Senbi, 24 Tamız 2019
Alaşorda 3908 1 pikir 19 Şilde, 2019 sağat 10:14

Jer üşin jantalas

«Er qazaq ejelden erkindik añsağan». Boyındağı tulap aqqan qızıl qanına azattıq degen jalqı da kieli wğımdı sıydırğan qazaq wltınıñ erkindikke qwştarlığına teñdesetin närse joq. Halıqtıñ sandağan jıldar men ğasır boyğı arman-nieti men amal-äreketinde azattıqtıñ iisi añqıp şığıp twradı, bwl qasietti jolda basın bäygege tikken wlılarımız qanşama. Düniejüzi tarihınan belgili, Şotlandiyanıñ erkindik süygiş has batırı jaularınıñ qolında darğa asılğalı twrğan soñğı sätinde de qaymıqpay, «Azattıq!» dep ayğay saladı. Bwl ömirşeñ ideyanıñ aspanğa, auağa taraluı bolatın.

Qazaq halqınıñ zañdı äri ädil şındıq jolında küreske tüsuine ayrıqşa ıqpal etken HH ğasır basındağı Alaş qozğalısı azattıq ideyasın jañğırtu jolında soñğı mümkindigi qalğanşa otarşıldıqpen ayqastı. Mwnday rezonans tudırğan aumalı-tökpeli zamanda wlt-azattıq kürestiñ basınan ayağına deyin qatısıp, öz maqsat-mwratın eldiñ müddesimen toğıstırğan tarihi twlğanıñ biri – Ahmetolla Barlıbaev.

Barlıbaev jaylı, aytulı azamattıñ ömiri men qızmeti turalı qwndı derekter bizge deyin de jazılğan. Ğwlama ğalım Qanış Sätbaevqa bilim bergen wstazdığı turasınan belgili jazuşı M. Särseke, qasietti Bayanaula öñirinen şıqqan onıñ ortası jaylı ölketanuşı, qalamger S. Baybosın, alaşorda qwramındağı qızmeti men wrpaqtarı turalı nemeresi, ğalım, filosofiya doktorı G. Barlıbaeva qalam terbedi. Bwdan bölek Alaş wlt-azattıq qozğalısı men oğan qatısuşı twlğalardıñ eñbegi men erligin ayqın körsetetin enciklopediyalıq eñbekter men är türli anıqtamalıq zertteulerge süyenemiz.

Barlıbaev tuğan Bayanaula

Ahmetolla Aqtaywlı Barlıbaev 1880 jılı Pavlodardıñ Bayanaula öñiriniñ Qızıltau bolısında düniege kelgen. Zertteuşi Saylau Baybosın 2012 jılı «Sarıarqa samalı» gazetine jariyalağan «Alaştıñ bir ardağı – Ahmetolla» degen jäne «Wlt teatrınıñ wltanın şegelep ketken adam» attı maqalalarında Bayanaula öñirindegi Şiderti men Öleñtiniñ boyın, Sileti men Kökşeni betke alıp jaylağan wlan-ğayır jerde düniege kelgen jaqsılardıñ esimin tizip şığadı. Onda qazaqtıñ twñğış käsibi rejisseri Jwmat Şaninnen bastap, «bwl künde atı wmıtıluğa aynalğan wlt ziyalısı Sälemhat Külenov, qazaqtan şıqqan twñğış geolog-ğalım Merğalım Qadılbekovter tuğan. Alaş qayratkeri Qoşke Kemeñgerovtıñ atajwrtı da osı Sarıtauda» dey kelip, Ereymentau audanına qarastı Boztal auılınıñ mañı Pavlodar uezdik Alaş komiteti törağasınıñ orınbasarı bolğan Ahmetolla Barlıbaevtıñ da kindik qanı tamğan jer ekenin basa aytadı [1].

