Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Tarih 1722 16 pikir 14 Qazan, 2019 sağat 13:18

Tölek – Atay (Tölegetay) babanıñ beyiti qalay tabıldı?

(Baba basına är jıldarı jinalıp jüretin qalıñ Naymannıñ nazarına)

«Atqannıñ añın – jatqan baylanğan»
(halıq danalığı)

1972 jılı alğaşqı kitabım «Zar-Zarauha» hikayatımdı jazıp ayaqtap, endi Jazuşılar odağına aparğalı jürgen kezim bolatın. Özim sol twñğış şığarmanıñ älegimen eki jıl boyı eş jerde jwmıs istey almay jürip qalğanmın. Belgili üyim bolmağandıqtan, auıl-auıldağı Qıtaydan kelgen tanıstardı jağalap; bes künde bes qonaq bolıp tentirep jüretinmin. Şığarmanıñ ii qanbay, bitire almay jürgenmin. Sorıma qaray (Qıtaydan klgenderge küdikpen qaraytın kez) izimnen añdu tüsip, sırtımnan baqılap jürgen orındar (miliciya, KGB) bar eken. Däl sol qarsañda Kirovskiydegi (qazirgi Balpıq bi) «Eñbek tuı» gazetiniñ tilşisi Kenjebek Östemirov ağamız (qazir közi tiri) mağan «seniñ sırtıñnan añdu tüsip jür, bayqa. Men ayttı dep auzıñnan şığarma» dedi. Ördegi elden ötip kelgen on jıl işinde ökimette onday jasırın orın barın bilmegenmin. Sottalatın şığarmın dep, zärem zär tübime ketti. Twtqındalıp türmege tüsip, on bes jılğa jer audarılğanım – osınday jağdaydan keyin edi. Endi nede bolsa şığarmamnıñ jarıq köruin oylap, alğaş ret Almatığa jettim. Jazuşılar odağınıñ esigine jaqındağanda jüreksinip, «bwl Äuezovter kirgen esik qoy» dep, qorğanşaqtağanım äli esimde. Kirgen jerimde säl arı taman üş jigit äñgimelesip twr eken. Solardıñ birinen jön swrau üşin sözderin bölmey kütip twrıp qalğanmın. Olardıñ biri Jwmeken Näjimedenev ekenin suretin körip jürgenim boyınşa tanığanmın. Şirkin, qaşanda jaqsınıñ atı jaqsı ğoy, Jwmeken birer dürkin qarap qoydı da, qorğanıp twrğan mağan jaqındap kelip:

- İnişek, bireuge jolıqqalı twrğan ba ediñ? – dedi.

- Qapaldan kelip edim, jazğan povesim bar edi. Sonı kimge körseterimdi 

bilmey...

- Onda beri jürşi, - dep ekinşi qabattağı sol jaq birinşi esikten ertip kirdi. İşte jasanıp kiingen, aq sazanday közildirikti kisi otır eken. Jazuşınıñ nwsqası sonday-aq bolsın. Ürkinşekte sener-senbes ümitpen köz salıp twrmın. «Iä, sätim» işimde. Ol bizge kezek qaray bastağanda Jwmeken:

- Jayseke, mına jigit elden alğaş ret kelip twr eken. Proza jazatın  körinedi, - dey berip, mağan. – Bwl kisi Jaysañbek Moldağaliev degen ağañ. Qarasözdiñ bilgir zergeri (auzınan şıqqan sözi däl osılay), öziñ siyaqtı jaña jazıp jürgenderge kömegin ayamaydı, - dep bir-birimizdi jağıstırıp jattı. Men bwl jazuşınıñ «Torğay tolğauı» degen kitabın kitap dükenderinen körip jürgenim bar edi. Qarap öleyin be, sol kezde aytıp jüretin köp ötiriktiñ birin qoldanıp «satıp alıp qoyğanımdı», osıdan barğan soñ, oqitınımdı şimirikpey soqtım. Jaysekeñ öz kitabı turalı tosın bireuden estigenine:

- A, solay ma? – dep köñildenip qaldı. Jwmeken şığıp ketti. Men auıldağı üyrengen ädetimmen:

- Tüs bop qaptı ğoy, bir jerge barıp otırıp äñgimelessek... – dedim. 

