Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Qwyılsın köşiñ 1577 15 pikir 9 Qazan, 2019 sağat 11:57

Qandastar Qıtayda tuğanı üşin kinäli me?

Nege ekenin bilmeymin, Otanğa oralğannan keyin, postkeñestik keñistikte tuğan jer turalı mälimettiñ ayırıqşa mañızdı ekenine közim jetti. Bwrınğı Keñes Odağı ğana emes, Batıs elderinde de solay  bolsa kerek. Biraq qayda tuğanıma jäne Qazaqstanğa qaşan kelgenime qaramastan, men qazaq degen halıqtıñ perzenti bolğanıma äri tügel türkiniñ kindik jwrtı Altayda tuğanıma maqtanamın. Tipti, bala kezimde mağan jer betinde tek qazaq qana ömir süretindey, odan basqa wlt joqtay seziletin. Öytkeni köz aşqalı tek qazaqtı ğana köruşi edim. Sodan bolar şeşemniñ etegine oralıp jürip, odan: «Mao juşi de qazaq pa?»-dep swraytınmın.

Iä, men qazaqpın. Ruım nayman, qarakerey. Sonau Joşı hannıñ kezinde jiırma üşinşi atam Ötükennen Arqağa qonıs audarğan.  Bergi atalarım on segizinşi ğasırda Sır boyında jürgen. Nayman işinde kindiginen Dörtuıl, Qarakerey, Sadır, Matay ataları taraytın Tölegetay babamnıñ bası sol Sır boyında jatır. Keyin Joñğarğa qarsı küreste Qabanbay babamız biraz eldi bastap Arqas asqan. Erenqabırğağa deyin jetip, Manas boyınan at suarğan. Qazaq eliniñ qamı üşin el şetine, jau ötine bet qonğan.

Keyin qazaqtıñ qolınan handığı ketkende Ertis pen İleniñ, Emildiñ jüyirik basın mekendegen sol qazaqtar eriksiz şekaranıñ sırtında qalıp qoydı. Qalayın dep qalğan joq, Orıs pen Mänju bitimge bir qazaqtı aralastırmay el-jwrttı jalpağınan bölip aldı. Kezinde qazaqtıñ eldigine, jeriniñ keñdigine qızmet etken qazaqtar endi böten bolıp qaldı. Söytip, «Orıs jeriniñ qazağı», «Qıtaydıñ qazağı» degen qazaq payda boldı. Imperiyalar qazaqtıñ jerin bölip alğanımen, bütin bir halıqtıñ qanı men janın, jüregin ekige böle alğan joq. 1954 jılı Qıtayda wlttardı anıqtau jwmısı jürgende, sondağı qazaqtardı Qıtay ükimeti basqa atpen atap jiberudi oylastırıp, qazaqtıñ igi-jaqsılarınan pikir alğanda da eşkim  wltın satqan joq. Bäribir «qazaq» atın saqtap qaldı. Qazaq bolıp ömir sürdi. Özimiz de köz aşqalı qazaqtıñ köşpendi ömirin kördik. Jastayımızdan «Qız Jibekti», «Qalqaman-Mamırdı», «Er Tarğındı» jatqa aytatın jırşı-termeşilerdi tıñdap östik. Öse kele Şämşiniñ änimen terbeldik. Student kezimizde «Dos-Mwhasanmen» qanattandıq. Qazaqtıñ qabırğalı aqın-jazuşılarınıñ şığarmaların qwmartıp oqıdıq. Demek, ruhani twrğıdan mwndağı ömirden tım kende qala qoyğanımız joq. Jeltoqsandı estip jigerlendik. Täuelsizdiktiñ aq tañın asığa küttik. Aşındıq, abırjıdıq, qwdaydan tiledik. Qazaqstan täuelsizdik alğan sätterde quanıştan köz jasımızğa erik berdik. Qwddı Mwqağali aqınnıñ: 

Jaqsattandı demessiñ süyem desem,
Tabınatın Täñirim, kiem de sen! - dep jırlağanınday, men bwl sözdi  jaqsıattanu üşin aytıp otırğanım joq. Jaqsıattanu, jağımsu bizge qol emes.

Men bwl elge kelgeli otız jılğa tayadı. Jartı ğwmırım osında ötti. Men ğana emes, kezinde tağdırdıñ jazuımen şekaranıñ sırtında qalıp qoyğan qazaqtar bir şañıraq astına qaytadan jiıldı. Tağdır bizdi bir niet, bir tilektiñ töñiregine toğıstırdı. Qazaqtıñ Otanım dep oraluı bwl ğana emes edi. Bwl üderis sonau 1950-şi jıldardan bastalğan. 1962 jılı 200 mıñ ağayın üş-aq künde şekaranı bwzıp ötken bolatın. Sol kezde  kelgen ağayın mwndağı elmen el bolıp bilinbey ketti.

Olay bolsa, endigi ağayındı twrğılıqtı qazaq, sırttan kelgen qazaq dep alalaudıñ qajeti şamalı. Bäri bir erteñ et pen süyektey bitisip ketetin jwrt emes pe?! Mwnı aytpay-aq qoyayın deseñ, osı küni tölqwjattağı «QHR» (CHINA) sözi seniñ qaydan kelgeniñdi ayğaylap aytıp twrğan joq pa? Ärine, qauipsizdik twrğısınan bwl mäseleniñ birşama kürdeli ekeni de belgili. Biraq, şetten kelgen ağayındar, äsirese, Qıtaydan kelgen qandastar üşin mwnıñ betke salıq bolıp kele jatqanı jasırın emes. Qıtayda tuğanı üşin, olar wdayı küş qwrılımdarınıñ köz aldında jüredi. Ata mekenge kelui kelip alıp, artta qalğan tuğan jerine baylanıstı zardap şegedi. Memlekettik qızmetke tartılmaydı. Bwl bir taraptan elim dep kelgen azamattıñ meseldesin qaytarsa, ekinşiden arttağı kelem degen ağayınnıñ da köñiline kirbeñ wyalatadı.

Endeşe, olardıñ tuğan jerin tektegenşe boyındağı erik-jigeri men äluetin nege paydalanbasqa? Onsızda biz sırttan kelgen qandastardı tolıqqandı Qazaqstan azamatı boluğa beyimdep jatqan joqpız ba. Demek, mäseleni qayta bastan qarağan jön be dep oylaymın. 

Twrsınhan Zäken
tarih ğılımdarınıñ doktorı, jazuşı

Abai.kz

15 pikir