Tegi jöninen Ahmetollanıñ arğı ataları, äulie Mäşhür Jüsiptiñ auzına ilingenine qarağanda, tegin adam bolmasa kerek. Mäşekeñniñ 1910 jılı jazğan «Ermen saparı» attı öleñinde Bayanaula jeriniñ qadir-qasietin jırlay otırıp, «Mırzağa qanday deseñ, qosıladı Balası Aqtay, bolıs Barlıbaydıñ. Elimde sonday-sonday mırzalarım, Gül eken bozbalağa meniñ barım» dep däripteydi [2]. Dey twrğanımen, zertteuşi S. Baybosınnıñ jazbalarındağı Süyindikten Suğınşı, odan Şumanaq – Qwlboldı bolıp, odan Twlpar, odan Bolat dep taratqan şejiresinde Barlıbay Ahmetollanıñ tikeley tuğan atası emestigine köz jetkizedi. Anığında äkesi Aqtay Barlıbaydıñ ağası Dändibaydan tuadı eken de, balası bolmağan Barlıbay bauırına salıp alıptı. Ağayındı Dändibay men Barlıbay öz däuirinde däuletti, bedeldi adamdar bolğanı, Barekeñniñ Bayanaulanıñ sırtqı qwramındağı Qaramola bolısın 20 jıl basqarğan basşı ekenine derekter keltiredi. Joğarıda öleñinde Mäşekeñniñ «Bolıs Barlıbaydıñ» dep otırğanı sondıqtan.

(Ahmetolla Barlıbaev jarı Külända Erjanovamen)

Al öz äkesi Aqtay anau-mınau at kötere almaytın eñjeñdi qazaq bolğanğa wqsaydı. At kötere almağan soñ, arbamen jüretin Aqtaydı tört jigit kilemge salıp köterip aladı eken deydi S. Baybosın el äñgimelerine qwlaq türip [1].

Ahmetolla Barlıbaevtıñ jeke ömirbayanı turalı aşıq internet alañdarında mardımdı derekter az. Tipti bügingi künniñ buını susap otırıp bas qoyatın Uikipediyadağı mälimet te tım qısqa-aq. Onda «Ahmetolla Barlıbaev – mwğalim, 1911-1917 jılı Pavlodardağı 2 sınıptı orıs-qazaq uçilişesinde sabaq bergen. 1911-1914 jılı osı uçilişede Qanış Sätbaev, Jüsipbek Aymauıtov jäne tağı basqaları bilim alğan. Alaş partiyasınıñ müşesi (1917-1919), Bükilqazaqtıq twñğış qwrıltayğa qatısqan (1917), sot müşesi, Türksib temir jolı covettik halıq komitetiniñ prokurorı bolğan (1920-37), 1937 jılğı quğın-sürgin qwrbanı» dep qısqa qayırğan. «Alaş qozğalısı» anıqtamalığı da Uikipediyadağı şağın derekti sol qalpında qaytalay jariyalağan.

Ataqtı Şäken Aymanovtıñ ağası Şäybaydıñ esteliginen A. Barlıbaevtıñ Semey mwğalimder seminariyasın 1911 jılı bitirip kelgenin bile alamız. Jas kezindegi qızıqtı estelikterdi tarqata aytqan Ş. Aymanov bala Mahmwttıñ  (Swltanmahmwt) ekeuiniñ aldımen moldadardan sabaq alıp bastağanın jazadı. «Biz osılayşa küyeu Mağzwm, Saduaqas moldalardan da birge oqıp, balalıq şağımızdı birge ötkizdik. Tek 1911 jılı ğana bizdiñ auılğa Semeydiñ mwğalimder seminariyasın bitirgen Ahmetolla Barlıbaev deytin mwğalim kelip, üş bölimdi bir klastıq orısşa mektep aştı da, men soğan auısıp kettim. Swltanmahmwt mwsılmanşa oqıp qalıp qoydı. Biraq qıs bölinip, jaz ılği tabısıp jürdik» deydi [3].

1911 jıl degende eske tüsedi, Qayım Mwhamedhanovtıñ jeke arhivinen tabılıp, biz jariyalap jürgen qwndı tarihi suret te sol jılı tüsirilgen. Sonda alaştanuşı ğalım üşinşi qatarda sol jaqtan ekinşi adamdı Ahmetolla Barlıbaev dep körsetedi [4]. Kiim kiisi men jas mölşerine qarağanda ol jas studentke wqsaydı. Bwğan deyin zerttelgen Amanbay Şegirovten bar-joğı bir jas ülken delinse de, fotosurette kerisinşe, birneşe jas kişi sekildi körinedi eken. Qalay bolğanda da avtordıñ qatelesui mümkin ekenin eskerip, mwnda A. Barlıbaev bwl surette bar-joğın tekseru isimen aynalısa da beretin bolamız.