Alğaşqı bolaşaq «wstazım» betime qarap, oylanıp qaldı da:

- Onda osında Beken Äbdirazaqov degen jaqsı jazuşı bar. Sonı ertip  alayıq. Şığarmañ jaqsı bolsa, gazet-jornaldardıñ birine üzindi bastıruğa da kömegi tiedi, - dedi. Kelmey jatıp jazuşı auzınan mwnday sözdi estigenime işim jılıp, quanıp qaldım. B.Äbdirazaqovtı tez şaqırıp kelip, jağdaylasqan soñ, Jaysekeñ:

- Käne, şığarmañnan kişkene üzindi oqıp körşi, - degen. Qıtaydan kelgenimdi, arab ärpimen jazğanımdı bildirip, tosılmay oqi jöneldim. Bir-eki betke jetkende Jaysekeñ Beken ağayğa:

- Tili jaqsı eken, - dep edi. Joldası da:

- Jalpı Qıtaydan kelgenderdiñ til erekşelikteri bar. Ana Qabdeş Jümädilovtı körmeysiñ be, - dep qostadı. Qabdekeñniñ «Jänibek» povesi auızğa ilinip twrğan.

Üşeumizdiñ örlep ayañdağanımız «Kämünis» degen köşe eken. Eki birdey jazuşınıñ qasında ketip bara jatqanıma jan-jağıma qarap qoyam... Körmey jürgen kezde ataqtarı tauday, özderi perişte sanalatın ardaqtı adamdarğa op-oñay qosılğanım özime tañırqaulı, qızıq seziledi. Olar da özimizdey pende ekenin bilgem joq. Altı qabat «Almatı» meyramhanasına apardı. Tamaqpen birge moyını buıltaq «rom» degen möldir küreñ araq aldırdı. Jaysekeñniñ:

- ...Bwğan öziñ qalaysıñ? – degeni köñilime tik tidi. Tabaqtas bolğandığım osı ma degendey, olqı kelgen. Kümiljip qalıp:

- Sizdermen birge... – dep jabırqau tartqanımdı seze qoyğan Äbdirazaqov köñili jwmsaq, jılı adam eken:

- Jayseke, as iesimen tätti emes pe, ärine teñ otırsın, - dep tigisin jatqızıp jiberdi. Azdan soñ «romnan» ekinşisin aldırdıq. Bwl kezde olar äldebir äyelder turalı qızu äñgimege kirisip ketken. İşimnen «jazuşı da osınday bola ma» dep qoyam. Söytsem, anıq «känizäkşılar» sezim adamdarınan şığadı eken. Men mülde jayıma qala bastadım. Melşiip qalğanıma qarap Äbdirazaqov eki-üş dürkin qarap qoydı. Sonı añğarğan Jaysañbek endi ğana köñil bölip:

- İnişek, atıñ kim edi? Şığarmañ jaman emes körinedi, tek orısşa oylap, qazaqşa jazatın körinesiñ, qazaqşa oylauğa tırıs, - degeni bar emes pe. Ol kezde men orısşa birauız qwq etpeymin. Ana kisi senimdi türde aytıp otırğandıqtan, bwl qalay dep özim de tañırqap, sasıp qaldım. Qıtaydan kelgenimdi aytqanım – ekeuiniñ de esterinen köterilip ketkenin bayqadı da, säl narazılau:

- Oybay-au, men orısşa «izdirästi» degennen basqa dım bilmeymin, sonda qalay orısşa oylana alam?! – dedim. Äbdirazaqov ıñğaysız jımiıp, betin Jaysañbekten arı bwrdı. Jaysekeñ de qolaysızdau edi. (Ekeui de ündegen joq).

Odaqqa qaytıp kelgen soñ, Jaysekeñ meni bireuge aparmaq boldı. Üşinşi qabat  pa, ekinşi me, eñ şığıs jaq şettegi käbinetke «Ara» jornalınıñ redakciyası bar eken, meni soğan apardı. Suretterinen bilem, Sadıqbek Adambekov pen Qajıtay İliyasov otıradı eken. Jaysekeñ Qajıtayğa:

- Mına jigit öziñniñ jerles, tuısıñ eken. Jazğan povesi bar. Oqıtıp kördik, birdeme şığatın siyaqtı. Talabı jetedi, ötkir. Seniñ jazu maşinkañ bar ğoy, şığarmasınan bir tarau basıp beruge kömektesip jiberseñ, sauapkerşilik bolar edi. Qalay qaraysıñ? – dedi. Qajekeñ betime jalt-jwlt qarap:

