimen jinalğan qarjığa emhana salğanınan derekter beredi [8].

Semeydegi aralda. Sanmen belgileu boyınşa: 1) Ahmetjan Qozıbağarwlı, 2) Abdolla Beysekeev, 3) Temirğali Dolbin, 4) Qajen Belgibaev, 5) Isayın änşi. Fotosuret Q. Mwhamedhanovtıñ jeke arhivinen.

Fel'dşer Ahmetjan Qozıbağarwlınıñ ideyası boyınşa salınğan auruhananıñ qwrılısı 1921 jılı bastalıp, 1922 jılı ayaqtaladı. Mekeme ornalasqan Jänibek eldi mekeniniñ aynalası Arqat tauları men odan aqqan möldir sulı bwlaqtarımen közdiñ jauın alatın körkem jer. Bwl qazirgi Abay audanınıñ Qarauıl auılınan 70 şaqırım qaşıqtıqta bolğan edi.

Saman kirpişten qalanıp, töbesi temir şatırmen jabılğan auruhana eki ülken ğimarattan twrdı. İşi ağaş edennen jasalğan 16 bölme boldı. Al irgetası birıñğay tau tasınan qalandı. Jospar boyınşa mwnda keyinnen şağın qalaşıq qwrastıru oyda bolğan.

Auruhananıñ qwrılısın jürgizude Arqat taularınıñ twrğını, halıq arasınan şıqqan şeber Mendebay Arıstanbaev atsalıstı. Auruhanada meñgeruşisi Ahmetjannan basqa Ombı fel'dşer mektebin bitirgen Alpısbay Kökközov esimdi däriger de qızmet etken eken. Al medicinalıq mekeme medbikeleri Semeyden arnayı şaqırtılğan orıs äyelderi men qızdarı bolıptı.

Alaş Ahmetjanwlınıñ dereginşe, bwl kezde äulettiñ otbası müşelerimen ağayındı Aqtaylaq pen Nwrtaylaqtıñ qıstauında auruhanadan 3 şaqırım qaşıqtıqta twrğan. Alaş 1973 jılı tek irgetasınıñ qaldığı ğana qalğan osı auruhana qızmetkeri Äzimjan esimdi azamatpen söylesip, auruhananıñ keyingi jay-küyinen sır suırtpaqtaydı. Äzimjannıñ äñgimeleuine qarağanda, mekeme 1963 jılğa deyin saqtalıp kelgen.

Qozıbağarovtıñ qaraşañırağı

Ahmetjannıñ janwyasında äyeli – Twrar, ülken wlı Alaş pen Säten, Joşı, Sara, Räş esimdi wl-qızdarı bolğan. Qayratkerdiñ süyikti jarı Twrar Qozıbağarova ataqtı batır Bazaralı Qaumen balasınıñ nemeresi bolıp keledi. Abay bolıs kezinde itjekkenge aydatıp jiberetin Bazaralınıñ nemeresi Bekejan Kenesarinniñ derekterine qarağanda, ol jezdesi Ahmetjannıñ zamanında ör twlğa, adal azamat, eline janaşır, halqına qormal bolğanınan jazadı.

Twrardıñ esimi Näzipa Qwljanova wyımdastırğan alğaşqı alaş ädebi keşinen tanıs. 1914 jıldıñ küzinde wlı Abaydıñ ömirden ötkenine 10 jıl toluına arnalğan, semey jwrtşılığı tamaşalağan ädebi keşte ol «Birjan-Sara» spektaklindegi aqın Saranıñ rolin somdaydı.

M. Kenemoldinniñ maqalasında 1937 jıldıñ 26 tamızında NKVD organdarınıñ tergeu qwjattarında tüsken Ahmetjan Qozıbağarov otbasındağı adamdardıñ kim ekeni, jası qanşa bolğandığı jaylı derekter bar. Onda «A. Qozıbağarovtıñ 58, al əyeli Twrardıñ 43, ülken wlı Alaştıñ 19 jasta ekeni» körsetiledi. 1937 jıldan 19 jastı şegergende Alaştıñ tuğan jılı anıqtaladı: 1918. Alaş Ahmetjanwlı äke jolın quıp, medicina salası boyınşa qızmet atqarsa, Joşı Qozıbağarov – Qazaq SSR eñbegi siñgen ekonomist retinde belgili.

Alaş dep soqqan adal jürek stalindik qanqwylı jüyeniñ şırmauınan aman qalmadı. Onı tipti bol'şeviktik jüye üşin asa qauipti sanalğan alaşordaşılar tobında bolğanı üşin alpısqa da tolmağan ğwmırında bir emes, üş ret tas türme men quğın-sürginge saldı. Aqırında 1937 jıldıñ 9 qırküyeginde Şığıs Qazaqstan oblıstıq  NKVD  basqarması janındağı üştik Ahmetjan Qozıbağarwlın Sovet ökimetine qarsı küresken astırtın kontrrevolyuciyalıq wyım qwrıp, basşısı boldı degen jalamen ayıptap, atu jazasına kesti. Ükim 1937 jılı 11 qazan küni orındalğan. Alayda onıñ jazıqsız ekeni 1957 jıldıñ 28 qaraşasında Türkistan əskeri okrugınıñ Əskeri tribunalınıñ şeşimimen A. Qozıbağarovtıñ isinde eşqanday qılmıstıq əreket joq dep tauıp aqtadı.

HH ğasırdıñ alğaşqı şiregindegi alaşşıl azamattar käsibine adal berilgendigine qaramastan, qoğamdıq jwmıstarmen de qauırt äri qarbalasta aynalısuına tura keldi. Uaqıt qısıltayañ şaqta osınday dilgirlikti talap etti. Atadan artıq tuğan Ahmetjan Qozıbağarwlı aq halatqa qanday adal, kirşiksiz aq bolsa, Alaş müddesine de sonday taza, adal, aqiqatşıl boldı. Degenmen de onıñ alaş mwratı üşin jigerge tolı qızmeti men önegeli ömiri äli de tıñ zertteulerdi kütip jatır.

Ädebietter:

1, Qasım A. Sergeldeñ keşken Särsenovter // «Qazaqstan tarihı», 2018 j. 11 qañtar.
2, Köpeywlı M.J. Arğın-Tobıqtı şejiresi. https://qamba.info/site/book
3, Sadırbaev, A. Ahmetjan Qozbağarov. // Audan tınısı. 2009, 4 jeltoqsan. 4-b.
4, Alaş qozğalısı. Qamzabekwlı D., Tileşev E. – Almatı: Sardar, 2014.
5, Espenbetov A. Şığarmaları. 2-t. Astana: Foliant, 2012.
6, Rahmetullin E. Aybındı Alaş äskeri. // «Qazaqstan tarihı», 2018 j. 11
7, Kenemoldin. M. Alaştıñ ardager azamatı. // «Abay» jurnalı, 2011. №1.
8, Qayım Mwhamedhanov: hattar söyleydi. Almatı, 2016.

Zañğar Kärimhan

Abai.kz

0 pikir