Bir anıq fakt, Ahmetolla Barlıbaevtıñ Alaş qozğalısı qayratkerleriniñ qatarında jürip, el täuelsizdigi jolında qıruar eñbek etkeni. Ahmetolla Aqtaywlı halıqtıñ wlt retinde aman qaluı tek qana bilim men ağartuşılıqta ğana emes, öz tağdırın özi şeşui men wlt retinde azat boluında dep tüsindi. Olar tek qana täuelsiz wlt bolıp qana qazaqtar öz wltınıñ nağız tarihın jasay alatının tereñ tüysindi. Qazaqtıñ wlı oyşıldarı – alaşordalıqtar bastı dünieni jasap ketti: belsendi bolu, azat bolu sındı ideyalardı siñdire otırıp qoğamdıñ oylau jüyesin tübegeyli özgertti.

Alaş jäne Ahmetolla

Aqtay balası Ahmetolla adam tağdırın alasapıranğa salğan 1917 jılğı oqiğalarda qanday arpalıstardı basınan ötkizgenin ömirbayandıq derekterge süyene otırıp bayandap şıqpaqpız. Bwl kezeñde azamat Alaş partiyasınıñ Semey oblısı Pavlodar uezi  boyınşa jetekşileriniñ biri, naqtıraq aytqanda, uezdik jer basqarması orınbasar bastığı qızmetin atqarğan. Al 1918 jılı jeltoqsanda ötken alaşordalıqtar s'eziniñ reviziyalıq komissiya müşesi boldı. Keyinnnen uezde sovet ükimeti ornağanda uezdik revkomnıñ qwramında türik bölimin basqarğan.

Uezdik jer basqarması 7 adamnan qwraldı. Onıñ törağası Stepan Sergeeviç Zefirov – Kazan' zañ universitetin bitirgen bayanauıldıq sot bolatın. Törağanıñ orınbasarı, joğarıda atap ketkenimizdey, Ahmetolla Barlıbaev – orıs-qazaq uçilişesiniñ mwğalimi, al basqarma müşeleri: I. Badisov, G.K. Garan'kin, A.M. Jalautdinov, N.P. Çernışov jäne D.V. Bespalov-Maurat sındı azamattar bolğan [5, s. 27-28].

Basqarma müşeleri uezdiñ köptegen özekti mäselelerin talqılauda pikir almastırıp, Jer Basqarması jwmısınıñ negizgi bağıttarın ayqındadı, olardıñ qatarında: «…aymaqtıñ şaruaşılıq jäne ekonomikalıq jağdayın damıtu»,  «…jarlı-jaqıbaylardıñ basındağı qarjılıq qiındıqtardı azaytıp, olardı auqattı adamdarğa auıstıru, qalalıq käsiporındardağı, wlttıq densaulıq, bilim beru salasındağı  jwmısşılardıñ jağdayın jaqsartu», «…auıldıñ mädeni deñgeyin jaqsartu», «…jaña jäne jaqsı ömir süru üşin barlıq twrğındarğa mümkindik beru» sındı basımdıqtarğa män berildi. Birinşi jer Basqarmasınıñ qwrmetine Pavlodarda «qırğız jäne şarua balaların ärtürli käsipke üyretetin» halıqtıq üy jäne tehnikalıq uçilişe aşudı wyğardı. Jäne onı qarjılandıruğa jäne oquşılardıñ qarjısın  jer qazınasınan aludı şeşti.

Pavlodar İ uezdik siez 1918 jıldıñ 15 aqpanında ötkizildi. Siezde, negizinen, wlt qazınası mäselesi qarastırıldı. Siezge qatısuşılar Alaş qozğalısın qoldap, tilektestikterin bildirip, oğan qarjılay kömektesuge bätualastı. Birqatar qarjılı azamattar Alaş qazınasına aqşalay kömek beretindikterin bildirdi. Al İİ uezdik siez 1918 jıldıñ 23-26 mausımında ötkizildi. Bwl kezde oblıstıq jäne qazaq komitetteriniñ küşimen Pavlodarda sovet ükimeti qwlatılğan bolatın. Osı siezde Alaşordanıñ Pavlodar uezdik Keñesi qwrıldı. Keñeske 5 müşe endi. Törağası – Q. Berdalin, orınbasarı A. Barlıbaev, müşeleri: I. Bädisov, M. Jäleldinov, O. Küzembaev. Alaşordanıñ Pavlodar uezdik Keñesi Semey oblıstıq Alaş komitetine wyımdastıru, Alaş ideyaların nasihattau jwmıstarına ülken kömek jasadı [6].