- E, öz jerlesimdi tabıstağan azamattığıña raqımet. «Tazı jerles qoyandı qabırğasınan ğana mıtidı» degen... Endigisin özimiz köreyik, - dep alıp qaldı. Jaysekeñe riza boldım. Biraq on bes jıl jer audarılıp kelgenimde, J.Moldağaliev mına tübi şolaq dünieden ötken eken. B.Äbdirazaqov ekeumiz ötken kündi külip, eske aldıq. Keş batıp, jwmıs ayaqtap qalğan. Qajekeñ ekeumiz jolşıbay bir-eki «Moskovskiy» alıp, üyine jettik. Jwtınıp twrğan jas kelinşegi bar eken. Jaña boyjetken qızday qwlın müşeli, twñğiıqtana qaraytın twnjır qara közi jüregiñdi qarıp tüserliktey swludıñ atı Altınay eken. Üzilip twr. Orıs kempirmen dastarhandarı ortaq, ayaday ğana bölmeler, büyirdegi kişkene quısında Qajekeñniñ tap-tar bölmesi. Onıñ üstine Altınaydıñ eki-üş inisi kelip otır eken. Bireui Qajekeñniñ bir-eki öleñin orısşağa audarğanın oqıp jattı. Jatar mezgilde bwl üyde menimen tört boydaq barmız, qalay jayğastıq deñiz. Kempir bayqws bir keñ adam eken, ana üşeuine ayaqtarın tamaq üsteliniñ astına jiberip, jatatın ğıp töseniş salıp berdi. (Osı uaqıtqa deyin tañırqaytınım, imandı bolğır Qajıtay İliyasovtıñ düniede joq keñ adam ekendigi. Osınday üyge de qonaq äkele me deseñşi!)

Söytip, Almatıda büytip jürip şaruamdı bitirmespin dep, Taldıqorğanğa bir-aq kettim. Äygili aqın Äben Däurenbekov pen Jwmatay Jaqıpbaevtıñ kömegimen (olar «Oktyabr' tuı» gazetinde bir käbinette otıratın) povesimdi maşinkalarına 2 dana etip bastırıp, endi Almatığa qayta baru üşin jol qarajat jağdayımen qañğıp, Sarıözek mañındağı «Qaspan» sovhozınıñ № 1 bölimşesinde twratın ejelgi sarısüyek jegjatımız Nwrädil aqsaqaldıñ üyine jettim. Äkemniñ ağası Kerimbektiñ bäybişesi - Nwrädildiñ äpkesi edi. 10-şı sınıp oqitın balası Sılambay qazir Kerbwlaq audanınıñ qızmetkeri. Nwrekeñ bir uıs aqşa berdi. Biraq osı jolı osı üyden twtqındalıp kettim. Sol küni keşke osı auıldıñ twrğını qırma saqal kämünis şal qonıp jatqan üyime kelip, menen är närseni bir swrap, tıqaq qağıp, neğıp jürgen adam ekenimdi täptiştep, aqtara swrap bilip ketken. Söytsem, meniñ jürgen-twrğan jerlerimniñ bärine tıñşı qoyılğan eken. Bwl kezde Qıtaymen eki ara küyip twrğan. (Meni, ökimetti audarğalı jürgen şpion ba dedi me, bilmeymin). Erteñgi şay üstinde sol auıldıñ qarapayım bir jigiti kirip kelip:

- Osı üydegi meyman balanı sırtta bir kisiler jolığamız dep tosıp twr, - dedi. İşim qılp ete qaldı. Qısqa aytsam,  biri - miliciyanıñ, ekinşisi - KGB-niñ ülken lauazımdı basşıları eken. Bergen sälemimdi aludıñ ornına miliciya basşısı wrısa zekip:

- Dabay, dokument! Neğıp jürgen adamsıñ?! – dep dürse qoya berdi. Birge şıqqan üy ielerinen wyalıp, jerge kirip baram. Olar da qondırıp jürgenine mindi bolıp twrğanday ürpiisip ketken. Solardan ölerdey wyalıp:

- Nege ayğaylap twrsızdar, qılmısım bolsa, zañdarıñız bar emes pe, - dep sazırayıp til qattım. Ekeui bir-birine qarap, meni mazaqtay tüsip:

- Oqığan itke daua joq degen osı-ä!

- Berileyin dep twrğan itiñ bwl emes, - desip, pañ külisip aldı da, menimen mıljıñdasıp twrğısı kelmey, üy ielerine:

- Osında ne zattarı bar, qaldırmay bärin alıp şığıñızdar, - dedi. Eki nwsqa maşinkalıq hikayat pen barğan jerimde auıstırıp kiip jüretin köylek-könşek siyaqtı buınşaq-tüyinşekterim bar edi. Şının aytqanda, däruişterdiñ jürisi tärizdi körer közge tım siıqsız tor köz setka, şüperek dorbalarım bar. Wstalatın bolğan soñ, Nwrekeñniñ aqşasın özine qaytarıp bere saldım. Endi sözge kelmey, maşinalarına otırğızıp aldı da, Taldıqorğannıñ türmesinen bir-aq şığardı. Odan tergeuşim Arğınbaev Daniyar (qazir Almatıda Markov köşesinde twratın, zeynetker) qalanıñ tüstik betinde jayau bara salatın jerdegi jındıhanağa aparıp, jartı ay jatqızıp teksertti. Bas däriger bir jaq jambası qirağan, tayaq wstaytın qırday biik, etsiz jal mwrındı, jap-jasıl sona köz Barannikov (med. ğıl. kandidatı) degen eken. KGB orını meni bwl jerge teksertuiniñ sebebi – ökimettiñ qatal zañı bar demey, eki jıl boyı eş jerde jwmıs istemey, är jerde qaşıp-poşıp, jasırınıp kezbelik ömirde jürip alğanım. Soğan qarap, deni sau emes şığar dep oylağan şığar. Sonımen psihatriya auruhanası meniñ ne jındı, ne sau ekenimdi şeşip aytuğa KGB ornınan jasqanıp, Almatıdan psiholog-professor aldırğan. Mwrtı joq, şoqşa saqaldı orıs adamı eken. Balşiğan jalpaq sarı sanitarkalardan bastap, medbike, vraçtar taylı-tayağına deyin jiılıp, komissiya bolıp otır... Mağan tilmaş bolğan osındağı fel'dşer tatar edi, ol ana kisiniñ alğaşqı sözin audarıp:

- Täräzäniñ tışqarısınan köziñä bir hayuañ, maqlwq närsälär körinä mä? – dep swradı. Men tüsinbey tañırqap:

- Ol ne? Qanday närse? – dep edim, tatarım:

- Mäsälän, komnatada otırğanıñda täräzä sırtınan it, mışıq, maymwl, iäki bolmasa, qoşqar, täkälärgä oqşağan bir hayuanlar oynap, tancavayt etip, körinä mä? – degeni. Qanım basıma teuip, namıstan örtenip kettim:

- Sonıñ bäri seniñ öziñniñ köziñe körinsin, oñbağan! – dep jibergenimdi özim de añdamay qaldım. Tilmaşım älgi sözime qızaraqtap audarğan edi. Professordıñ özi de basın şalqayta qarqılday külip aldı. Tağı da köp närseler swradı. Mağan wnağanı, öñi jılı adam eken, eşnärse baqayınan kelip otırğan joq. Meni jazğırmay, teñ söylesedi. Sonısına  rizamın. Quğınğa tüsip jürgen adamğa ol da medet eken. Eñ soñında ülken psiholog:

- Osında jatqanıñızdı dwrıs sanaysız ba, älde qate me? – dep swradı. 

Tilmaşqa da qaramastan:

- YA, izdes ne säläsni, sudit sägläsni, - dedim. Qwday köziñdi aşqır,  professorım «bwl sau adam» degen qorıtındı şığardı. Qalıñ jındınıñ işinde jatqanımnan ana jaqtağı türmeniñ özi jaqsı edi. Bir täuiri, tergeuşim Arğınbaev Daniyar qabaq şıtıp, zekimeydi. Ne swrasa, jaylap swrap tekseredi. Miliciya ornı bolsa, janıñdı aladı ğoy. (Keyin bilsem, qazaqı jerde tuıp-ösken, özi jetim bolıp erjetken azamat eken. Jambıl audanında köp jıl birinşi hatşı bolğan Mansurov Aymwhamet ağamızdıñ Baqıttıgül degen qızına üylengen bolsa da, kökirek kermeydi, birtoğa. Tergeuşim Daniyar Arğınbaevti arada 31 jıl ötkende 2003 jılı «Barmısıñ bauırım» bağdarlaması arqılı izdep tauıp alğanmın. Men bayağı özimdi twtqındağan eki basşınıñ atın swrağan edim. Arğınbaev «wmıtıp qalıppın» dep, aytpay qoydı).