(Ahmetolla Aqtaywlı  Pavlodar oblısındağı orıs-qazaq uçilişesiniñ wstazdarınıñ ortasında. Soldan oñğa qaray: 1. Terent'ev Vladimir Nikontoviç (matematika, sızu, än sabağı, suret), 2. Çemodanov Vasiliy (din sabağı), 3. Ovsyannikov YAkov Gennadieviç (uçilişe meñgeruşisi, jaratılıstanu), 4. Karimov – mulla tatar meşitiniñ moldası (islam, qwran), 5. Sätpaev Äbikey Zeyinwlı (ädebiet, tarih, geografiya). Twrğan: 6. Alekseev Nikolay Ermiloviç (orıs tili), 7. Barlıbaev Ahmetolla Aktaywlı (matematika).  

«Sibirskaya reç'» dep atalatın Ombı gazetiniñ 1917 jılğı qaraşadağı sanınan belgili bolğanday, Ä. Bökeyhan, A. Baytwrsınwlı, M. Dulatwlı, A. Birimjanwlı, Dosjanov jäne Omarov sındı Alaştıñ belgili qayratkerleriniñ qol qoyuımen jazılğan jedelhat Orınbordan Pavlodar uezdik qırğız komitetine joldanadı. Qazaq halqınıñ tağdırına alañday otırıp olar bılay jazadı: «…Elde anarhiya jayladı... Ärbir halıq öz tağdırın, özin-özi qorğau jolın oylaytın sät tudı. Eger biz qol qusırıp qarap otırsaq, qazaq halqı üşin mwnıñ artı ornı tolmas ökinişke alıp keledi. Bizder, qazaq halqı öz ömirimizdi, otbası qwndılığımızdı saqtaudıñ jolın oylauımız kerek. Qazaq halqı öziniñ töl halıqtıq miliciyası boluı kerek… Jalpıqırğızdıq s'ez şaqırıp, qwrmetti halıqtıq aqsaqaldar men ziyalı qauım ökilderimen aqıldasıp, qazaq miliciyasın wyımdastıru mäselesin talqılauımız kerek. S'ezde qazaq halqınıñ ömir süru mäselesi qaraladı. 5 jeltoqsanda Orınborda eki eldimekenniñ aqsaqaldarı men intellegenciya ökilderinen delegat jiberuge şaqıramız».

1918 jılğı esep boyınşa ekinşi s'ez (birinşisi 1917 jılı şildede) Orınborda ötti. Tarihi ädebietterde s'ez dep atalıp jürgen Orınbordağı ekinşi jiındı alaştanuşı ğalım Swltan Han Jüsip mırza qwrıltay jinalısı dep ataudı wsınadı. Wlt qwrıltayınıñ bastau tarihı tım tereñde jatır, qazaq wltınıñ arğı tegi saqtar men ğwndar däuirinen tamır alatın qwrıltay jinalısın şaqıru HH ğasırdıñ basındağı Alaş arıstarınıñ da asıl armanı edi.

Wlt mäselesin talqığa salğan wlı qwrıltayğa Pavlodar uezinen Ahmetolla Barlıbaev pen Qabış Berdalin qatıstı. Qwrıltay qazaq ölkesiniñ avtonomiyasın jariyalap, 25 adamnan twratın Wlttıq Keñes (Ükimet) qwrdı. Onıñ törağası bolıp Ä. Bökeyhan tağayındaldı. Onda «tötenşe miliciya» (wlttıq äsker) jäne Resey Federaciyasınıñ qwramında Qazaq avtonomiyası bolıp qwrılğan «Alaş» bağdarlamalıq qwjatı bekitildi.  Onda jergilikti özin-özi basqaru forması bolıp jwmıs istep twrğan Zemstvo belgilendi. «Zemstvo, – Ä. Bökeyhan atap ötkendey, – jwrt özi saylap qoyatın mäjilis mekeme. Jwrttıñ közi, janaşırı, küzetşisi, qamqorı, qorğauşısı. Twrmıs-tirşilikte zemstvo bilemeytin is bolmaydı. Zemstvo üş orında, üş därejede boladı: bolosnoy, ueznoy, oblosnoy» [7].

Orıstıñ Imperatorlıq geografiyalıq qoğamı Semey bölimşesiniñ müşesi bolğan Ä. Bökeyhan, Şäkerim qajı, R. Märsekov, erli-zayıptı Qwljanovtar, H. Ğabbasov, M. Twrğınbaev, Ä. Sätbaev, M. Äuezov sekildi 15-tey qazaq twlğasınıñ qatarında Barlıbaev ta bar.

1920 jıldıñ jazında sayasi jağday müldem kürdelene tüsti, bir jağı bol'şevikterdiñ, ekinşi taraptan kolçaktik äskerdiñ keluine baylanıstı Alaşorda wyımı jwmısınıñ berekesi qaştı. Alaş jaqtauşılarınıñ isine tüsu odan äri jalğasa berdi. Uezde Alaş niettesteri men müddelesterin twtqındau isi jürdi. Mwnday quğınğa uezdegi betkewstar azamattıñ biri – Ahmetolla Barlıbaevtıñ aman qaluı mümkin jağday da emes. Pavlodardan Gubrevkomğa joldanğan jedelhatta «…Bayanauıldan kelgen aqpar boyınşa mwnda alaşordalıqtarmen baylanısta bolğan qazaqtardıñ aqgvardiyalıq wyımı aşıldı. Olar köteriliske şıqpas üşin onıñ aldın alıp eskertu üşin twtqınğa alu jürgizildi. Sonday-aq qırğız eldimekenine ülken ıqpal etip otırğan urevkom jäne türik böliminiñ basşısı Ahmetolla Barlıbaev kepil adam retinde twtqınğa alındı» delingen [5].

Jer üşin jantalas

Alaş avtonomiyası 1920 jılı şıqqan Qazrevkom şeşimimen taratıldı. Qazrevkom qwramına engen Barlıbaev mwnda da bos qarap jatpadı. Bwl kezde Pavlodar uezin Semey guberniyasınıñ qwramınan  şığaradı da, onı Sibirrevkomına qosudı köksegen wlıorıstıq şovinizm dertine şaldıqqandar bas köteredi. Qazaq dalasın bölşekteuge janı qwmar I.N. Smirnov 1920 jılğı qañtar ayınıñ bas kezinde Pavlodarağı Qazrevkom basşılarınıñ Ombığa tikeley bağınışıtı etudi swrağan ötinişin quana-quana qoldap, tek Ombığa emes, Sibirrevkomına qosa saludı közdeydi. Alayda osı komitet müşeleriniñ bwl wsınısqa qarsı şıqqandarınıñ arasınan A. Barlıbaevtıñ da esimi kezdesedi. Demek, jer astı men üsti qazınağa tolı qazirgi Pavlodar oblısınıñ Qazaqstan qwramında mäñgilik qaluında ölşeusiz üles qostı. Öytpegende Pavlodar oblısı aldımen Sibirge ötip, keyinnen Reseydiñ qwramında birjolata keter me edi...

A. Barlıbaevtıñ el üşin etken eñbekterin, qıruar qızmetin saralağan  kezde negizinde onıñ mwğalim degen märtebeli mamandığına qosa, közi aşıq, ziyalı twlğa retinde wlt tağdırın şeşetin daulı mäselelerde halıq müddesin qorğağanın eskeruimiz abzal. Ol Alaş qwramında da, sovettik ideologiya astında da negizi, asa qajetti, dilgir mäseleni der şağında qozğap, kötere aldı. Onıñ eñ mañızdısı – qazaq jeriniñ bölşektenbeui, özi tuğan, ömir sürgen ölkeniñ jat qolına ketpeuin qadağalau isi boldı.

Osılayşa ol bir qisıq jol bwrañdağan ömir tolqınında qaqpaqılğa wşırap, mañayındağı adamdardıñ körsetuimen türme dämin de tatadı. Atadan qalğan en däuletti tar zaman kelerdiñ aldında basqa kisiniñ atına jazu sebep boldı ma, äldeqanday basqa da jağdaylar äser etti me – jazasın jeñildetken bolıp onı Türksib temir jolı covettik halıq komitetine jwmısqa aydap jiberedi.