1972 jılı mamır ayınıñ ayağına taman , jasım 30-ğa jetpey Jañaqorğannıñ «Kelintöbe» sovhozına 15 jılğa jer audarılıp kettim. Jazğan şığarmam keñes ökimetine qarsı jazılğan bolıp, onı da sıpırıp alıp, jwrday ğıp qoya berdi. Ol aqırı 29 jıldan keyin 2001 jılı Täuelsizdigimizdiñ 10 jıldığına oray kitap bolıp şıqtı. Qwrmetti oqırman! Bwl maqaladağı negizgi aytqalı otırğanım, «Tölek-Atay» babanıñ beyiti qalay tabıldı?» degen sürleudiñ silemimen bastalıp kele jatır. Bwrınğı kitaptarımda da jazğanmın, Taldıqorğandağı jer audarğan orın meniñ baratın jağıma da «...osınday jağdaymen ketip bara jatqan adam» degen negizde tanıstırıp, astırtın habar joldağan ğoy, ärine... Olar men jürgen sovhozdıñ auılkeñesine me, partorigine me, bölimşelik miliciyasına ma qwlağdar etip, eskertip qoyatın bolar. Sonıñ biri işine sıymağan sırdı «eşkimge auzıñnan şığarma» dep äyeline sıbırlasa jetip jatır. «Jeñeşem bildi degenşe, jer jüzi bildi deseñşi» degendey, äyel jarıqtıqtardıñ «podrugası» bolmay twrmaydı... Söyte-söyte bwndağı el men paqırdı ört tigendey jalaulatıp «...jer audarılıp kelipti, qıtaydıñ şpionı körinedi» desip ilip äketken. Onımen toqtamay, erikken bireu «bälen şeñgeldiñ tübinde raciya qwrıp, söylesip otırğanın körgender bar eken» degen körinedi. Estigenine sene beretin qazaqı jer, eşkimniñ auzına qaqpaq bola almaysıñ. Keybireuler «bälesinen aulaq» dep mağan jolamay, anadaydan ürkip, alıs jüredi. El işinde jaqsı köp qoy. Kelintöbe auılınan ruı Qoñırat, Jetimder Payızov Seyithan degen ağa tauıp alıp, sonıñ öz inisindey üyinde köp jıl jürdim. Äyeli Twrsın degen jeñgemiz de Seyithannıñ özine say edi, tuısınan kem körgen joq. 

Arada üş-tört jıl ötken. 1976 jıl bolatın. Babamız Tölek-Ataydıñ habiri «Qırkeñse» degen auıldıñ batıs betinde, 10-15 şaqırımday, qalıñ jıñğıldıñ arasındağı qorım-mazarlıqta degendi emis-emis qwlağım şalıp jürgen. Şığatın atım şıqtı ğoy, sol babanıñ basın bir izdep körmeymin be, mına qiın künde qasietiniñ bir şapağatı tier me eken degen oy keldi. Jäne izdeudiñ özin qızıq kördim. Sodan swrastıra-swrastıra kelgende, «Zadariya» sovhozınıñ (Qırkeñse auılı) 1-şi may bölimşesinde Qojahmet degen Nayman molda bolğan eken. Sol kisi ömirden ötpey twrğanında babanıñ basın tauıp, kirpiş qoyğan dep estidim. Sunaqtar twratın auıl eken. Swrastırıp jürip, Qojahmet moldanıñ üyin taptım. Men qatarlı Zayıt degen traktorşı jalğız wlı bar eken. Jağdayımdı aytıp edim, şeşesi «izdep taba alsañdar, Qılıştı Ata ekeuiniñ üstine jabıñdar» dep, eki-eki metrden jaña aq şüperek berdi. Traktorğa otırıp alıp, bes-altı şaqırımday jerdegi sovhoz ortalığınan ötken soñ, su orğan jabayı jol silemi ğana bar eken. Kölikti qiqañdatıp jürip, jarım jolğa jaqındağanımızdı qayteyik, aynalası küriştik alqaptıñ suı jayılğan batpaqtan traktor jüre almay, döñestegi qalıñ jıñğılğa jayau batpaqtap, äreñ jettik. Jer bolıp ketuge aynalğan köp beyitterdiñ bir twsında aynala dualdarı qwlap, töbesindegi qamıstarı işine tüsken eki ülken zirat qatar jatır eken. Aralığı 4-5 metrdey. Aynalasın tinkilep qarap jürip, şığıs jaqtağısınıñ bir bwrışınan jartılay kömilgen kirpiş taptıq. Alıp qarasaq, arab ärpimen «Tölek» dep sızıp jazğan öşkin jazu körindi. Quanıp, qwranımızdı oqıp, Qılıştı Ata men (teginde «Ata» degenniñ mänisi: Payğambarımızdıñ közin körgender «Sahaba», al Sahabanıñ zamandağılardı «Bab» dep, al Babtardıñ zamanın körgenderdi «Ata» dep atağan deytin twjırım bar) Tölek-Ataydıñ (bwnı Jetisu jaqtağı el «Tölegetay» dep, dıbıs ündestigin özgertip alğan) basına aqtarımızdı jauıp qayttıq.