Qanışqa berilgen esep-qisap

Ahmetolla Aqtaywlı – qazaqtıñ ruhani mädenietindegi jaña dünietanım men jaña közqarastağı adamdardı dayındauşı, talanttı jandardıñ bolaşağına ümit sıylauşı. Jaña bilimniñ jarşısı. Ahmetolla Barlıbaev sındı wlt ağartuşısı äri pedagogi üşin bilim tek qara bastıñ qamı üşin ğana emes, adam damuınıñ fundamental'dı negizi bolıp sanaladı. Qazirgi kezde biz ruhani jañğıru mäselesin köp aytamız, alayda bwl izgi oylar bwdan 100 jılday uaqıt bwrın qır tösinde qalıptasqan jağday bolatın. Ahmetolla Barlıbaevtıñ ömirinde jarqın iz qaldırğan tağı bir aytulı twlğanıñ biregeyi – Qanış Sätbaev. Ol eñ süyikti de üzdik şäkirtteriniñ biri boldı.

Bwl turalı derekterdi biz belgili jazuşı, derekti prozanıñ maytalmanı Medeu Särsekeniñ Qanış Sätbaev ğwmırnamasına arnalğan kitaptarınan oqi alamız. Astana qalasındağı «Foliant» baspasınan şıqqan «Qazaqtıñ Qanışı» attı 960 bettik derekti ğwmırnamalıq romanda ardaqtı wstaz ben bala şäkirttiñ baylanısı qızıqtı bayandaladı. Şığarmanıñ 27-betinde Pavlodar uezindegi halıq sanı men ondağı bilim ordalarınıñ hal-ahualı jäne mektep mwğalimderiniñ alğaşqı buını jaylı ayta kelip, «Öz ortasınan üzdik şığıp, orıs oquın erte meñgergen Ahmetolla Aqtaywlı Barlıbaev ta köp jıldar ağartuşılıq qızmet atqarğan» degen sipattama beredi [8].

1909 jılı aşılğan  eki basqıştı orıs-qazaq uçilişesinde bilim alıp jatqan Qanışqa esep jaylı wğımdı üyretken Ahmetolla Barlıbaev bolıp şıqtı. «– Esepsiz ömir joq, esepsiz adamzatqa ösu de joq, balalar, – dep bastaydı ol sabağın, – özderiñ oylañdarşı, jeke-dara alğanda bes iä on degen ne söz? Eşqanday män-mağınası, salmaq, qwnı joq, işeyin bir ataular tizbegi. Mısalı, bir, eki üş, tipti jüz deyik. Osıdan ne wqtıñdar? Al endi osılardıñ qasına äldeqanday zat tirkep aytalıqşı. Mısalı, üş ögiz, bes tauıq, jüz som delik. Nemese bizdiñ sınıptı on bes oquşı bar, olarğa bir mwğalim sabaq berip twr desek? Birden tüsinikti: san sapağa aynalıp, sanamızda sınıptıñ kölemi, onda neşe kisi otırğanı jayında naqtılı wğım payda boladı...» dep bala wğımına jäne jas erekşeligine say täptiştep tüsindiredi.

Bilim – adam janın, onıñ ruhani mädenietin damıtatın quattı qwral. Wstaz Barlıbaev tüsinigindegi bilimniñ küşi jaylı tuğan nemeresi,  filosofiya ğılımdarınıñ doktorı Gauhar Ğinayatqızı bılay tarqatadı: «Onıñ tüsiniginde adamgerşilik, bilim, eñbek adaldığınıñ bilik pen baylıqtan erekşeligi sonda: bilik pen baylıq – şekteuli, uaqıtşa, adam ömiriniñ mäñgilik emes atributtarı bolsa, al bilim, eñbek, mahabbat pen qayırımdılıq – adam ömirin asqaqtatatın mäñgilik qwndılıqtar» [9]. Osınday adam janın jılıtatın izgi ideyalarmen bilim bergen Barlıbaevtıñ aldınan ötken mıñdağan şäkirttiñ üzdigi bolıp Qanış Sätbaevtıñ mañdayı jarqıray körindi. Tarihi sabaqtastıq degen qoysın ba, uçilişeni merziminen bwrın üzdik tämamdap, Semeydegi mwğalimder seminariyasın tauısqan Qanış Tom tehnologiyalıq institutında oqıp jürip «Algebra» oqulığın jazıp şığadı!