Bwl jıldarı men Kelintöbedegi uçaskilik miliciyamız Äsetolla degen qoja jigitten ara-twra eki-üş künge rwhsat alıp, Taşkentten kölemi 20h60, qalıñdığı eki eli märmär tas arqalap äkelip, qajet degen otbastarınıñ marhwmdarına atı-jöni, tuğan-qaytqan jıldarın qaşap jazıp, ärbireuin 150 rublden ötkizip jüretinmin. Osı orayda ayta ketkenim artıq bolmas. Miliciya Äsetollanıñ özi de äkesine jazdırıp «sizden aqşa almaymın» degenime qoymay «öytsek aruaqqa sauabı bolmaydı» dep, aqısın tolıq tölegen. Al bir jolı Äjibekov Äbi degen audandıq miliciya söz qaytarğanım üşin aparıp qamağan edi. Sol oraydan paydalanğan Aqılbekov degen jastau milicioner şeşesine Taşkentten tas aldırıp, jazdırıp, kök tıyın tölemegenin de, Äsetollamen salıstıra keteyin. (Sonıñ soñınan köp wzamay, audandıq miliciya bastığı Äbiev älgi Aqılbekovtı jwmıstan bosatqanın estidim). Hoş, sonımen ekinşi jolı Taşkentten arnayı kök tas äkelip, Tölek-Ataydıñ basına tömendegi eki şumaq öleñmen tas jazıp, qazir közi tiri Zayıt ekeumiz aparıp qoyğan edik.

Nayman degen biz; törkindep qusañ qay tuğan,

Tölek atadan töredey tört wl aytılğan:

Sadır men Matay, Qarakerey men Dörtuıl,

Törletip körseñ alaştı mol ğıp bay tuğan.

 

Sırdan bir tartıp sıpıra şaşıp el tuğan,

Bir Nayman şaldan samsağan sarı qol tuğan.

Jer jaralğanda ruh ta bälkim enşi bop,

Dünie bitpey, bitpestey bolıp mol tuğan.

Esiñe bir al, babalar ruhı nelikten,

Äbdilda aqınday bäriñe qazı däl tuğan, - dep, osı betine arabşa «Läy laha Ilalla, Mwhamäd räswl Alla» degendi jazdım. Bwl betke atım sıymağan soñ, astıñğı jağına «Janat» dep jazğanmın. Ol ğana emes, Qojakent auılındağı Äbduayt degen Qılıştı qojanıñ üyinde jatıp, Qılıştı babağa da aruaqtı bölmey, birge tas qoyğanımdı bala-şağası qazirge deyin biledi. Sol twsta Ä.Täjibaevtiñ poeziyasın köp oqıp, qanattanıp jürgen äserim bar-dı.