(A. Barlıbaevtıñ soñğı sureti)

Ärine, şäkirt pen wstazdı baylanıstıratın dünieler mwnımen şektelmeydi. Ahmetolla Qanıştıñ ağası, belgili qoğam qayratkeri, pedagog Äbikey Zeyinwlı Sätbaevpen dos-jar bolğan jäne üy işi, ayaq-tabaq alısıp degendey jaqın aralasqan desedi. Mwğalimniñ jarqın jüzi beynelengen köptegen tarihi fotosuretterde ol Äbikey Sätbaevpen qatar otırıp tüsedi. Ahmetolla Barlıbaevtıñ äyeli Külända Erjanova Qarjas ruınan şıqqan edi, sonısımen ol Sätbaevtardıñ jaqın tuısı bolatın. Bayqağanıñızday, eki äuletke jaqın, däneker sebepter barşılıq.

Stalindik jazalau sayasatı eñ aldımen bilimdi adamdardan seskenip qorıqqanın tarihşı ğalımdar däleldep jür. Bilimdi adamnıñ qolında qaruı bar adamnan eki ese küşti ekenin bilip twr ğoy. Qazaqtıñ nebir asıl erlerin jalmağan zwlmat jüyeden Ahmetolla Barlıbaev ta aman qalmadı.

«Bizdiñ süyikti däriger»

Jalpı Barlıbaevtar birneşe ağayındı: ülken apayı Rımjan – 1926 jılğı Parijdegi körmede jasap şığarğan ädemi twskiizi üşin arnayı marapat alğan ismer äyel, qolöner şeberi. Gauhar Ğinayatqızınıñ aytuınşa, 1958 jılı 80 jasqa tolğanda Rımjan Barlıbaevanıñ jwmıstarı Mäskeu körmesine qoyılıp, qomaqtı sıyaqı alğan eken. Onıñ eñbegi qazir de QR Ortalıq memlekettik tarihi mwrajayında saqtalıp twr.

Al kenje inisi Habib birinşi qazaq professorı, däriger, talanttı terapevt bolatın. Ahmetollanı atqan qayğılı oqiğadan keyin onıñ otbası men balaların öz qamqorlığına alğan adam – onıñ osı bauırı boldı [9].

Qazaqstannıñ barlıq joğarğı buın därigerlerin tälim berip tärbielegen Habib Aqtaywlı da tegin adam emes. Otandıq medicina ğılımında ülken iz qaldırğan ol respublikağa tanımal öner adamdarın jäne lauazımdı twlğalardı emdeytin joğarı sanattı däriger bolğan.  Qazaqstannıñ birinşi hatşısı J. Şayahmetov, Ministrler Keñesiniñ törağası N. Oñdasınov, ataqtı aqın Jambıl Jabaev jäne özge de adamdar Habibtiñ ayalı alaqanınıñ tabın sezgen eken. Bärimiz jaqsı biletin «Bizdiñ süyikti däriger» fil'mindegi eñ bastı keyipkerdiñ prototipi de osı kisi.

(Habib Barlıbaev jarı Jamal Qadırbaevamen)

Jan jarı Külända Erjanovamen jarasıp, baqıttı ömir keşken Ahmetollanıñ öz kindiginen Ğinayat, Hälel degen wldarı, Kamal jäne Nağima degen esimdi qızdarı bar. Bwlardıñ barlığı da joğarı bilim alğan, eldiñ är qilı salada damuına ülesterin qosqan. Ğinyat Ahmetwlı Mäskeudiñ türli tüsti metalurgiya institutın Qonaevpen birge bitirgen ğalım bolsa, qızı Kamal därgierlik oqudı tauısıp, Jambıl aqınnıñ jeke därigeri retinde qızmet etipti. Ahmetollanıñ ekinşi wlı Hälel QazWU fizika fakul'tetin qwrğan ğılım qayratkeri, belgili fizik retinde belgili, kişi qızı Nağima medicina mamandığınan alısqa wzamağan, ol ğılım doktorı därejesin ielengen. Osınday Ahmet wrpaqtarı qiın sätte qol wşın berip, qoltığımen demep, er jigitke tän erlik körsetken, ülken ağasınıñ wl-qızdarın quğın-sürgin men är türli ayıptaular men qısımdardan aman alıp qalğanı Habib Barlıbaevqa alğısın bildiredi. Al Habibtiñ Hatiyat attı wlı bilim salasınıñ qayratkeri bolıp er jetse, qızdarı Kollontay, Säule jäne Laura tilşi-ğalım jäne jurnalistika salası boyınşa otandıq ğılımdı damıtuğa üles qosqan. Äsirese biz telefon arqılı tildesken Säule Barlıbaeva tarih ğılımı doktorı bolğanımen qoymay, körkem gimnastikadan SSRO çempionı atanğan erekşe jan bolıp şıqtı.