... Egemendik alıp, el es jiğan soñ, är ru babaların izdeuge kiriskende, Nay-atañnıñ wrpaqtarı da Tölek-Atay basına kesene twrğızğanın, jıl sayın bir şeti şığıs, ekinşi jağı batıstan, örge-tömennen bas qwrağan Naymandar baba basında as berip; araday gulep, qwmırsqaday qaptap, şaralar ötkizip jürgenin estip jattım. Är taypanıñ basşı mırzaları babanı däl özderi tapqanday bolıp, wzın-sonar bayandamalar jasap, nesin aytasıñ, keremet bolıp dürligip jattı. Ol öñirdegi alğaşqı basşı Oljabay Saparbaev, Rayımbek Ädilbekovter men jazğan tastı köre twrsa da, pısqırmadı. Jañaqorğanğa soñğı bir barğanımda, Rayımbekti qasıma alıp, baba basına birinşi ret jolım tüsken. Men jazğan tas säuletti ğibadathananıñ «sänin bwzatın» bolğan soñ, namıstanğan Naymandar qoymağa laqtırıp tastağan eken. Ortasınan qaq bölinip jatqanın şıraqşığa da körsetip, esine salğan boldıq. Ol meni neğılsın «e» dey saldı, aqşasın jese boldı ğoy. Meni osı Alaşta auzına alğan bir adam - jazuşı Twrsın Jwrtbaev boldı. Onıñ «Janatqa raqımet» dep jürgenin estidim. Jalpı osı oqiğa turalı «Sınaptay susığan jahanda» degen kitabımda jazdım da, tınış qoyğan edim. Qırküyektiñ ayağında tağı da sol Nay-atañnıñ jaqsı-jamanı jabılıp, baba basında aytarlıqtay ülken şara ötkizgen eken. Baqtıbay Aynabekov telefondap «jaman öz sıbağasınan qwr qaladı» degen sensiñ» dep, namısıma tidi. «Nege maqala jazbaysıñ» dep janaşırlıqpen wrısa söyledi. Bwrın da sonı aytıp jürgen. Men bolsam «Naymannıñ aqşağa sengen ökireş basşıları jetimsiregen maqalanı qaytedi deysiñ. Qwday-aruaq bilse boldı ğoy» dep jürgen edim. Baqtıbay ğana emes, Jañaqorğan Naymandarı atalmış şaranı ötkizip jatqanda, sol audandağı Törejan Abdimalikov degen ağamız da, men üşin küyinip «nege kelip körinbeysiñ, nege jasağan eñbegiñdi aytpaysıñ» dep telefondağanı qamşı boldı.  Baba basına eldikterin körsetip, oydan-qırdan jabıl kedey bolıp barğandarı jaqsı, qızğanğanım emes. Tek qana özi basıp jürgen jerdi körmeytin basşı mırzalardıñ Qwdayğa qarağan bireui eñbegimdi aytıp, ädildik körsete me degen äñgime dep tüsiniñizder. Aşığın aytsam, endi şaqırsa da jwrtta qalğan jwğındı jalauğa baratın men emes. As jep, ayaq bosatıp qaytuğa, äzirge mäzir menen özge Nayman da azdıq etpes. (Äu basta ornım tör boluı kerek ekenin esterine salamın).  

Adamdar ne bop ketken?! Eñ basta sol tastı körgen birde-biri osınday bireu bar eken dep, (T.Jwrtbaevtan basqa) auızğa alsa qaytedi. Biraq birinşi orında özderi twru kerek qoy. Közi joqtı arı ısırıp, özderin körsetu, yağni mwndayda aldımen körinip qalu – obal-sauaptı oylatpaydı. Tek «Men! Men! Men!». «Atqannıñ añın - jatqan baylanğan» degen bayağıdan bar söz maqalada aytılğanday, men bir basıma qanşalıq qiındıqtar tüsip, azaptı künder ötkizip (türme esigin körip, sau basımdı jındıhanada talqılap, odan ömirdegi bar armanım bolğan; üysiz-küysiz jürip, azaptanıp jazğan şığarmamnan ayırılıp, öler halge jetkenim; äri bälen jılğa jer audarılıp, sonıñ saldarınan elde joq «swmıray» ataqqa qalıp jürip), babamnıñ basın qalay tapqanım – estilerdiñ esterinde bolsa, sol jetedi. 

Janat Ahmadi

jazuşı, Halıqaralıq «Alaş» ädebi sıylığınıñ laureatı, Almatı oblısı jäne  Jambıl audanınıñ Qwrmetti azamatı, «Qwrmet» ordeniniñ iegeri

Abai.kz

16 pikir