(Ahmetolla Aqtaywlı Barlıbaev jarı jäne balalarımen)

Barlıbaevtardıñ üşeuiniñ de: Rımjan, Ahmetolla jäne Habibtardıñ esimderi Qazaqstan enciklopediyası men Bayanauıl, Pavlodar oblısınıñ enciklopediyalarına engizilgen.

Azamattı ardaqtau

Qazaq wltınıñ bilimin jetildirudi közdep, oy-armanın iske asıruda ter tökken, azattıq jolında belsene küresip jürip, 37-niñ oyranında opat bolğan Ahmetolla Barlıbaev Almatı oblıstıq sotınıñ şeşimimen 1957 jılı 8 mamırda aqtaldı. Ol özi sekildi Otannıñ erkindigi men täuelsizdigi üşin ömirin qiğan azamattarmen birge Almatı qalasınan alpıs şaqırım jerdegi jañalıq auılınıñ mañında jerlengen. Qazirgi kezde onıñ aruağı mäñgilik damıldağan jerge sayasi repressiyanıñ jazıqsız qwrbandarına arnalğan memorialdıq keşen men biik stella twrğızıldı. Bwl biik stellada özi sekildi tağdırlas jandardıñ esimderi oyılıp jazılğan. Jañalıqtağı memorialdı keşenge jıl sayın aruaqtardı, ruhı ölmes azamattardı eske aluğa elimizdiñ tükpir-tükpirinen adamdar, äsirese qayratker atalardıñ wrpaqtarı jinalıp twradı. Juırda ğana jariyalanğan aqparat boyınşa, mwnda jaña muzey de aşılıp halıq igiligine wsınılğan.

Azattıq – Alaş asıldarınıñ gumanistik közqarasınıñ eñ bastı äri eñ mañızdı kilti. Azattıqtı olar bar erik-jigerimen alğa wmtıluşılıq, otarşıldıq pen zwlımdıq, ädiletsizdikke öz bolmısıñmen, jan-täniñmen birge qarsı twra aluşılıq, ideal üşin şındıqqa da qarsı twra alatın küş dep bildi jäne solay sendi de. Ahmetolla Barlıbaevtıñ sovet ükimeti twsında küştep jasırılğan mwrası, qızmeti men ömiri büginde täuelsiz qazaq tarihnamasında Alaş kezeñin zertteu twrğısınan mol paydağa keneltedi. Sebebi mwnıñ astarında wlt üşin wlı qwndılıq bola sanalatın Azattıq filosofiyası jatır edi.

Ädebietter:

  1. Baybosın S. Alaştıñ bir ardağı. // Sarıarqa samalı, 2012 jıl, 27 jeltoqsan
  2. Köpeywlı M.J. Köp tomdıq şığarmaları. 1 tom. – Almatı: Alaş, 2003. – 504 b.
  3. Aymanov Ş. Zamandastarı Torayğırov turalı. // http://toraygirov.pavlodarlibrary.kz
  4. Kärimhan Z. Bir surettiñ sırı. // «Qazaqstan tarihı» portalı. 2017, 05 jeltoqsan
  5. B. Hazırov. Gor'kiy sled jestokogo vremeni.  Pavlodar. NPF EKO, 1986.
  6. Tileşov E.E., Qamzabekwlı D. Alaş qozğalısı. Enciklopediyalıq anıqtamalıq. Almatı: Sardar, 2014.
  7. «Qazaq» gazeti / Bas redaktor Ä. Nısanbaev. – Almatı: «Qazaq enciklopediyası» Bas redakciyası, 1998. – 560 bet.
  8. Särseke M. Qazaqtıñ Qanışı. Astana: Foliant, 2018. – 960 b.
  9. Barlıbaeva G.G. Ahmetolla Barlıbaev – prosvetitel', vidnıy deyatel' dvijeniya «Alaş».

Zañğar Kärimhan

Abai.kz

1 pikir